Alieni iuris - Polski Serwis Naukowy

Alieni iuris (łac. [osoby] cudzego prawa) – w prawie rzymskim, osoby podlegające władzy patris familias.

Status prawny osób alieni iuris

Do kategorii osób alieni iuris należały przede wszystkim osoby podlegające władzy ojcowskiej (tzw. patria potestas), tj. synowie (filii familias), córki (filiae familias), wnuki i dalsi zstępni oraz adoptowani, i arrogowani. Ponadto osobą alieni iuris mogła być żona (uxor) ojca rodziny lub osoby mu podległej, jeżeli weszła pod władzę (manus) męża oraz do jego rodziny agnatycznej. Żona ojca rodziny, która była in manu (podlegała jego władzy), nazywana była wówczas mater familias.

Adoptio, adopcja sensu stricto – (łac.: przysposobienie) – w prawie rzymskim, jeden ze sposobów (obok arrogacji) przyjęcia osoby obcej do rodziny i pod władzę ojcowską (patria potestas).

Podmiot prawa - ten, kto może posiadać uprawnienia (prawa) lub obowiązki, a więc ma zdolność prawną. Podmiotowość prawną nadaje prawo. Każdy człowiek jest podmiotem prawa od chwili poczęcia aż do śmierci.

Osoby alieni iuris nie mogły być podmiotami praw majątkowych, tj. nie mogły mieć żadnej własności ani niczego nabywać dla siebie. Początkowo nie miały one również zdolności do zawierania umów. Z czasem mogły dokonywać takich czynności, ale wyłącznie na rzecz patris familias, tj. to, co nabyły, stawało się własnością ich zwierzchnika. Analogiczna sytuacja miała miejsce, kiedy syn nabywał władzę nad swoją żoną, gdyż nabywał ją również nie dla siebie, ale na rzecz swojego patris familias.

Dziedziczenie ustawowe – dziedziczenie według przepisów prawa spadkowego, mające miejsce gdy spadkodawca nie sporządził testamentu lub testament jest nieważny albo gdy osoby powołane do dziedziczenia nie chcą lub nie mogą być spadkobiercami. Dziedziczenie ustawowe może odnosić się do całego spadku albo do jego części. Reguły dziedziczenia ustawowego opierają się na stosunku pokrewieństwa, małżeństwa lub przysposobienia.

Urzędnik, osoba pracująca lub pełniąca funkcję w administracji publicznej. Stanowisko urzędnicze w prawie polskim może przybrać formę urzędnika służby cywilnej, pracownika samorządowego lub inną.

W czasach najdawniejszych położenie dzieci podlegających patria potestas, zbliżone było do położenia niewolników. Np. odpowiedzialność ojca za długi zaciągnięte przez syna była taka sama, jak odpowiedzialność właściciela za długi zaciągnięte przez niewolnika. Ponadto jeżeli jakaś osoba przetrzymywała syna, ojciec mógł się domagać jego wydania przy pomocy rei vidicatio, tak jak to miało miejsce w przypadku niewolnika czy innej rzeczy. Jednak jako ludziom wolnym, obywatelom rzymskim przysługiwała im pełnia praw politycznych – mężczyzna alieni iuris w czasach republiki mógł dojść do najwyższych stanowisk urzędniczych.

Władysław Rozwadowski (ur. 27 marca 1933 w Lidzbarku Welskim) – prawnik, profesor zwyczajny, doktor habilitowany nauk prawnych, specjalista prawa rzymskiego.

Umowa (łac. contractus) – w prawie cywilnym to zgodne porozumienie dwóch lub więcej stron, ustalające ich wzajemne prawa lub obowiązki. Według bardziej szczegółowej definicji umowa to stan faktyczny polegający na złożeniu dwóch lub więcej zgodnych oświadczeń woli zmierzających do powstania, uchylenia lub zmiany uprawnień i obowiązków podmiotów składających te oświadczenia woli. Umowy są zawsze co najmniej dwustronnymi czynnościami prawnymi. Występuje jednak wyjątek jednostronny – dotyczy to podpisania weksla.

Za przestępstwa i delikty osób alieni iuris odpowiadał noksalnie jej zwierzchnik. Był on również uprawniony do wytoczenia powództwa w wypadku znieważenia podległej mu osoby.

Sytuacja majątkowa filii familias

Filius familias początkowo mógł działać wyłącznie na rzecz swojego zwierzchnika. Pod koniec republiki – wedle prawa pretorskiego – mógł również zobowiązywać patrem familias kontraktami, o ile wynikały z nich skierowane przeciwko pater familias powództwa o charakterze dodatkowym (actiones adiecticiae qualitatis).

Konstantyn I Wielki łac. Gaius Flavius Valerius Constantinus (ur. 27 lutego 272 w Niszu w dzisiejszej Serbii – zm. 22 maja 337) – cesarz rzymski od 306 roku, święty Kościoła prawosławnego.

Osoba (πρόσωπον, prosopon - pierwotnie "twarz, maska", łac. persona - pierwotnie "maska") - rzecz o rozumnej naturze, cechująca się odrębnością od innych bytów, posiadająca świadomość własnego istnienia, wolę, własny charakter i system wartości. Obok ludzi (i hipotetycznych innych fizycznych istot rozumnych) wiele kierunków filozoficznych uznaje także osoby duchowe (zob. Bóg, anioł). We współczesnej filozofii pojęcie kluczowe dla chrześcijańskiego i niechrześcijańskiego personalizmu, mającego źródła w chrześcijańskim (zwłaszcza tomistycznym) rozumieniu osoby i nie uważającym osób za rodzaj rzeczy.

Za dominatu, filius familias zdobywa stopniowo odrębną zdolność do czynności prawnych. Mógł on samodzielnie zobowiązywać się przez kontrakty i być z nich pozywany. Najczęściej jednak egzekucja z tych kontraktów była bezskuteczna, gdyż za życia ojca nie miał on własnego majątku.

Niewolnictwo – zjawisko społeczne, którego istotą jest stosunek zależności, polegający na tym, iż pewna grupa ludzi (niewolnicy) stanowi przedmiot własności innych osób, grup ludzi (rodzina, plemię itd.), lub instytucji (państwo, świątynia itp.), którzy mogą nimi swobodnie rozporządzać.

Arrogatio (pol. arrogacja) – sposób adopcji dojrzałego mężczyzny sui iuris (tj. patris familias). Skutkowała przejściem arrogowanego z całą jego rodziną agnatyczną i majątkiem pod patriam potestatem arrogującego.

Osoby alieni iuris w zasadzie nie mogły sporządzić testamentu. Mogły za to dziedziczyć, jednak spadek taki przypadał na zasadach ogólnych ich ojcu. Jednak od czasów cesarza Konstantyna, pater familias nie mógł zbyć takiego spadku, jeżeli dziecko otrzymało go po matce lub po jej krewnym wstępnym.

Przestępstwo – intencjonalne popełnienie czynu zwykle uznawanego za społecznie szkodliwy lub społecznie niebezpieczny, konkretnie zdefiniowanego, zabronionego i zagrożonego karą na mocy prawa karnego.

Dominat (łac. dominus et deus - pan i bóg) – termin używany przez współczesnych historyków na określenie ustroju Cesarstwa rzymskiego (III w.) po reformach Dioklecjana. Charakteryzowała go absolutna władza cesarza używającego tytułu dominus et deus (pan i bóg).

Peculium

Pater familias z reguły wydzielał synowi ze swego majątku do zarządu i używania tzw. peculium profecticium. Pater familias pozostawał jednak nadal jego właścicielem. Mógł on powiększyć, zmniejszyć czy wreszcie odebrać takie peculium. Umożliwiało ono synowi zdobycie doświadczenia życiowego i zawodowego.

Actiones adiecticiae qualitatis – powództwa o charakterze dodatkowym. W prawie rzymskim, grupa specjalnych powództw opartych na prawie pretorskim, za pomocą których dochodzono należności ze zobowiązań zaciągniętych przez niewolnika lub inną osobę alieni iuris na jego polecenie lub za jego zgodą. W średniowieczu skargi te zaczęto nazywać wspólnym określeniem „actiones adiecticiae qualitatis”.

Własność – to najszersze, podstawowe prawo rzeczowe, pozwalające właścicielowi korzystać z rzeczy i rozporządzać nią z wyłączeniem innych osób (w jego ramach właściciel korzysta z maksimum uprawnień względem rzeczy). Oznaką korzystania z rzeczy są uprawnienia do posiadania, używania, pobierania pożytków i innych dochodów z rzeczy (pożytki rzeczy - naturalne, np. płody, jabłka z sadu i cywilne, np. czynsz z tytułu dzierżawy lub najmu, odsetki od pożyczki albo leasingu itp.) oraz dysponowania faktycznego rzeczą (przetwarzanie rzeczy, zużycie, a nawet zniszczenie). Z kolei przez rozporządzanie rozumie się uprawnienia do wyzbycia się własności (np. przeniesienie, zrzeczenie, czy rozrządzenie na wypadek śmierci) i do obciążenia rzeczy poprzez ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego, np. zastaw, hipoteka lub poprzez dokonanie czynności – zobowiązań dotyczących rzeczy o skutkach obligacyjnych tj. oddanie w dzierżawę, najem, pożyczkę, leasing. Uprawnienia te nie stanowią granic prawa własności, które zakreśla obowiązujące ustawodawstwo. Właściciel nie może ani korzystać z rzeczy, ani też nią rozporządzać w sposób sprzeczny z przepisami ustaw i z zasadami współżycia społecznego. Właścicielem może być każda osoba (fizyczna lub prawna), z pewnymi wyjątkami, np. właścicielem nieruchomości nie może być to cudzoziemiec bez stosownego zezwolenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. Współwłasność polega na tym, że własność tej samej rzeczy przysługuje niepodzielnie kilku osobom. Ochrona własności oparta jest na systemie roszczeń (windykacyjne lub negatoryjne), jakie przysługują właścicielowi w razie naruszenia jego prawa. Własność jest funkcją rozwoju stosunków społecznych, politycznych i ekonomicznych. Na temat początków własności rzymskiej istnieje wiele hipotez. Powszechnie przyjmuje się, iż wcześniej wykształciło się prawo jednostki na rzeczach ruchomych, a dopiero później na nieruchomościach.

Instytucja ta wywodziła się – od czasów Oktawiana Augusta lub wcześniejszych – z majątku obozowego (peculium castrense). Był to majątek, jaki syn otrzymywał w związku ze swoją służbą wojskową lub zdobywał w jej trakcie. Był on jego własnością i mógł nią swobodnie dysponować czynnościami inter vivos (między żyjącymi, np. umowy) jak i mortis causa (na wypadek śmierci, np. testament, darowizna na wypadek śmierci). Jeżeli jednak zmarł on, nie rozporządziwszy nim, majątek ów przypadał patri familias nie jako spadek, ale z tytułu zwrotu peculium.

Powództwo - żądanie udzielenia ochrony prawnej w drodze procesu cywilnego skierowane do sądu. Treść powództwa zawarta jest w piśmie procesowym (pozew) wnoszonym przez osobę bezpośrednio zainteresowaną (powoda) przeciwko osobie, której ma dotyczyć orzeczenie sądu (pozwanemu). Według polskiego prawa cywilnego powództwo może wytoczyć także prokurator (z wyjątkiem pewnych spraw niemajątkowych z zakresu prawa rodzinnego) oraz w niektórych wypadkach organizacja społeczna.

Patria potestas (łac. „władza ojcowska”) – w prawie rzymskim, władza przysługująca ojcu (pater familias), będącym obywatelem rzymskim, nad jego dziećmi i dalszymi zstępnymi.

Za czasów dominatu (IV w.) pojawiła się instytucja „majątku tak jakby obozowego” (peculium quasi castrense), będącego również własnością syna. Był to majątek nabyty w cywilnej służbie państwowej, początkowo jako dygnitarz dworski, od V w. również jako jakikolwiek urzędnik lub duchowny.

Testament – rozrządzenie własnym majątkiem na wypadek śmierci. W Polsce kwestie związane ze sporządzaniem testamentów reguluje Kodeks cywilny wraz z przepisami szczegółowymi.

Prawo rzymskie – termin oznaczający najczęściej prawo starożytnego Rzymu, które rozwijało się od czasów prawa zwyczajowego, aż do kodyfikacji Justyniana I Wielkiego (VI wiek n.e.). Prawo rzymskie miało istotny wpływ na rozwój prawodawstwa europejskiego (tzw. recepcja prawa rzymskiego) w postaci prawa powszechnego (ius commune) w średniowieczu, pandektystykę (usus modernus pandectarum), która osiągnęła swoje apogeum w XIX wieku, a także na współczesną naukę, rozwijaną jako przedmiot uniwersytecki.

Bona adventicia

Od czasów kodyfikacji justyniańskiej, syn (filius familias) stawał się właścicielem całego majątku niepochodzącego od ojca ani niepochodzącego z jego majątku (tzw. bona adventicia lub peculium adventicium). Jednakże ojciec mógł ten majątek dożywotnio użytkować i zarządzać, chyba że osoba, od której te dobra pochodziły, wykluczyła zarząd i użytkowanie ojca (bona adventicia irregularia).

Obywatele rzymscy (łac.: cives Romani, pierwotnie – Quirites , później ogólnie – Cives) – w prawie rzymskim, kategoria osób wolnych, którym status civitatis umożliwiał korzystanie z pełnej rzymskiej zdolności prawnej.

Republika rzymska – państwo powstałe w starożytnym Rzymie, istniejące w latach 509 p.n.e.–27 p.n.e., które rozwinęło się z niewielkiego, monarchicznego państwa-miasta w środkowej części Półwyspu Apenińskiego do największej potęgi świata antycznego kontrolującej cały basen Morza Śródziemnego, po czym przekształciło się w cesarstwo rzymskie.

Syn, dopóki był alieni iuris, nie mógł rozporządzać tymi dobrami w testamencie. Jednak w pierwszej kolejności dziedziczyły po nim beztestamentowo jego dzieci, następnie bracia a dopiero w dalszej kolejności ojciec.

Bibliografia

Marek Kuryłowicz, Adam Wiliński, "Rzymskie prawo prywatne: zarys wykładu", Kraków, 1999, ISBN 83-7211-089-1

Władysław Rozwadowski "Prawo rzymskie: zarys wykładu wraz z wyborem źródeł" Wydanie II., Poznań, 1992, ISBN 83-01-10031-1