Allogamus starmachi - Polski Serwis Naukowy

Allogamus starmachi – gatunek owada wodnego z rzędu chruścików (Trichoptera), z rodziny Limnephilidae, jeden z nielicznych endemicznych gatunków owadów Polski. Uznany jest za gatunek zagrożony (kategoria VU). Występuje w Tatrach, larwy żyją w okresowo płynących potokach na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego.

Diapauza – okres życia utajonego, wywoływany czynnikami zewnętrznymi, sterowany wewnętrznie (hormonalnie lub neurohormonalnie) okresowy stan zwolnienia rozwoju ontogenetycznego, wykorzystywany powszechnie przez organizmy w środowiskach podlegających silnym periodycznym lub nieperiodycznym zmianom zewnętrznych warunków życiowych lub w związku z przeobrażeniem. Może trwać od kilku tygodni do kilkudziesięciu lat (niektóre chrząszcze z rodziny kózkowatych i bogatkowatych). W okresie diapauzy organizm nie rozmnaża się, oddychanie i metabolizm są na bardzo niskim poziomie, następują zmiany w poziomie hormonów. Diapauza związana z periodycznym pogorszeniem się warunków otoczenia nazywana jest diapauzą obligatoryjną, a związana ze zmianami nieperiodycznymi – diapauzą fakultatywną. U niektórych pluskwiaków i szpecieli w stan diapauzy może zapadać tylko jedna płeć. Głównymi czynnikami wywołującymi diapauzę są fotoperiodyzm, temperatura, wilgotność i przegęszczenie.

Jajo - jedna z faz rozwoju nowego osobnika u wielu gatunków zwierząt. Jajo zawiera surowce odżywcze pozwalające na rozwój zarodka bez dostępu do organizmu macierzystego i zewnętrznych źródeł pożywienia oraz stosunkowo bezpieczne środowisko, ale ze względu na swoją zawartość jest również cenionym pokarmem.

Gatunek występuje tylko w Tatrach na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego. Nie stwierdzono występowania w Tatrach Niżnych (Słowacja). Gatunek opisany w 1967 roku przez polskiego trichopterologa Bronisława Szczęsnego. Nazwa gatunkowa upamiętnia polskiego hydrobiologa Karola Starmacha.

Dolina Pańszczyca – dolina w Tatrach Wysokich o powierzchni ok. 5,8 km², długości ok. 6,5 km, boczne odgałęzienie Doliny Suchej Wody Gąsienicowej (dolina odgałęzia się poniżej polany Psia Trawka).

Karol Starmach (ur. 1900, zm.1988, hydrobiolog, pracownik Uniwersytetu Jagiellońskiego. Aresztowany podczas Sonderaktion Krakau, więziony w Sachsenhausen i Dachau. Po zakończeniu wojny kierował Katedrą Hydrobiologii UJ i Zakładem Biologii Wód PAN.

Allogamus starmachi uważany jest za relikt polodowcowy. W okresie zlodowacenia zasięg gatunku prawdopodobnie był szerszy. Występuje w Pyszniańskim Potoku (1200 m n.p.m., eudominant), Potoku Kościeliskim (1100 m n.p.m., recedent), Dolinie Gąsienicowej (1680 m n.p.m.) i Dolinie Pańszczycy (1600 m n.p.m.).

Gatunek zagrożony – w znaczeniu ogólnym to gatunek w większym lub mniejszym stopniu zagrożony wyginięciem, w wąskim znaczeniu to jedna z kategorii zagrożenia stosowanych do klasyfikacji gatunków zagrożonych wyginięciem.

Potok, niewielki ciek wodny o wartkim nurcie, płynący w terenie o znacznych deniwelacjach, zwykle w korycie wyerodowanym w skałach. Charakteryzują go duże spadki zwierciadła wody i burzliwy prąd. W Polsce potokami nazywane są przeważnie cieki płynące w górach i na wyżynach. Cechą potoków górskich są spadki koryt od 5% do 30%, a potoków wysokogórskich nawet do 80% i więcej. Na wyżynach, potoki charakteryzują się spadkami od 5% do 10%. Zlewnia potoku zwykle nie przekracza 100 km². Podłoże w potokach wysokogórskich stanowią lite skały, niżej głazy, potem kamienie przemieszane ze żwirem, a jeszcze niżej żwir i wreszcie piasek i muł.

Larwy zasiedlają okresowo płynące potoki wysokogórskie powyżej 1100 m n.p.m. Zdolność do życia w okresowo wysychających i zimą zamarzających ciekach wysokogórskich, o stosunkowo niskiej temperaturze wody, można uznać, że przystosowane do warunków okresu zlodowaceń. Być może zasiedla także najpłytszy litoral niektórych stawów tatrzańskich. Larwy odżywiają się bakteriami i glonami, głównie sinicami.

Trichopterolog - naukowiec, entomolog zajmujący się badaniem chruścików (Insecta: Trichoptera). W szerszym rozumieniu to także osoba interesująca się (amator, hobbysta) tą grupą owadów, choć nie prowadząca samodzielnie czynnych badań. W badaniach terenowych trichopterolog posługuje się typowym sprzętem entomologicznym: siatką entomologiczną, czerpakiem entomologicznym, pułapką typu Malaise, lampą i ekranem do odłowów do światła, czerpakiem hydrobiologicznym (larwy), a także aparatem fotograficznym, dyktafonem. W badaniach laboratoryjnych trichopterolog wykorzystuje typową aparaturę: mikroskop, mikroskop stereoskopowy. Trichopterolodzy wykorzystują także laboratoryjne hodowle i eksperymenty.

Niżne Tatry (514.91; słow. Nízke Tatry, węg. Alacsony-Tátra, niem. Niedere Tatra) – pasmo górskie w Karpatach Zachodnich, na terenie Słowacji. Jego najwyższym szczytem jest Dumbier (Dziumbier, Ďumbier, 2043 m n.p.m.). Na terenie Niżnych Tatr utworzono największy park narodowy na Słowacji - Park Narodowy Niżne Tatry.

Larwy rozwijają się w okresie wiosny, poczwarki pojawiają się w okresie lata, imagines zaś jesienią. Larwy budują rurkowate, lekko zagięte, przenośne domki z fragmentów mineralnych zespojonych jedwabną przędzą. Można je zaliczyć do funkcjonalnej grupy troficznej zdrapywaczy. Oddychają tlenem rozpuszczonym w wodzie. W drugiej połowie września i w październiku samice składają jaja, umieszczając je pod kamieniami na dnie potoku. Jaja przechodzą diapauzę zimową w temperaturze poniżej zera. Larwy wykluwają się w czasie pierwszych wiosennych roztopów.

Relikt glacjalny (r. polodowcowy) – organizm (takson) będący pozostałością z okresu lodowcowego. W tym okresie pewne gatunki dokonywały ekspansji na tereny położone bardziej na południe od ich zwykłego miejsca występowania. Niektóre z nich mimo ocieplenia się klimatu nie wyginęły i przetrwały oddzielone barierą geograficzną od pierwotnego obszaru w refugiach o sprzyjających warunkach klimatycznych, np. na terenach górskich, na torfowiskach.

Owady wodne – grupa owadów wyróżniana ze względu na środowisko życia. Owady, które w części lub w całym cyklu życiowym przebywają w środowisku wodnym (żyjąc w zbiornikach wodnych lub na powierzchni wody). Zaliczane są tu rzędy, które w całości (wszystkie gatunki) związane są ze środowiskiem wodnym (w wodzie żyją ich stadia larwalne), np. jętki (Ephemeroptera), widelnice (Plecoptera), ważki (Odonata), chruściki (Trichoptera), żylenice (wielkoskrzydłe, Megaloptera), strumycznik i okudlice (siatkoskrzydłe Plannipenia) jak i poszczególne rodziny z rzędów, których przedstawiciele zasiedlają także środowiska lądowe, np. młode i dorosłe pluskwiaki wodne (pluskwiaki różnoskrzydłe, Heteroptera), chrząszcze wodne - zarówno larwy jak i postacie dorosłe, kilka rodzin muchówek (Diptera) - larwy. Wśród owadów wodnych trafiają się także gatunki z grup zaliczanych do typowo lądowych, przykładowo ze środowiskiem wodnym związanych jest w Polsce 5 gatunków motyli. W wodzie żyją tylko ich gąsienice. Współcześnie w Polsce występuje około 3400 gatunków owadów wodnych.

Stan populacji w obserwowanych siedliskach prawdopodobnie ulega zmianom, na skutek wzrostu skażenia środowiska oraz zbyt intensywnego ruchu turystycznego. Gatunek jest umieszczony na czerwonej liście zwierząt w kategorii gatunków zagrożonych (VU). Cała populacja znajduje się na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego, co gwarantuje dobrą ochronę tego gatunku.

Limnephilidae (pol. bagiennikowate), rodzina owadów wodnych z rzędu chruścików (Insecta: Trichoptera). Jest to najliczniejsza w gatunki (do tej pory wykazano z Polski 99 gatunków z 31 rodzajów) i najpowszechniejsza w kraju rodzina chruścików. Larwy Limnephilidae budują przenośne domki różnego kształtu i wykonane z różnorodnego materiału: piasku, kamyczków, części roślinnych, detrytusu a także wytworów człowieka (styropian, papier, plastik). Trafiają się także domki zbudowane z muszli wodnych mięczaków - np. u Limnephilus flavicornis. Kształt domku i użyty materiał charakterystyczny jest dla konkretnych gatunków. Niektóre gatunki budują domki w przekroju okrągłe (np. Limnephilus griseus, L. extricatus, Potamophylax sp.), inne trójkątne (np. Anabolia brevipennis, Limnephilus nigriceps). Nie spotyka się jednak domków czworościennych, tak jak w rodzinie Brachycentridae czy Lepidostomatidae.

Gatunek (łac. species) – termin stosowany w biologii w różnych znaczeniach, zależnie od kontekstu, w jakim występuje. Najczęściej pod pojęciem gatunku rozumie się:

Przypisy

Allogamus starmachi w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
Szczęsny B., 1967. Notes sur quelques especes d'Allogamus (Trichoptera), Limnephilidae) dans les Tatra. Bull. Acad. Pol. Sci, ser. Sci. biol., 15: 479-482.
Szczęsny B., 1986. Caddisflies (Trichoptera) of running waters in the Polish North Carpathians. Acta zool. Cracov., 29: 501-586.
Szczęsny B., 1989. The Tatra Mountains. 6th Int. Symp. on Trichoptera. Łódź-Zakopane, 1-7 ss.
Szczęsny B., 1992 b. Allogamus starmachi (Sczęsny 1967). [w:] Z. Głowaciński (red.): Polska czerwona księga zwierząt. PWRiL, Warszawa, 283-284 ss.
Szczęsny B., 1967. Notes sur quelques especes d’Allogamus (Trichoptera), Limnephilidae) dans les Tatra. Bull. Acad. Pol. Sci, ser. Sci. biol., 15: 479-482.
Czachorowski S., 2004. Allogamus starmachi (Szczęsny, 1967). W: Z. Głowaciński (red.) Czerwona Księga Zwierząt, tom II (bezkręgowce), str.: 227-228

Bibliografia

S. Czachorowski: Allogamus starmachi (Szczęsny, 1967). W: Z. Głowaciński (red.): Czerwona Księga Zwierząt. T. II: Bezkręgowce. 2004, s. 227-228. ISBN 83-88934-60-0.