Kutubijja (Meczet Księgarzy) w Marrakeszu, stolicy Almohadów.

Almohadzi (arab. الموحدون al-Muwaḥḥidūn, dosłownie "monoteiści" lub "unitarianie" ) – dynastia marokańska, pochodzenia berberyjskiego, panująca w Maghrebie i Andaluzji w XII i XIII wieku. Początkowo Almohadami nazywano jedynie zwolenników ścisłego rozumienia doktryny jedności Boga, szerzonej przez Muhammada ibn Tumarta - reformatora religijnego z XII wieku. Później nazwa ta przylgnęła do dynastii Muminidów, która objęła rządy w nowo powstałym państwie Almohadów. Pierwszym władcą dynastii (emirem i kalifem) był Abd al-Mumin ibn Ali, który od 1148 kontrolował całe Maroko.

Muhammad ibn Tumart i narodziny ruchu

Twórcą ruchu Almohadów był Muhammad (Mohammed) ibn Tumart (ok. 1090-1128), Berber z górskich plemion Masmuda, zamieszkujących południowe Maroko. Był to człowiek dobrze wykształcony, który odwiedził dwa najważniejsze ówcześnie ośrodki islamskiej myśli filozoficznej: Kordobę i Damaszek. W drodze powrotnej zaczął głosić w różnych miastach Maghrebu improwizowane kazania, w których piętnował swobodę obyczajową i nawoływał do przywrócenia surowych zasad Koranu. W czasie tej wędrówki poznał Abd al-Mumina, syna garncarza, który stał się jego gorącym zwolennikiem, a w przyszłości pierwszym kalifem i założycielem dynastii.

Największą potęgą ówczesnego Maghrebu było państwo Almorawidów, ze stolicą w Marrakeszu. Obejmowało ono swym zasięgiem oprócz dzisiejszego Maroka także część Maghrebu Środkowego aż po Algier oraz muzułmańską Hiszpanię czyli Al-Andalus. Imperium almorawidzkie powstało kilkadziesiąt lat wcześniej i zostało stworzone przez podobny Almohadom ruch odrodzenia religijnego, jako reakcja na upadek ortodoksji muzułmańskiej. Jednak surowy ruch Almorawidów po podboju Andaluzji i zetknięciu się tam z wyrafinowaną kulturą muzułmańskiej Kordoby, szybko porzucił swe ascetyczne i plemienne korzenie. Wywołało to niezadowolenie wśród wielu kręgów muzułmańskich Maroka. Na wieść o tym Ibn Tumart powrócił do swego rodzinnego plemienia i rozpoczął budowę nowego ruchu religijno-politycznego wśród górali Masmuda, ogłaszając się tam mahdim. Sułtanat Almorawidów stworzony został przez plemiona otwartych terenów, a regiony górskie pozostawały od niego w zasadzie niezależne. Jednak, gdy w ciągu trzech lat 1122-1125 Ibn Tumart zyskał rozgłos i zwolenników pośród plemion Masmuda w Atlasie Wysokim i Antyatlasie, ówczesny emir Ali ibn Jusuf skierował przeciw niemu swe wojska. Interwencja nie odniosła sukcesu wobec silnego oporu górali. Po tym wydarzeniu mahdi przeniósł się do obronnego Tinmalu - osady wśród najwyższych partii Atlasu. Tam zaczął tworzyć zalążki przyszłego państwa Almohadów. Najwierniejsi mu towarzysze utworzyli Radę Dziesięciu (dżemaa). Szerszą grupę stanowili przedstawiciele ośmiu głównych plemion masmudzkich tworząc Radę Czterdziestu. Połączone rady tworzyły Radę Pięćdziesięciu (ait chamsin). Organizacja ta była w zasadzie przeniesieniem instytucji plemiennych na szczebel państwowy i przetrwała później w Kalifacie Almohadów.

Powstanie Kalifatu i podbój Maroka

Almorawidzi szybko dostrzegli zagrożenie, jakie stanowiły zjednoczone plemiona górskie. Ufortyfikowano Marrakesz i inne najważniejsze miasta i w roku 1127 lub 1129 Ali ibn Jusuf wysłał ponownie przeciw Almohadom swe wojska. Jednak gdy tylko armia ta wkroczyła w dolinę prowadzącą do Tinmalu, Almohadzi pod wodzą Abd al-Mumina zaatakowali ją i pokonali. Zwycięzcy oblegli wówczas Marrakesz, jednak po 40 dniach doszło do nagłej klęski górali podczas jednego z kontrataków z miasta. Zginął wówczas jeden z najważniejszych wodzów Almohadom, a zarazem pretendent do następstwa po mahdim - Abdullah al-Baszir. Gdy więc kilka miesięcy później zmarł Ibn Tumart, w rozgorzałym sporze o następstwo zwyciężył Abd al-Mumin, który wzorem Abbasydów ogłosił się następcą mahdiego czyli kalifem (1130).

Ze względu na silną jazdę, jaką dysponowali Almorawidzi (także najemną, chrześcijańską), nowy kalif rozpoczął podboje od terenów górskich. W latach 1131-1143 Almohadzi opanowali Atlas Średni wraz z Rifem, Antyatlas z Doliną Sus i całe południe Maroka. Odcięli w ten sposób Almorawidów od górskich kopalń miedzi i srebra, oraz od szlaków łączących Maroko ze złotonośnym obszarem Sudanu Zachodniego. Dopiero jednak śmierć emira Alego ibn Jusufa w roku 1143 i wywołane tym zamieszki umożliwiły ostateczne zwycięstwo nad Almorawidami. Nowy emir Marrakeszu, Taszfin (1143-1145) zginął w walce z Almohadami w pobliżu Oranu. Armia almohadzka obległa wówczas Fez, który jednak poddał się dopiero po dziewięciu miesiącach (1146). Ostatnim punktem oporu pozostał sam Marrakesz, który poddał się z braku żywności po 10 miesiącach, 23 marca 1147 r. Ponieważ Almohadzi prowadzili „świętą wojnę w imię Boga” (arab. dżihad fi sabil Allah), nie oszczędzano wrogów, mordując większość członków plemienia Lemtunów, z którego wywodzili się Almorawidzi. Zginął też ostatni emir starej dynastii, kilkunastoletni Iszak. Ostatnim etapem jednoczenia Maroka był podbój północnych, heretyckich plemion Berghwata, spokrewnionych z Masmudami, które nie uznawały do tej pory ani Almorawidów, ani Almohadów. Abd al-Mumin dokonał tego na przełomie 1148/1149 stając się pierwszym władcą w pełni zjednoczonego Maroka.

Dalsze podboje: Andaluzja i Maghreb

Muzułmańska Hiszpania w chwili upadku Almorawidów zrzuciła ich zwierzchnictwo (1143-1145) i ponownie rozpadła się na szereg mniejszych królestw (taifa). Wykorzystali to chrześcijanie by wznowić rekonkwistę. Słabnący emirowie andaluzyjscy już w 1146 roku wezwali na pomoc Almohadów i wtedy po raz pierwszy oddziały Al-Mumina pojawiły się w Iberii. Jednak trwające jeszcze walki w Maroku oraz niechęć miejscowych wielmożów bojących się ponownego afrykańskiego jarzma „wyzwolicieli” kazały kalifowi wstrzymać działania w Europie. W rękach Almohadów znalazły się wówczas m.in. Sewilla i Badajoz. Dowódcy almohadzcy napotykali zresztą opór części muzułmanów, gdyż zachowywali się często bardziej jak zdobywcy niż sprzymierzeńcy. Skomplikowana sytuacja na półwyspie (walki dawnych dowódców almorawidzkich z lokalnymi władcami oraz interwencje królów Kastylii) utrudniała polityczne podporządkowanie tego obszaru. Gdy jednak wzmógł się nacisk chrześcijan, a muzułmanie przestali akceptować Alfonsa VII Kastylijskiego jako arbitra władców Al-Andalus, Almohadzi zdobyli Kordobę (1148). Wkrótce więc w ich rękach znalazły się niemal wszystkie terytoria muzułmańskiej Hiszpanii z wyjątkiem części wschodniej, gdzie niezależne pozostały emiraty Walencji i Murcji, wchodzące nieraz w sojusze z władcami chrześcijańskimi. Almohadzi opanowali je dopiero po 1172.

Po uregulowaniu spraw po drugiej stronie Gibraltaru, Abd al-Mumin zwrócił się teraz na wschód, w kierunku państwa Hammadydów. Władztwo to przeżywało wówczas kryzys, w związku z przejęciem przez Maroko znacznej część handlu saharyjskiego, oraz pojawieniem się arabskich Beduinów, którzy zburzyli zastany ład społeczno-gospodarczy podporządkowując sobie część osiadłych Berberów i zamieniając pola uprawne w pastwiska. Propagandowo wyprawa ta była traktowana, jako walka z niewiernymi. Słabnące bowiem państwa Maghrebu nie mogły się oprzeć ekspansji Normanów sycylijskich, którzy pod wodzą króla Rogera II zajęli w latach 1145-48 szereg miast w Ifrikiji (Tunezji). Wyprawa ruszyła w 1151. Bez walki zajęto Algier i Bidżaję, gdzie na sam widok almohadzkiej armii wrogie oddziały poszły w rozsypkę. Gdy wszystkie ziemie aż po Konstantynę uznały władzę kalifa, Abd al-Mumin zarządził powrót do Maroka. Jednak gdy syn władcy, który zdobył Al-Kalę, rozkazał tam ściąć jednego z arabskich szejków posiłkujących Hammadydów, wszystkie plemiona arabskie z Algierii i Tunezji – w obawie przed rosnącą potęgą Almohadów – postanowiły wystąpić przeciw kalifowi. Na wieść o koncentracji wojsk arabskich Abd al-Mumin wysłał silny korpus almohadzki, który w czterodniowej bitwie pod Satifem rozbił wojska beduińskie. W ręce Marokańczyków wpadł cały obóz koczowników wraz z kobietami i dziećmi. Kalif kazał przewieźć jeńców do Marrakeszu i oświadczył Arabom, że mogą tam się udać po ich odbiór. Oczywiście za cenę hołdu. Część Beduinów na stałe została jednak w Maroku stając się pierwszymi nieberberskimi mieszkańcami Maroka i rozpoczynając powolny proces arabizacji tego kraju. W przyszłości miało to negatywne konsekwencje dla spoistości państwa.

Ponowna wyprawa na wschód ruszyła w 1159 roku. Tym razem celem były bezpośrednio normandzkie posiadłości, które rozrosły się w międzyczasie i zaczęły zagrażać pozycji Almohadów w tym regionie. Tym razem plemiona arabskie nie stawiały już oporu. Dzięki temu już 20 stycznia 1160 roku Al-Mumin wkroczył do Al-Mahdiji, dawnej stolicy Fatymidów. Jednak dalsze podboje uniemożliwiły wieści docierające z Andaluzji, gdzie Ibn Mardanisz, emir Walencji, pobił pod Kordobą Marokańczyków i zajął szereg miast almohadzkich. Kalif postanowił wtedy skłonić Arabów do wyprawy na Andaluzję. Ci jednak odmówili i pamiętając ostatnią klęskę uciekli na pustynię. Dzięki fortelowi (pozorowany odwrót) Abd al-Mumin zdołał wciągnąć koczowników w pułapkę i wymusić kontyngenty na wojnę w Hiszpanii. Dzięki temu udało mu się umocnić swoją władzę od Tunezji po Hiszpanię.

Maksymalny zasięg imperium Almohadów na początku XIII wieku .