Alpy Retyckie - Polski Serwis Naukowy

Alpy Retyckie (niem. Rätische Alpen, wł. Alpi Retiche) – część Centralnych Alp Wschodnich, stanowiąca zarazem najwyższą strefę w obrębie Alp Wschodnich. Najwyższym szczytem jest Piz Bernina, który osiąga wysokość 4049 m, co czyni z niego najwyższy szczyt całych Alp Wschodnich. Alpy Retyckie zajmują znaczny obszar na styku granic Szwajcarii, Włoch, Liechtensteinu i Austrii. Nazwa Alp Retyckich wywodzi się od starożytnego plemienia Retów i pochodzącej od nich nazwy rzymskiej prowincji Recji obejmującej m.in. obszar Alp Retyckich.

Piz Bernina (4049 m n.p.m.) – najwyższy szczyt masywu Berniny, a zarazem najwyższy szczyt Alp Wschodnich. Bernina jest również najdalej na wschód wysuniętym alpejskim czterotysięcznikiem i piątym szczytem Alp pod względem wybitności.

Hodowla – zespół zabiegów i procesów w wytwarzanych sztucznie optymalnych warunkach dla rozwoju hodowanego zwierzęcia bądź rośliny, mający na celu otrzymanie w warunkach stworzonych przez człowieka organizmów żywych (np. doświadczalnych w nauce).

Topografia

Alpy Retyckie nie stanowią jednolitego łańcucha górskiego. W ich obręb wchodzi szereg wyraźnie odróżniających się grup górskich:

Alpy Livigno,

Masyw Ortleru,

Masyw Samnaun,

Masyw Adamello-Presanella,

Niekiedy do Alp Retyckich zalicza się również:

Między poszczególnymi grupami znajdują się zazwyczaj wyraźne przełęcze stanowiące międzynarodowe drogi komunikacyjne. Najważniejsze z nich to Maloja, Reschenpass/Resia, Przełęcz Bernina, Stelvio.

Zuckerhütl - najwyższy szczyt Sztubajów, nazywanych też Alpami Sztubajskimi, o wysokości 3507 m n.p.m. Położony jest w zachodniej Austrii, w Tyrolu. Około 500 m na zachód i południe od jego wierzchołka przebiega obecnie granica austriacko-włoska. Szczyt jest silnie zalodzony.

Vertainspitze lub Vertain Spitze, wł. Cima Vertana – szczyt w Tyrolu Południowym (od 1919 r. pod administracją włoską). Należy do Masywu Ortleru w Alpach Retyckich. Góra ma dwa wierzchołki: wyższy, o wysokości 3545 m i niższy, o wysokości 3389 m.

Generalnie, za wschodnią granicę Alp Retyckich uważa się górny bieg doliny rzeki Adygi, na odcinku od źródeł mniej więcej do południowotyrolskiego miasta Bolzano oraz przełęcz Reschenpass. Przełęcz ta oddziela Alpy Retyckie od położonych na wschód od nich Alpy Ötztalskich. Zachodnią granicę Alp Retyckich tworzą dolina Val Chiavena, przełecz Splügen oraz dolina Renu mniej więcej do północnego punktu styku granic państwowych Szwajcaria-Austria-Liechtenstein.

Ortler (wł. Ortles) - szczyt w Alpach Retyckich, części Alp Wschodnich. Lezy w północnych Włoszech w regionie Południowy Tyrol, blisko granicy ze Szwajcarią. Jest to najwyższy szczyt Południowego Tyrolu, a zarazem jeden z najwyższych w Alpach Wschodnich. Wysokość 3905 m n.p.m., na starszych mapach podawane jest 3899 m n.p.m..

Gryzonia (niem. Graubünden, wł. Grigioni, romansz Grischun, fr. Grisons, skrót: "GR") – szwajcarski kanton w Alpach, na pograniczu Włoch, Austrii i Liechtensteinu. Używane języki to niemiecki, włoski i romansz. Stolica – Chur, najstarsze miasto Szwajcarii z XII-wieczną katedrą i muzeum retoromańskim. Inne znane miasta to Davos i St. Moritz. W Gryzonii znajdują się źródła Renu. Gryzonia jest największym i najbardziej wysuniętym na wschód kantonem Szwajcarii.

Najwyższe szczyty

Piz Bernina (4049 m) – Masyw Berniny,

Piz Zupó (3995 m) – Masyw Berniny,

Piz Roseg (3937 m) – Masyw Berniny,

Ortler (3905 m) – Masyw Ortleru,

Piz Palü (3905 m) – Masyw Berniny,

Gran Zebrú (3859 m) – Masyw Ortleru,

Cevedale (3764 m) – Masyw Ortleru,

Piz Morteratsch (3751 m) – Masyw Berniny,

Monte Zebrú (3735 m) – Masyw Ortleru,

Monte Disgrazia (3678 m) – Bergell,

Vertainspitze (3545 m) – Masyw Ortleru,

Cima Piazzi (3439 m) – Alpy Livigno,

Piz Kesch (3413 m) – Albula,

Piz Linard (3411 m) – Silvretta,

Fluchthorn (Piz Fenga) (3399 m) – Silvretta,

Piz Platta (3392 m) – Oberhalbstein,

Piz Cengalo (3367 m)- Bergell,

Piz Scalino (3323 m) – Masyw Berniny,

Piz Buin (3313 m) – Silvretta,

Piz Badile (3308 m) – Bergell,

Muttler (3294 m) – Masyw Samnaun,

Piz Sesvenna (3205 m) – Masyw Sesvenna,

Hoher Riffler (3168 m) – Ferwall,

Schesaplana (2965 m) – Rätikon,

Lenzenhorn (2905 m) – Plessur.

Geologia

Alpy Retyckie zbudowane są przeważnie ze skał metamorficznych (gnejsy, łupki krystaliczne, fyllity) leżących w obrębie krystalicznego rdzenia Alp Centralnych. Skałom krystalicznym towarzyszą często skały osadowe o różnym stopniu metamorfizacji, zwłaszcza słabo zmetamorfizowane łupki. Miejscami skały krystaliczne pokryte są pokrywą permskich lub mezozoicznych skał osadowych. W obrębie Alp Retyckich występują potężne intruzje skał granodiorytowych (Bernina, Bergell) lub diorytowych (Monte Disgrazia).

Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.

Monte Zebrù to szczyt w Masywie Ortleru w szwajcarskich Alpach Retyckich. Leży na granicy dwóch włoskich prowincji: Południowy Tyrol i Sondrio. Góra posiada dwa wierzchołki: wyższy, północno-zachodni (3735 m n.p.m.) oraz niższy, południowo-wschodni (3724 m n.p.m.).

W południowo-zachodniej części obszaru spotyka się skały ultraalkaliczne (serpentynity), a także metamorficzne łupki talkowe i łupki chlorytowe. Na terenie Engadyny znajduje się Engadyńskie Okno Tektoniczne, w którym autochtoniczne jurajskie skały osadowe odsłaniają się spod zerodowanych skał krystalicznych oderwanych od podłoża i nasuniętych w ramach jąder płaszczowin.

Bergell (wł.: Bregaglia) – łańcuch górski w Alpach Wschodnich w tzw. Alpach Retyckich. Łańcuch ten leży na pograniczu Szwajcarii (Gryzonia) i północnych Włoch (Prowincja Sondrio). Nazwa pochodzi od doliny Bergell (wł. Val Bregaglia), która należy w części do Szwajcarii, a w części do Włoch.

Alpy Sarntalskie (niem. Sarntaler Alpen, wł. Alpi Sarentine) – pasmo górskie, część Alp Retyckich w Alpach Wschodnich. Jest najbardziej wysuniętą na wschód częścią Alp Retyckich. Leży na terenie północnych Włoch, w regionach Trydent-Górna Adyga oraz Południowy Tyrol. Najważniejsze miasta regionu to Bozen (Bolzano) na południu Meran (Merano) na zachodzie, Sterzing (Vipiteno) na północy oraz Brixen (Bressanone) na wschodzie.

Alpy Retyckie posiadają typowo alpejską rzeźbę z iglicami skalnymi, wielkimi pionowymi ścianami, ostrymi graniami i głębokimi dolinami będącymi rezultatem działania lodowców. Część z nich zachowała się do dzisiaj w wyższych partiach gór. Położone na większych wysokościach kotły polodowcowe wypełnione są wiecznym śniegiem.

Bolzano (niem. Bozen) – miasto i gmina we Włoszech (Trydent-Górna Adyga) nad rzeką Eisack (wł. Isarco). Stolica autonomicznej prowincji Autonome Provinz Bozen-Südtirol/Alto Adige.

Kanton to podstawowa, terytorialna jednostka administracyjna Szwajcarii. Szwajcaria jest państwem federacyjnym, składającym się z 26 kantonów i 2890 gmin, które posiadają bardzo szeroką autonomię. Aż do połowy XIX wieku kantony były samodzielnymi minipaństwami, które posiadały własne armie, same strzegły granic i biły własną monetę. Przekształcenie Szwajcarii z luźnej federacji nieposiadającej instytucji centralnych w państwo federalne nastąpiło dopiero w 1848 roku.

Turystyka

Alpy Retyckie za względu na śmiałe formy i wielkie zróżnicowanie krajobrazu należą do najpiękniejszych partii Alp. Szeroko rozwinięty ruch turystyczny. St. Murezzan/St. Moritz oraz Davos należą do najbardziej ekskluzywnych miejscowości turystycznych na świecie. Znajdujące się w Bormio gorące źródła o temperaturze do 41 stopni wykorzystywane są w celach leczniczych i rekreacyjnych już od starożytności.

Oberhalbstein (wł.: Alp del Platta) – łańcuch w Alpach Wschodnich w Alpach Retyckich. Leży na pograniczu Szwajcarii (Gryzonia) i północnych Włoch (Lombardia). Oberhalbstein oddzielony jest Alp Lepontyńskich na zachodzie przez przełęcz Splügen; od pasma Plessur na północy przez rzekę Albula; od pasma Albula na wschodzie przez przełęcz Septimer i rzekę Julia; od Masywu Berniny na południu przed dolinę Val Bregaglia.

Masyw Samnaun (niem. Samnaungruppe) - łańcuch górski położony w Alpach Wschodnich, w części Alp Retyckich, na pograniczu Austrii (w Tyrolu) i Szwajcarii (w Gryzonii). Nazwa łańcucha pochodzi od szwajcarskiej gminy Samnaun.

Rejony Berniny, Bergell i Ortleru należą do najważniejszych światowych centrów alpinizmu. Północno-wschodnia ściana Piz Badile uchodzi za jedną z najwspanialszych i najtrudniejszych w całych Alpach. Północny kant Piz Badile ze względu na wspaniały, lity, niezwykle szorstki granodioryt znany jest w środowisku alpinistycznym jako jedna z najpiękniejszych klasycznych skalnych dróg wspinaczkowych o średnich trudnościach. Północne urwiska Piz Palü oraz Piz Cengalo uważane są za bardzo trudne ściany lodowe i mikstowe.

Cima Piazzi (czasem Cima dei Piazzi) to grupa górska w Alpach Livigno w Alpach Retyckich. Leży w Lombardii w prowincji Sondrio. Najwyższy szczyt osiąga 3440 m. Cima Piazzi jest najwyższym szczytem Alp Livigno.

Łupki krystaliczne lub łupki metamorficzne - skały metamorficzne powstałe w warunkach metamorfizmu regionalnego pod wpływem ciśnienia kierunkowego wywołanego ruchami górotwórczymi. Cechują się: lineacją, foliacją oraz niektóre laminacją. Typowe łupki krystaliczne odznaczają się wyraźną foliacją dzięki czemu dzielą się na równoległościenne cienkie płytki w zależności od zawartości dominującego w nich minerału. Łupki krystaliczne dzieli się na: amfibolowe, kwarcytowe, epidotowe, łyszczykowe,chlorytowe,talkowe. Do grupy łupków często zalicza się utwory metamorficzne:gnejsy i amfibolity, które posiadają mniejszą foliację. Łupki krystaliczne występują w skorupie ziemskiej w obszarach, gdzie miały miejsce ruchy górotwórcze. Łupki mają zastosowanie w gospodarce np. łupki kwarcytowe jako materiał ogniotrwały, łupki talkowe jako materiał izolacyjny i kwasoodporny.

Dolina Val Bondasca, szeroko znana w środowisku alpinistycznym, uchodzi za jedną z najpiękniejszych w całych Alpach.

W Alpach Retyckich znajdują się liczne ośrodki narciarstwa alpejskiego. Najbardziej znane spośród nich to: St. Murezzan, Pontresina, Samnaun, Patznauntal, Ladis, Innersulden, Bormio.

Etnologia

Alpy Retyckie zamieszkuje ludność należąca do rozmaitych obszarów kulturowych. W Engadynie leżącej w obrębie szwajcarskiego kantonu Gryzonia mieszka autochtoniczna ludność mówiąca językiem romansz należącym do grupy języków retoromańskich. W dolinie Winschgau należącej do Południowego Tyrolu język retoromański został w XVII wieku wyparty przez tyrolski dialekt niemieckiego. Na terenie Szwajcarii i znacznej części austriackiego landu Vorarlberg część ludności używa alemańskiego dialektu języka niemieckiego (Schwytzer Deutsch). W Bormio, Livigno, Val Poschiavo i Valtellina używany jest język włoski.

Piz Buin (romansz: Piz Buin Grand) to trzeci pod względem wysokości szczyt w paśmie Silvretta w Alpach Retyckich. Leży na granicy między Austrią (Vorarlberg) i Szwajcarią (Gryzonia). Jest najwyższym szczytem Vorarlbergu.

Piz Morteratsch to szczyt w Masywie Berniny w Szwajcarii. Znajdują się tam dwa lodowce: Morteratsch na wschodzie oraz Tschierva na południowym zachodzie.

Gospodarka

Podstawą gospodarki całego regionu Alp Retyckich jest turystyka. Długą tradycję ma hodowla i wypas bydła na alpejskich halach. Górnictwo rud metali posiada jedynie znaczenie historyczne.

Źródła

Alpy retyckie na SummitPost