Amedeo Modigliani - Polski Serwis Naukowy

Amedeo Clemente Modigliani (ur. 12 lipca 1884 w Livorno we Włoszech, zm. 24 stycznia 1920 w Paryżu) – włoski malarz, rysownik i rzeźbiarz pochodzenia żydowskiego. Miał starsze rodzeństwo – Emanuele (ur. 1872), Margherita (ur. 1874) i Umberto (ur. 1878).

Współczesną sławę Modigliani zawdzięcza przede wszystkim swoim obrazom przedstawiającym akty, uchodzącym w jego czasach za skandalizujące, a zaakceptowane dopiero później. Młodość spędził we Włoszech, gdzie studiował sztukę antyku i renesansu. W 1906 przeniósł się do Paryża. Tam nawiązał kontakt ze znaczącymi artystami jak Pablo Picasso i Constantin Brâncuși. Jego życie przebiegało pod znakiem chorób płuc. W dzieciństwie, podczas jednego z ataków gorączki poczuł powołanie, żeby zostać artystą. W wieku 35 lat i 4 miesięcy zmarł na gruźlicę. Informacje o życiu Modiglianiego opierają się tylko na nielicznych pewnych dokumentach, tak więc legenda o nim powstała głównie dopiero po jego śmierci.

Maurice Utrillo, właśc. Maurice Valadon (ur. 25 grudnia 1883 w Paryżu, zm. 5 listopada 1955 w Dax) – francuski malarz i grafik, przedstawiciel École de Paris.
Filadelfia (wymowa: /ˌfɪləˈdɛlfiə/)) (ang. Philadelphia) – miasto na północno-wschodnim wybrzeżu USA, w stanie Pensylwania, u ujścia rzeki Delaware do Atlantyku. Największe pod względem liczby ludności miasto w Pensylwanii i szóste w kraju.

Twórczość Modiglianiego to przede wszystkim obrazy i rysunki. W latach 1909–1914 poświęcił się on jednak głównie rzeźbie. Głównym motywem jego twórczości, zarówno w rzeźbach jak i obrazach, jest człowiek. Obok nich jest kilka obrazów przedstawiających pejzaże. Modigliani nie malował wnętrz ani martwych natur. W swoich pracach nawiązywał często do renesansu. Wykorzystywał też elementy popularnej w jego czasach sztuki afrykańskiej. Nie przyłączył się natomiast do żadnego współczesnego mu kierunku w sztuce jak kubizm czy fowizm. Sztuka Amedeo Modiglianiego odniosła za jego życia jedynie niewielki sukces, dopiero po śmierci zyskał on większą popularność a jego dzieła osiągnęły wysokie ceny.

Moïse Kisling właśc. Mojżesz Kisling (ur. 22 stycznia 1891 w Krakowie, zm. 29 kwietnia 1953 w Sanary-sur-Mer, we Francji) - polski malarz żydowskiego pochodzenia.
Auguste Renoir, Pierre-Auguste Renoir (ur. 25 lutego 1841, zm. 3 grudnia 1919) – malarz i rzeźbiarz francuski. Współtwórca i jeden z czołowych przedstawicieli impresjonizmu.

Biografia

Dzieciństwo

Dom w Livorno przy Via Roma 38, w którym urodził się Amedeo Modigliani. Na ścianie widnieje pamiątkowa tablica ufundowana przez radę miasta dla upamiętnienia 75. rocznicy jego urodzin. W 2004 w domu zorganizowano muzeum poświęcone artyście.

W XIX w. w Livorno żyła duża społeczność Żydów Sefardyjskich, emigrantów z Afryki Północnej, Hiszpanii i Portugalii. Jednym z nich był Salomon Garsin. Jego syn Joseph osiedlił się w 1835 w Marsylii. W 1849 syn Josepha Isaak ożenił się z Régine Spinozą. Urodziła im się córka, Eugénie. Miała ona protestancką guwernantkę, ale uczęszczała do katolickiej szkoły. W wieku lat 15 zaręczyła się z Flaminio Modiglianim, członkiem żydowskiego rodu z okolic Rzymu. W 1872 wyszła za niego za mąż i przeniosła się do Livorno. Gdy urodziło się ich najmłodsze dziecko, Amedeo, rodzina utrzymywała się z handlu węglem i drewnem, ale interes upadł z powodu kryzysu ekonomicznego, jaki ogarnął ówczesne Włochy. Chcąc podreperować rodzinne finanse, matka, wykorzystując swoje wcześniejsze wykształcenie w dziedzinie literatury, zajęła się tłumaczeniami (m. in. poezje d'Annunzio). Dzięki temu młody Modigliani zetknął się wcześnie ze światem literatury.

Ikona (gr. εικων, eikón oznaczające obraz) - obraz sakralny, powstały w kręgu kultury bizantyńskiej wyobrażający postacie świętych, sceny z ich życia, sceny biblijne lub liturgiczno-symboliczne. Charakterystyczna dla chrześcijańskich Kościołów wschodnich, w tym prawosławnego i greckokatolickiego.
Paul Cézanne (ur. 19 stycznia 1839, zm. 22 października 1906) – malarz pochodzący z Aix-en-Provence, którego twórczość stanowi pomost pomiędzy impresjonizmem i kubizmem.

Początek działalności artystycznej

Mając 14 lat Modigliani zachorował na tyfus, chorobę, która w tamtym czasie była śmiertelna. Podczas jednego z ataków gorączki postanowił, według relacji matki, zostać artystą. Rozpoczął naukę w studium sztuki w małej akademii w Livorno prowadzonej przez malarza Guglielmo Micheliego (1886-1926). Równocześnie uczęszczał na wykłady z rysunku aktu w atelier Gino Romitiego. W 1900 stan jego zdrowia pogorszył się. W celu jego poprawy matka zimą 1900/1901 postanowiła wraz z synem wyjechać na południe Włoch (Neapol, Capri) i do Rzymu. Modigliani napisał wówczas 5 listów do przyjaciela ze studium, Oskara Ghighii. Listy te należą do nielicznych zachowanych po nim dokumentów pisanych.

Gustav Klimt (ur. 14 lipca 1862 roku w Baumgarten, zm. 6 lutego 1918 w Wiedniu) – austriacki malarz i grafik, symbolista. Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli secesji, przywódca wiedeńskiego modernizmu.
Tusz – środek barwiący (farba wodna pigmentowa), szybkoschnący, wodoodporny, najczęściej czarny. Wyrabiany z sadzy w postaci pałeczek, gałek lub w postaci cieczy. Służy do kreślenia lub rysowania piórkiem albo pędzelkiem. W starożytności tusz pojawił się w Egipcie i Chinach, w Europie znany od XVIII w.

Na początku 1901 Modigliani wyjechał z Oskarem Ghighią do Florencji, gdzie 7 maja 1902 zapisał się do szkoły rysowania aktów (Scuola libera di Nudo). Równocześnie poświęcił się studiowaniu sztuki renesansu. W 1903 wyjechał z Oskarem Ghighią do Wenecji, gdzie mieszkał przez następne 3 lata. 19 marca 1903 zapisał się na na kurs dowolnego rysowania aktów w weneckim Instytucie Sztuk Pięknych (Instituto di Belle Arti). Równocześnie zwiedzał weneckie kościoły i muzea zapoznając się ze sztuką starych mistrzów. W tym samym roku zwiedził biennale w Wenecji, na którym Ghighii udało się wystawić swój obraz, wśród prac francuskich impresjonistów. Na wystawie reprezentowane były też obrazy z kręgu symbolizmu, który na przełomie XIX i XX w. zyskiwał na znaczeniu (zarówno w literaturze, jak i w malarstwie) oraz rzeźby Auguste'a Rodina. Ponieważ z tego okresu zachowały się tylko nieliczne obrazy Modiglianiego, nie da się wykazać bezpośredniego wpływu symbolizmu na jego sztukę. Mieszkając w Wenecji Modigliani przypuszczalnie brał udział w seansach spirytystycznych. Zaprzyjaźnił się też z takimi artystami jak Manuel Ortiz de Zárate i Ardengo Soffici. Podjął decyzję o wyjeździe do Paryża.

Psychologia (od gr. ψυχή Psyche = dusza, i λόγος logos = słowo, myśl, rozumowanie) – nauka empiryczna, zajmująca się badaniem mechanizmów i praw rządzących zjawiskami psychicznymi oraz zachowaniami człowieka. Psychologia bada również wpływ zjawisk psychicznych na interakcje międzyludzkie oraz interakcję z otoczeniem. W zasadzie psychologia dotyczy ludzi, ale mówi się o psychologii zwierząt (czyli zoopsychologii), chociaż zachowaniem się zwierząt zajmuje się także dziedzina biologii – etologia.
Dolar (dollar) to waluta wielu krajów świata. Dzieli się na 100 centów. Nazwa dolara - podobnie jak nazwa waluty Słowenii sprzed 1 stycznia 2007 - tolar, pochodzi od dawnej srebrnej monety – talara. Dolar został oficjalną jednostką monetarną USA w 1785 roku. Jednak zarówno samo słowo angielskie, jak i pieniądze o takiej nazwie istniały już wcześniej.

Przeprowadzka do Paryża

Autoportret, 1919, Museu de Arte Contemporânea da Universidade de São Paulo. Obraz powstał na krótko przed śmiercią Modiglianiego i jest jego jedynym autoportretem.

Na początku 1906 Amedeo Modigliani przeniósł się do Paryża, w którym mieszkał przez 8 lat, aż do wybuchu I wojny światowej. Paryż był wówczas ośrodkiem artystów awangardowych, w którym pojawiły się i rozwinęły nowe kierunki w sztuce. Rok wcześniej stosunkowo nieznani artyści, jak np. André Derain i Henri Matisse, określani przez krytyków lekceważącym terminem fowiści (od fr. Les Fauves - dzikie zwierzęta, drapieżniki), wystawili swoje prace w Salonie Jesiennym. Paryski świat sztuki stał się, dzięki postępowym marszandom, wspierającym młodych i innowacyjnych artystów, jak Pablo Picasso, centrum malarstwa awangardowego. Po przyjeździe do Paryża Modigliani mieszkał początkowo w komfortowym hotelu na prawym brzegu Sekwany, co ze względu na pochodzenie z mieszczańskiej rodziny, bardzo mu odpowiadało. Wkrótce jednak przeniósł się do dzielnicy Montmartre, gdzie mieszkał m.in. w kamienicy Bateau-Lavoir korzystając ze zwykłego atelier. Uczęszczał na wykłady z aktu w Akademii Colarossiego. Matka przysyłała mu wprawdzie tak duże sumy pieniędzy, na jakie było ją stać, nie wystarczały one jednak Modiglianiemu na przeżycie. Z tego powodu zmieniał on często mieszkania i czasem nawet pozostawiał przy wyprowadzce po sobie prace, kiedy nie był w stanie zapłacić czynszu. Jedna z pierwszych przyjaźni, którą Modigliani zawarł w Paryżu, związała go z niemieckim malarzem Ludwigiem Meidnerem. Opisywał on następnie pozycję i zachowanie Modiglianiego w środowisku paryskim w następujący sposób:

Guwernantka - nauczycielka domowa, czasem pełniąca również rolę ochmistrzyni. W Polsce guwernantkom powierzano zazwyczaj naukę i wychowanie młodszych dzieci, w wieku przedszkolnym. Najważniejszym przedmiotem nauczanym przez guwernantki i guwernantów były podstawy języka francuskiego. Stanowisko guwernantki było często jedynym sposobem zarobkowania dla niezamożnych a wykształconych niezamężnych kobiet.
Starożytność – okres w historii Bliskiego Wschodu, Europy i Afryki Północnej obejmujący dzieje tych regionów od powstania pierwszych cywilizacji do politycznego upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku[1].

”Nasz Modigliani – lub 'Modi', jak go powszechnie nazywano – był charakterystycznym i jednocześnie bardzo zdolnym przedstawicielem bohemy z Montmartre; chyba nawet ostatnim prawdziwym człowiekiem bohemy”.

Modigliani, pomimo swoich problemów zdrowotnych, brał udział w rozpustnym życiu artystów na Montmartre. Wiosną 1907 zamieszkał razem z malarzem Henri Doucetem w domu, który lekarz Paul Alexandre przejściowo wynajmował młodym artystom. Był on zafascynowany obrazami Modiglianiego i z tego powodu zaczął go wspierać. Skupował on jego obrazy i rysunki i pośredniczył w załatwianiu mu zleceń na portrety. W 1907 Amedeo Modigliani wystawiał swoje prace w awangardowym Salonie Niezależnych, który przebiegał pod znakiem dzieł fowistów. W roku następnym wystawił w Salonie Niezależnych 6 swoich obrazów, wśród nich Żydówkę, obraz zdradzający wpływ Toulouse-Lautreca i Picassa z okresu błękitnego. Jego prace budziły jednak niewielkie zainteresowanie. Wpływowy publicysta Guillaume Apollinaire wymienił go tylko na marginesie swojej krytyki poświęconej Salonowi. Paulowi Alexandre'owi udało się załatwić Modiglianiemu dostęp do zamożnych kręgów, tak więc na wiosnę 1909 otrzymał on pierwsze zlecenie; był nim portret baronowej Marguerite de Hasse de Villers, znany po tytułem Amazonka.

Akt, łac. actus – przedstawienie nagiego ciała ludzkiego w sztuce, zazwyczaj wykonane w oparciu o studium z żywego modela. Akt jest jednym z najważniejszych tematów malarskich i fotograficznych w dziejach sztuki, oraz podstawowym tematem rzeźby. Akt może pojawić się jako samodzielny temat, bądź jako część większej kompozycji. Jest uważany za podstawę artystycznego wykształcenia.
Barok (z por. barroco – "perła o nieregularnym kształcie", lub z fr. baroque – "bogactwo ozdób") – główny kierunek w kulturze środkowo i zachodnioeuropejskiej, którego trwanie datuje się na zakres czasowy od końca XVI wieku do XVIII wieku. Barok obejmował wszystkie przejawy działalności literackiej i artystycznej, a także filozofię i architekturę. U jego podstaw leżał sprzeciw wobec renesansowego klasycyzmu, głęboka religijność, mistycyzm i egzystencjalny niepokój.

Okres rzeźbiarski

W 1909 Modigliani dzięki Paulowi Alexandre'owi poznał rumuńskiego rzeźbiarza Constantina Brâncușiego i za jego radą przeniósł w kwietniu tego samego roku swoje atelier do Cité Falguière na Montparnasse. W następstwie tej znajomości już w następnym roku zaczął rzeźbić w kamieniu, co na pewien okres zdominowało jego twórczość. W Livorno i Carrarze artysta, inspirując się oszczędnym stylem Brâncușiego, poświęcił się rzeźbiarstwu. Chociaż już wcześniej pragnął zostać rzeźbiarzem, to nie miał jednak po temu technicznych możliwości; pojawiły się one dopiero w jego nowym atelier. Inspiracją do tworzenia rzeźb stało się również antyczne dziedzictwo Włoch, które znał z własnego doświadczenia. Kolejną okazją do próby zajęcia się innym gatunkiem sztuki był fakt, iż jego twórczość malarska przeżywała stagnację. W 1910 Modigliani poznał pochodzącą z Rosji poetkę Annę Achmatową, z którą w najbliższym czasie nawiązał romans. W 1911 wystawił w atelier portugalskiego rzeźbiarza Amadeo de Souza-Cardoso swoje archaizowane rzeźby kamienne. Rozpoczął się w jego twórczości okres intensywnego wykorzystywania motywu kariatydy, tak w rzeźbie, jak i w malarstwie. W następnym roku jego rzeźby zostały wystawione w Salonie Jesiennym. Modigliani poznał rzeźbiarzy Jacoba Epsteina i Jacques'a Lipchitza, mieszkających również w Paryżu. Lipschitz scharakteryzował sztukę Modiglianiego jako "wyraz jego osobistych doznań". Wiosną 1913 Amedeo Modigliani zatrzymał się w Livorno, gdzie zamieszkał w pobliżu dzielnicy kamieniołomów. Zajmował się tam rzeźbieniem w marmurze; przedtem rzeźbił tylko w wapieniu. Gotowe rzeźby wysyłał do Paryża; jednak nie zachowały się one. Dokładne przyczyny zakończenia działalności rzeźbiarskiej przez Modiglianiego po 1913 nie są znane. Jednym z powodów mógł być pogarszający się stan zdrowia artysty, na który mogła mieć wpływ zapylona okolica. Być może też w swojej działalności rzeźbiarskiej nie widział on żadnej przyszłości. Nie rozwijał się artystycznie, a jego nieliczne wystawy budziły niewielką uwagę i nie wpłynęły na polepszenie jego finansów. Rozważywszy ten problem, Modigliani zwrócił się znowu ku bardziej lukratywnemu malarstwu.

Katolicyzm – doktryna Kościoła chrześcijańskiego – jednej z dwóch grup Kościołów, obok Kościoła prawosławnego, powstałych w wyniku rozłamu w Kościele chrześcijańskim w 1054 (tzw. schizmy wschodniej). Jedna z największych grup wyznań chrześcijańskich, obok prawosławia i protestantyzmu oraz ogół zasad wiary i życia religijnego do których odwołuje się Kościół rzymskokatolicki wraz z Kościołami wschodnimi pozostającymi z nim w pełnej jedności, wspólnoty tradycjonalistyczne, starokatolickie oraz część anglikańskich, liberalnych i niezależnych.
Salon Niezależnych – wystawa artystyczna, organizowana corocznie w Paryżu od 1884 roku. Jej powstanie było wyrazem sprzeciwu artystów wobec oficjalnego salonu, którego jury odrzucało część zgłoszonych prac.

Powrót do malarstwa i życie podczas I wojny światowej

Portret Beatrice Hastings przed drzwiami, 1915, Ritter Collection, Nowy Jork.

Wiosną 1914 Modigliani poznał marszanda Paula Guillaume'a, który reprezentował kilku młodych i jeszcze nieznanych artystów. Guillaume przejął reprezentowanie interesów Modiglianiego, po tym, jak ten na początku I wojny światowej stracił z oczu Paula Alexandre'a, i dopuścił go do udziału w kilku wystawach grupowych w swojej galerii. Z wybuchem wojny Modigliani zgłosił się na ochotnika do służby wojskowej, ale ze względu na zły stan zdrowia nie został przyjęty. Należał do niewielkiej grupki artystów, którzy pozostali w Paryżu. W czerwcu 1914 Modigliani poznał angielską pisarkę Beatrice Hastings, z którą połączył go trwający ponad 2 lata romans. Hasting przyjechała do Paryża wiosną 1914. Pracowała jako felietonistka angielskiej gazety The New Age redagując kolumnę Impressions de Paris, poświęconą życiu towarzyskiemu miasta. Opisywała m.in. zażywanie przez Modiglianiego haszyszu i picie alkoholu.

Bohema, cyganeria artystyczna (nie mylić z Bohemia) – nazwa środowiska artystycznego, którego członkowie spędzają czas na wspólnych zabawach i tworzeniu, demonstrując pogardę dla konwenansów, norm społecznych i materializmu. Działalność cyganerii artystycznej wzbudza kontrowersje ze względów obyczajowych i ze względu na awangardowe podejście do sztuki.
Gérard Philipe (ur. 4 grudnia 1922 w Cannes, zm. 25 listopada 1959 w Paryżu) - francuski aktor teatralny i filmowy. W latach 1944 - 1959 wystąpił w 34 filmach fabularnych.

”Skomplikowany charakter. Świnia i perła. Poznałam go w 1914 w jakiejś cukierni. Siedziałam naprzeciw niego. Haszysz i brandy. Nie zrobił na mnie szczególnego wrażenia. Nie wiedziałam, kto to był. Wyglądał brzydko, dziki i chciwy. Spotkałam go znowu w Café Rotonde. Był ogolony i wyglądał uroczo. Wytwornym ruchem zdjął czapkę, zaczerwienił się i poprosił mnie, żebym z nim poszła i obejrzała jego prace. Poszłam. W kieszeni zawsze miał jakąś książkę. 'Maldoror' Lautréamonta. Pierwszym obrazem olejnym, który mi pokazał, był Kisling. Pogardzał wszystkimi oprócz Picassa i Maxa Jacoba. Nie znosił Cocteau. Nigdy nic dobrego nie robił, gdy był pod wpływem haszyszu.“

Podczas gwałtownego związku z Beatrice Hastings zamiłowanie Modiglianiego do ekscesów w życiu nasiliło jeszcze bardziej. Spożywanie alkoholu i opium, do spółki z przyjaciółmi Mauricem Utrillo i Chaimem Soutinem, zostało podchwycone przez prasę.

Fowizm (fr. Les Fauves - dzikie zwierzęta, drapieżniki) - kierunek w malarstwie francuskim początku XX wieku o bardzo żywej i oderwanej od rzeczywistości kolorystyce dzieł.
Kubizm – kierunek w sztukach plastycznych, głównie malarstwie i rzeźbie, który rozwinął się we Francji na początku XX wieku, poszukujący nowych zasad budowy przestrzennej dzieła przez odrzucenie reguł perspektywy i geometryczne uproszczenie elementów kompozycji.

Portret Pabla Picassa, 1915, kolekcja prywatna. Jeden z portretów zaprzyjaźnionego artysty, pochodzący z czasów I wojny światowej.

W 1915 Modigliani przeniósł się z Beatrice Hastings do mieszkania na Rue Norvaine na Montmartre. Namalował tam portret Pabla Picassa. Rok później powstały następne portrety wybitnych osobistości, m.in. swoich przyjaciół Jacques'a Lipchitza oraz Chaima Soutine'a, którego wspierał. Malując portrety artystów awangardy Modigliani sam się z nią związał. Zapewnił sobie dzięki temu stale miejsce na scenie paryskich artystów, ponieważ swoimi portretami scenę te wzmocnił i umożliwił powstanie późniejszej legendy o sobie jako głównej postaci paryskiego środowiska artystycznego. Oprócz tego Amedeo Modigliani za pośrednictwem zaprzyjaźnionego artysty Moïse Kislinga poznał polskiego marszanda i poetę Leopolda Zborowskiego.

Maurice Denis (ur. 25 listopada 1870 w Granville, zm. 13 listopada 1943 w Paryżu) - malarz i grafik francuski. Początki jego twórczości wiążą się ze sztuką postimpresjonizmu, jednak bardzo szybko ją porzucił. Wraz z Paulem Sérusierem założył ugrupowanie nabistów.
Felieton (fr. feuilleton - zeszycik, odcinek powieści), specyficzny rodzaj publicystyki, krótki utwór dziennikarski (prasowy, radiowy, telewizyjny) utrzymany w osobistym tonie, lekki w formie, wyrażający - często skrajnie złośliwie - osobisty punkt widzenia autora. Charakterystyczne jest częste i sprawne "prześlizgiwanie" się po temacie. Gatunek ten wprowadzony został w XIX wieku na łamach francuskiego "Journal des Débats". Felieton jest zwykle umieszczany na stałej kolumnie (tzn. stronie gazety lub czasopisma - stąd po angielsku stały felietonista to columnist), zwanej kolumną felietonową.

Plakat z wystawy u Berthe Weill

Ten jako handlarz dziełami sztuki wprawdzie nie miał kontaktu z Guillaume'em ani jego wyczucia dla malarstwa awangardowego, wspierał jednak Modiglianiego w ostatnich latach jego życia. Razem z żoną Anną Zborowski przyjął pod swój dach Modiglianiego, po tym, jak ten zerwał z Beatrice Hastings. Wypłacał Modiglianiemu dniówkę, opłacał mu materiały malarskie i pozwalał pracować w swoim mieszkaniu. Później opłacał również modelki, pozujące mu do aktów.

Grafit – pospolity i szeroko rozpowszechniony minerał z gromady pierwiastków rodzimych. Stosowany jako naturalny suchy smar. Jest – obok diamentu i fulerytu – odmianą alotropową węgla. Nazwa pochodzi od gr. graphein = pisać, nawiązuje do tradycyjnego zastosowania tego minerału.
Pablo Picasso hiszp. Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Ruíz y Picasso (ur. 25 października 1881 w Maladze w Hiszpanii, zm. 8 kwietnia 1973 w Mougins we Francji) - malarz, rzeźbiarz, grafik i ceramik, uznawany za jednego z najwybitniejszych artystów XX wieku. On i Georges Braque są twórcami nurtu malarstwa zwanego kubizmem.

Amedeo Modigliani w latach 1916–1917 namalował ok. 30 aktów. Za pośrednictwem Zborowskiego obrazy te zostały pokazane na indywidualnej wystawie w galerii marszandki Berthe Weill. 3 grudnia 1917 miał miejsce wernisaż dla zaproszonych gości. Galeria była położona naprzeciwko posterunku policji, a gromadzące przy oknie wystawowym z aktami tłumy zwróciły uwagę komisarza. Wezwał on Berthe Weill do siebie i zażądał zamknięcia wystawy i zdjęcia obrazów, ponieważ były one zbyt wyzywające. Żeby uniknąć konfiskaty obrazów, Weill zastosowała się do tego żądania.

Protestantyzm — jedna z głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok katolicyzmu i prawosławia, na którą składają się wyznania religijne powstałe na skutek ruchów reformacyjnych wewnątrz Kościoła rzymskokatolickiego rozpoczętych wystąpieniem Marcina Lutra w XVI wieku oraz ruchów przebudzeniowych w łonie macierzystych wyznań protestanckich w kolejnych stuleciach.
Meksyk (Meksykańskie Stany Zjednoczone, hiszp. – México, Estados Unidos Mexicanos, Méjico, nah. Mēxihco) – kraj w Ameryce Północnej. Sąsiaduje ze: Stanami Zjednoczonymi (na północy); Oceanem Spokojnym (na zachodzie i południu); Zatoką Meksykańską i Morzem Karaibskim (na wschodzie); Gwatemalą i Belize (na południu i południowym wschodzie).

Związek z Jeanne Hébuterne. Wyjazd na południe Francji

Jeanne Hébuterne

W kwietniu 1917 Modigliani poznał 19-letnią Jeanne Hébuterne, która studiowała w Akademii Colarossiego. Oboje wkrótce potem zamieszkali razem. Przyjaciele Jeanne nazywali ją „kokos” z powodu jej bladej karnacji i jasnorudych włosów, które czasami upinała wokół głowy na kształt korony. Dziewczyna miała pewien talent do rysunku, oboje z Modiglianim wykonali wspólnie kilka szkiców. Jeanne namalowała w akwareli swój autoportret (obecnie w Petit-Palais w Genewie). Modigliani z kolei namalował 16 obrazów przestawiających Jeanne. Oprócz nich zachowała się jedna fotografia Jeanne, na której widnieje ona ubrana w poncho, oraz jedna rzeźba dłuta jej przyjaciółki, Chany Orloff, przedstawiająca ją w ciąży.

Leopold Zborowski (ur. 1889 w Warszawie, zm. 1932 w Paryżu) – polski marszand i poeta pochodzenia żydowskiego. Opiekun żydowskich malarzy imigrantów, określanych przez historyka sztuki André Warnoda jako École de Paris.
Wzgórek łonowy (łac. mons pubis) – u kobiet trójkątna wyniosłość z tkanki tłuszczowej ponad spojeniem łonowym o grubości 2-3 cm. Jej dolny wierzchołek łączy się z wargami sromowymi większymi. W okresie dojrzewania pokrywa się włosami łonowymi. Inna nazwa to wzgórek Wenery – od imienia bogini miłości.

Wiosną 1918 Amedeo Modigliani i Jeanne Hébuterne opuścili Paryż przed naciągającymi oddziałami niemieckimi i udali się na wybrzeże Morza Śródziemnego, gdzie artysta namalował liczne portrety. Gotowe obrazy wysyłał Zborowskiemu do sprzedaży do Paryża.

O roku spędzonym przez Modiglianiego na południu Francji niewiele wiadomo, ponieważ istnieją nieliczne dokumenty pisane, a i ówcześni znajomi paryżanie nie mieli o nim wiele do powiedzenia. Na początku Modigliani mieszkał prawdopodobnie w Cagnes-sur-Mer, później przeniósł się do pobliskiej Nicei. Tam Jeanne Hébuterne 29 listopada 1918 urodziła córkę, której nadała własne imię. Córka przyszła na świat jako dziecko pozamałżeńskie, zachował się jednak dokument z 7 lipca 1919, w którym Modigliani obiecywał ożenić się z Jeanne Hébuterne, czego ostatecznie nie zdążył uczynić. Po śmierci rodziców w 1920 Jeanne Modigliani (zm. 1984) była wychowywana we Florencji przez siostrę artysty. Stała się z czasem ważną biografką swojego ojca, pisząc książkę Modigliani bez legendy. Podczas pobytu w Nicei i jej okolicach Modigliani odwiedził Pierre-Auguste'a Renoira, mieszkającego w posiadłości na wybrzeżu. Jeden z sąsiadów malarza donosił później, iż pomiędzy starym mistrzem impresjonizmu a młodym malarzem doszło do kłótni, gdy Renoir zaczął udzielać Modiglianiemu rad odnośnie malowania obrazów.

Livorno – miasto i gmina we Włoszech, w Toskanii, w prowincji Livorno. Położone na wybrzeżu Morza Liguryjskiego. Według danych na rok 2004 gminę zamieszkują 148 143 osoby, a gęstość zaludnienia wynosi 1424,5 os./km². Jest to drugie co do wielkości (po Florencji) miasto regionu, port.
Język Québec oraz Ontario, Nouveau-Brunswick, – ok. 8 mln osób. Ok. 201 milionów używa francuskiego na całym świecie jako języka głównego (oszacowanie z r. 2009 wg Organisation mondiale de la Francophonie) a 72 miliony jako drugiego języka codziennego (w tym krajach Maghrebu). Wiele z tych osób mieszka w krajach, gdzie francuski jest jednym z języków urzędowych bądź powszechnie używanych (54 kraje). Paradoksalnie, w Algierii, Maroku, i Tunezji, gdzie nie ma statusu języka urzędowego jest bardziej rozpowszechniony niż w wielu krajach Czarnej Afryki, gdzie jest jedynym językiem urzędowym i używa go 96 milionów ludzi.

Ostatni rok życia. Śmierć

Grób Amedeo Modiglianiego i Jeanne Hébuterne

Dzięki Zborowskiemu kilka obrazów Modiglianiego pokazanych zostało na wystawach w Anglii, m.in. w Heale, w ramach wystawy Modern French Painting. We wrześniu tego samego roku londyńska Hill Gallery wystawiła 10 prac Modiglianiego. Angielscy kolekcjonerzy zaczęli kupować jego obrazy. Pod koniec maja 1919 Modigliani powrócił do Paryża. W tym czasie wspierał go również francuski malarz fińskiego pochodzenia Léopold Survage, użyczając mu swojego atelier. W lipcu podpisał zobowiązanie małżeńskie wobec Jeanne Hébuterne, która znów była w ciąży. Na jesieni uczestniczył w Salonie Jesiennym. Pod koniec 1919 Modigliani ciężko zachorował na gruźlicę, co przeszkodziło mu w planowanej podróży do Włoch.
Sandro Botticelli wł. Alessandro di Mariano Filipepi (ur. 1 marca 1445 we Florencji w dzielnicy Santa Maria Novella[potrzebne źródło] – zm. 17 maja 1510 (jest to data pogrzebu), także we Florencji) – włoski malarz szkoły florenckiej, który tworzył we wczesnym (quattrocento) oraz dojrzałym okresie odrodzenia.
Marszand - kupiec, najczęściej francuski, handlujący dziełami sztuki, zwłaszcza obrazami; po fr., po prostu kupiec. Nie mylić z marszandką (w skrócie - modniarka, modystka). Handlarz dziełami sztuki będący często mecenasem artystów, organizator wystaw, wpływający na rynek dzieł sztuki i jej komercjalizację, czasami ingerujący w kierunek twórczości artystycznej ze względu na aktualną modę.

Zabrany do szpitala, po drodze, według późniejszej relacji Jeanne Modigliani, szeptał: "Italia, Cara Italia" ("Włochy, Drogie Włochy"). 24 stycznia 1920 zmarł w paryskim szpitalu Charité. Na wieść o tym następnego dnia Jeanne Hébuterne popełniła samobójstwo. Modigliani w obecności zgromadzonych tłumów został pochowany na cmentarzu Père-Lachaise. Później spoczęła obok niego również Jeanne Hébuterne, której rodzice początkowo sprzeciwiali się temu zamiarowi.
Ludwig Meidner (ur. 18 kwietnia 1884 w Bernstadt, obecnie Bierutów; zm. 14 maja 1966) – niemiecki malarz ekspresjonista i grafik. W roku 2000 w jego rodzinnym mieście została odsłonięta tablica dwujęzyczna upamiętniająca jego osobę, zawieszona na ścianie budynku znajdującego się po przeciwnej stronie ulicy co jego dom (budynek w którym mieszkał Ludwig Meidner nie istnieje).
Legenda (łac. legenda – to co powinno być przeczytane) – w literaturze opowieść posługująca się elementami niezwykłości oraz cudowności, związanej z życiem świętych i męczenników. Informuje o powstaniu jakiegoś miasta lub państwa, zawiera zdarzenia historyczne, najczęściej występuje w niej jakiś bohater lub rycerz. Często osnuta na wątkach ludowych i apokryficznych; rozpowszechniona w średniowieczu. Pierwotnie przekazywana ustnie, następnie zapisywana.

Twórczość

Na dorobek twórczy Modiglianiego składa się 420 obrazów (z których tylko 14 jest datowanych), rysunki i ok. 25 rzeźb.
Główny aspekt twórczości Modiglianiego stanowi, nie licząc kilku pejzaży, przedstawienie człowieka. Artysta ukazywał go za pomocą portretu, aktu i rzeźbionych ludzkich głów, względnie postaci przedstawiając jego nieskazitelny obraz. Modigliani nie poddał się żadnemu określonemu kierunkowi w sztuce. W jego pracach są elementy ekspresjonizmu kubizmu, i symbolizmu, a przy tym nawiązania do sztuki antyku, renesansu i manieryzmu, z którymi artysta zapoznał się w czasie studiów. Wypracował on przy tym własny, indywidualny styl.
Portret (fr. portrait) - obraz, zdjęcie lub inne dzieło będące przedstawieniem osoby i odwzorowujące jej wygląd zewnętrzny, a czasem także cechy osobowości.
Sangwina – czerwono-brunatna kredka używana do tworzenia szkiców lub rysunków. Nazwa pochodzi od łacińskiego określenia krwi (sanguis, -inis). Mianem tym określa się również technikę rysunkową jak i rysunek wykonany tą techniką.

Dla stylu Modiglianiego charakterystyczne są formy linearne i mocno wyciągnięte. Na wielu spośród jego obrazów widoczne są typowe dla niego elementy, jak wydłużone twarze i oczy bez źrenic. Przedstawienie cechuje mocna redukcja, na portretach i aktach jest ono do tego stopnia skoncentrowane na osobie, że przestrzeń pojawia się w tle, a obok przedstawianej postaci prawie nie ma dodatków. Tylko w późnych dziełach Modiglianiego nieliczne umieszczane na obrazach przedmioty wskazywać będą na społeczne środowisko przedstawianej osoby. Powstałe przed 1914 nieliczne rysunki mające za temat varietés i cyrk przedstawiają osoby w większym, narracyjnym kontekście.
Akwarela to nazwa techniki malarskiej i jednocześnie nazwa obrazów wykonywanych tą techniką. Technika ta polega na malowaniu rozcieńczonymi w wodzie pigmentami na porowatym papierze, który szybko wchłania wodę. Rozcieńczone pigmenty nie pokrywają całkowicie faktury papieru lecz pozostawiają ją dobrze widoczną. Z tego względu na efekt końcowy bardzo duży wpływ ma barwa i faktura samego papieru.
I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Ponieważ tylko drobna część prac Modiglianiego jest datowana, dokładną chronologię jego obrazów da się ustalić jedynie poprzez analizę stylistyczną i relacje pochodzące od współczesnych mu osób. Przy tym można wskazać w dorobku twórczym artysty stylistyczny i kompozycyjny rozwój prowadzący do coraz większej doskonałości jego obrazów.
Marmur (z gr. μάρμαρος marmaros) – skała metamorficzna powstała z przeobrażenia wapieni, rzadziej dolomitów. Składa się głównie z krystalicznego kalcytu lub dolomitu (marmur dolomitowy). Niewielka część geologów definiuje jako marmur wyłącznie skały węglanowe przeobrażone w warunkach głębokiego metamorfizmu strefy kata (temperatury 500-700 st. C, wysokie ciśnienie), skały przeobrażone w strefach niższego metamorfizmu (epi i mezo) nazywając wapieniem krystalicznym. Przeważnie jednak terminu "wapień krystaliczny" używa się w przypadku skał metamorficznych jako synonimu marmuru dla każdej skały węglanowej poddanej metamorfizmowi.
Académie Colarossi była artystyczną szkołą założoną w dziewiętnastym wieku przez rzeźbiarza Filippo Colarossiego. Szkoła stanowić miała alternatywę dla popieranej przez państwo- a przez wielu młodych artystów tamtych czasów uważanej za nazbyt konserwatywną- École des Beaux Arts (Szkoła Sztuk Pięknych). Szkoła przyciągała do Paryża wielu zagranicznych studentów, zwłaszcza ze Stanów Zjednoczonych.

Portrety

Żydówka, ok. 1908, kolekcja prywatna

Znaczną część obrazów Modiglianiego stanowią portrety. Do wczesnych prac artysty należy obraz Żydówka, pochodzący z ok. 1908. Malowidło to, olej na płótnie o wymiarach 55 × 46 cm, jest zbudowane na wzór posągu. Ukazuje przenikliwie spoglądającą kobietę o wyraziście opracowanej twarzy, wyraźnie odcinającej się od mglistego tła. Szczególną uwagę na obrazie zwraca nie tyle autonomiczne użycie barw i płaszczyzn, ale przedstawienie psychologicznego wizerunku portretowanej osoby, wyrażone w przekazie nastroju, powściągliwości obrazu i wzroku kobiety skierowanym na widza. Pomimo swobodnych pociągnięć pędzla Żydówka jest obrazem nad wyraz wyważonym. Są jednak na obrazie fragmenty, które wyraźnie odróżniają się od czysto malarskiego potraktowania powierzchni malowidła, jak barwne pole w prawym, dolnym narożniku obrazu, którego nie da się podporządkować jakiemuś konkretnemu przedmiotowi. W takim podejściu Modiglianiego do tematu widoczny jest ślad epokowego określenia francuskiego malarza i teoretyka Maurice'a Denisa iż obraz, „zanim stanie się bojowym rumakiem, aktem lub anegdotą, jest tylko powierzchnią pokrywaną farbami w ustalonym porządku”. Żydówka jest wyrazem poszukiwań prowadzonych po omacku przez Modiglianiego pośród awangardowych kierunków. Zdradza wpływ linearnej sztuki Toulouse-Lautreca, ale też nawiązania do wychudzonych postaci z okresu błękitnego w twórczości Pabla Picassa. Kiedy obraz został pokazany w 1908 na Salonie Niezależnych, pojawił się właśnie kolejny kierunek w sztuce – kubizm, który poprzez rozbicie przestrzeni i perspektywy zburzył wszystkie konwencjonalne przyzwyczajenia. Bohaterami tego nowego prądu w sztuce byli Pablo Picasso i Georges Braque a wkład Modiglianiego pozostał prawie niezauważony.
Chaim Soutine (ur. w 1893 w Śmiłowiczach pod Mińskiem na Białorusi, zm. 9 sierpnia 1943 w Paryżu, Francja) - francuski malarz pochodzenia żydowskiego.
Fotografia (gr. φως, phōs, D. phōtós – światło; gráphō – piszę, graphein – rysować, pisać; rysowanie za pomocą światła) – zbiór wielu różnych technik, których celem jest zarejestrowanie trwałego, pojedynczego obrazu za pomocą światła. Potoczne znaczenie zakłada wykorzystanie układu optycznego, choć nie jest to konieczne - fotografia otworkowa, rayografia.

Portret Diego Rivery, 1914, Museu de Arte de São Paulo

Podczas I wojny światowej, po rzeźbiarskim okresie swej twórczości, Modigliani sportretował wielu przyjaciół i artystów przebywających wówczas w Paryżu. Jednym z tego typu obrazów jest Portret Diego Rivery z 1914. Obraz ten, olej na kartonie o wymiarach 100 × 79, ukazuje meksykańskiego malarza Diego Riverę, który trzy lata wcześniej przybył do Paryża i szybko wszedł do kręgu przyjaciół Picassa. Był wielokrotnie portretowany przez Modiglianiego. Omawiany portret poprzez swobodne operowanie barwnymi plamami ukazuje twarz i temperament rewolucjonisty. Podkład obrazu stanowią grube warstwy farby. Tu Modigliani nie odwoływał się do koloryzmu uwielbianego przezeń Cézanne'a, lecz czerpał z dorobku wcześniejszego malarstwa impresjonistycznego. Technika kreślarska tego obrazu przypomina również prace Modiglianiego nad tworzeniem rzeźb stwarzając wrażenie reliefu wyrytego w podkładzie obrazu. Obraz ukazuje górną część tułowia Rivery. Zaokrąglona twarz okolona jest włosami i brodą. Zarówno głowa, jak i tułów nie są wyraźnie odgraniczone od tła obrazu. Stąd powstaje wrażenie, iż tułów wypełnia cały obraz. Oczy Diego Rivery są przymknięte, a usta rozchylone w uśmiechu, dlatego wygląda on na zamyślonego i zadowolonego. Dzięki takiemu sposobowi malowania obraz jest jednym z bardziej ekspresyjnych w dorobku Modiglianiego w przeciwieństwie do portretów, które nastąpiły po nim, których styl jest prostszy i bardziej wygładzony i które są bardziej wartościowe, jeśli chodzi przedstawienie osobowości i charakteru portretowanej osoby.
Akt siedzący na kanapie (fr. Nu assis sur un divan lub La Belle Romaine (Piękna Rzymianka)) to obraz olejny namalowany przez włoskiego malarza Amedeo Modiglianiego.
Manieryzm – termin, jakim określa się zjawiska w sztuce europejskiej XVI wieku. Dyskusyjny pozostaje zarówno sam termin, jak i jego zakres oraz geneza zjawiska nim określanego. Najogólniej poprzez pojęcie to rozumie się styl, występujący w okresie od ok. 1520 do końca XVI wieku i charakteryzujący się dążeniem do doskonałości formalnej i technicznej dzieła, a także wysubtelnieniem, wyrafinowaniem, wykwintnością i swobodą form.

Portret Jacques'a Lipchitza i jego żony Berthe Lipchitz, 1916, Art Institute of Chicago

Obraz Portret Jacques'a Lipchitza i jego żony Berthe Lipchitz z 1916 lub 1917 należy do tych obrazów, w których Amedeo Modigliani zrezygnował z przedstawienia psychologicznego charakteru postaci na rzecz reprezentatywnego portretu, którego wzorce sięgają epoki baroku. Obraz ten, olej na płótnie o wymiarach 80,2 × 53,5, namalował Modigliani według fotografii ślubnej Lipchitza w kilku pozycjach siedzących. W czasach artysty często używano fotografii jako wzoru dla obrazów. Portret Jacquesa Lipchitza i jego żony Berthe Lipchitz zajmuje w dorobku Modiglianiego szczególną pozycję, ponieważ należy do nielicznych namalowanych przez niego portretów podwójnych. Znaczenie tego obrazu jest tym wyraźniejsze, iż portrety grupowe w dorobku Modiglianiego właściwie nie istnieją. Portret młodej pary poprzedziły liczne szkice, których wystarczyło jednak tylko do tego jednego portretu. Malując go Modigliani zbliżał się powoli do ostatecznej kompozycji obrazu. Obraz ukazuje Jacques'a Lipchitza jako pana młodego stojącego za swoją żoną Berthe, przedstawioną na pierwszym planie w pozycji siedzącej. Lewą rękę oparł on na ramieniu żony. Oboje są ubrani w ciemne stroje, dzięki czemu odcinają się na jasnym tle obrazu. Ich twarze są zaokrąglone, a oczy pozbawione źrenic. Przedstawione na obrazie postacie Lipchitzów, z którymi Modigliani otrzymywał przyjacielskie kontakty, wyglądają wprawdzie sympatycznie, ukazane jednak zostały z pewnym, pozbawionym emocji, dystansem. Będzie to cecha charakterystyczna portretów malowanych w kolejnych latach przez Modiglianiego aż do jego śmierci. W drodze do definitywnego ujęcia portretu dokonał się również pewien rozwój stylistyczny; w tle występują linie pionowe i poziome, a obraz został zdominowany przez linie łukowate i formy opływowe. Modigliani umieścił na portrecie napisane dużymi literami nieregularne logo LIPCHITZ – charakterystyczną, stylistyczną cechę artysty, występującą na wielu portretach jego przyjaciół. Napis ten, który dzięki niezgrabnemu pociągnięciu pędzla wyraźnie różni się od sygnatury, nawiązuje od strony formalnej do tradycji obrazów epoki renesansu. Tacy artyści jak Giorgione i Tycjan podawali w napisach nie tylko nazwiska przedstawianych osób, ale również np. informację o ich przynależności do tajnych związków. Takim formalnym cytatem mógł Modigliani uczynić aluzję do podobnego, wewnętrznego pokrewieństwa sportretowanych przyjaciół. Poza tym potrzebował go do uatrakcyjnienia kompozycji obrazu. W tych nawiązaniach do baroku i renesansu widać wyraźnie, że artysta wykorzystywał w malowanych obrazach swoją znajomość wcześniejszych epok w sztuce, którą nabył podczas studiów w czasach młodości.
Anatomia człowieka (antropotomia) (anthropos- człowiek) - nauka o budowie narządów i układów ciała człowieka, wchodzi w skład morfologii i posługuje się metodami na poziomie makroskopowym (np. obserwacji żywych organizmów i badań sekcyjnych zwłok). Jest to anatomia opisowa, zwana też anatomią klasyczną. Zajmuje się ona badaniem i opisaniem narządów, które spełniają wspólną funkcję, oraz poszczególnych części ustroju.
Nowy Jork (ang. City of New York, również New York, New York City) – najludniejsze miasto w Stanach Zjednoczonych, a zarazem centrum jednej z najludniejszych aglomeracji na świecie. Nowy Jork wywiera znaczący wpływ na światowy biznes, finanse, media, sztukę, modę, badania naukowe, technologię, edukację oraz rozrywkę. Będąc między innymi siedzibą Organizacji Narodów Zjednoczonych, Nowy Jork stanowi ważne centrum spraw międzynarodowych i powszechnie uważany jest za kulturalną stolicę świata.

Portret Jeanne Hébuterne, 1918, kolekcja prywatna

Wiele portretów Modiglianiego ukazuje jego obie kochanki, Beatrice Hastings i Jeanne Hébuterne. Obrazy z Hastings zawierają często dowcipne interpretacje jej oczu, ust i nosa wskazując na silną koncentrację artysty na charakterze jego kochanki uchodzącej za ekscentryczkę. Obrazy te mają kokieteryjne i poufne oddziaływanie, będące rezultatem ścisłego i, według własnych relacji Hastings, dramatycznego stosunku Modiglianiego do niej. Stosunek artysty do Jeanne Hébuterne nie był, z powodu dzielącej ich różnicy wieku, tak gwałtowny. Portrety Hébuterne nie wykazują większego zróżnicowania co do perspektywy i stylu. W kilku obrazach została ona przedstawiona jako lolita, co wskazuje na związek z jej młodzieńczą naiwnością, choć w życiu Modiglianiego stanowiła ona pewien constans. Jeanne Hébuterne pozwoliła Modiglianiemu na nowo zastanowić się nad swoim życiem, ukształtowanym przez narkotyki i alkohol. Z ciążą Jeanne związana była poważna zmiana w życiu Modiglianiego, stojąca w opozycji do jego wcześniejszego życia. W takich okolicznościach powstał obraz Portret Jeanne Hébuterne, na którym została ona ukazana w zaawansowanej ciąży. Portret przedstawia ją w pozycji siedzącej, z rękami opartymi na kolanach i z głową pochyloną w bok. Ciąża nie jest przez Modiglianiego ukryta, lecz przeciwnie - zaakcentowana. Wskazuje na nią np. zgięty palec prawej ręki spoczywającej na brzuchu. Kolejnym elementem akcentującym stan Jeanne jest pas spowijający brzuch na wysokości bioder. Pomimo mocno wyciągniętej szyi jest widoczny lekko zamarkowany podwójny podbródek, wskazujący na ostatnią fazę ciąży. Użycie kolorów jest bardzo wyważone. Ciemne fragmenty ubrania i włosów są zrównoważone poprzez pas na biodrach i ramionach, jak również zieleń i oranż tła obrazu. Obraz cechuje bardzo spokojny nastrój, nie ma na nim żadnego ruchu, a postać jest w stanie spoczynku, co szczególnie widoczne jest w pozycji jej głowy. Szczególnej intensywności dodaje tu jedynie wzrok Jeanne Hébuterne skierowany prosto w oczy widza i rozpraszający ciszę.
Ból (łac. - dolor, gr. - algos, odyne) - wg Międzynarodowego Towarzystwa Badania Bólu subiektywne przykre i negatywne wrażenie zmysłowe i emocjonalne powstające pod wpływem bodźców uszkadzających tkankę (tzw. nocyceptywnych) lub zagrażających ich uszkodzeniem. Należy podkreślić, że ból jest odczuciem subiektywnym, dlatego jest nim wszystko to, co chory w ten sposób nazywa, bez względu na obiektywne objawy z nim związane. Receptorami bólowymi są nocyceptory.
Gzyms – element architektoniczny w postaci poziomej, zwykle profilowanej listwy wystającej przed lico muru, która chroni elewację budynku przed ściekającą wodą deszczową. Nierzadko pełni też funkcję ozdobną. W tym ostatnim przypadku gzyms tworzyć może kilka profilowanych listew z dodatkowymi ozdobami umieszczonymi nad lub pod listwami.

Kobieta w kapeluszu, 1918, kolekcja prywatna, Japonia

Alice, 1915, Statens Museum for Kunst, Kopenhaga

Portret Paula Guillaume'a, 1916, Civica Galleria d'Arte Moderna, Mediolan

Portret Leopolda Zborowskiego, 1918, kolekcja prywatna, Paryż

Portret Jeanne Hébuterne (głowa z profilu), 1918, kolekcja prywatna, Paryż

Portrety

Akty

Akt cierpiący (Nudo Dolente), 1908, Richard Nathanson, Londyn

Amedeo Modigliani malował w ciągu całego swojego życia akty, które po portretach stanowią drugą pod względem liczby grupę jego dzieł. Pierwsza akty pochodzą z 1908, np. obraz Akt cierpiący (Nudo Dolente). Malowidło to, olej na płótnie o wymiarach 81 × 54 cm, przedstawia połowę kobiecej figury w pozycji stojącej. Szczupła kobieta ukazana jest całkowicie naga. Głowa jej jest odchylona do tyłu a usta otwarte. Jest to oznaka ekstazy, zmartwienia, bólu i zmysłowości. Prawdziwa ekspresja osoby skrywa się pod twarzą przypominającą maskę. Jej ramiona są wyciągnięte do przodu. Nienaturalnie długie ręce zwisają swobodnie a dłonie opierają się na udach. Kobieta jest szczupła, podobna do szkieletu. Tym samym obraz Modiglianiego zaprzecza klasycznym kanonom tego gatunku w malarstwie, który charakteryzował się zmysłowym i bardzo erotycznym podtekstem. Na ciemnym tle obrazu ukazane jest, na zasadzie kontrastu, jasne, niemal białe ciało. Użyte barwy są surowe, przez co obraz sprawia wrażenie częściowo nieukończonego. Uformowanie przez Modiglianiego ciała na obrazie wskazuje na wyraźne wpływy innych artystów epoki: Edvarda Muncha (obraz Madonna z 1894) czy Georges'a Minne'a.
Symbolizm – kierunek w poezji i sztukach plastycznych, powstały we Francji i Belgii w drugiej połowie XIX wieku, zakładał że świat poznawany zmysłami (materialny) jest złudą skrywającą prawdziwy, idealny świat, którego zmysłami i rozumem nie można zinterpretować. Pojęć ze świata prawdziwego nie da się opisać za pomocą zwykłego języka, może to zrobić tylko symbol.
Nowa Rzeczowość (niem. Neue Sachlichkeit), także Realizm Magiczny – kierunek w sztuce niemieckiej przełomu lat 20. i 30. XX w., przeciwstawiający się ekspresjonizmowi i abstrakcjonizmowi. Artyści tego nurtu zastąpili wizyjność i symbolizm ekspresjonizmu przedstawiając rzeczywistość obiektywnie, często o zabarwieniu satyrycznym. Zamiast ku abstrakcjonizmowi, zmierzali ku realizmowi (czy wręcz naturalizmowi), czasem dość brutalnemu i cynicznemu. Ich sztuka była reakcją na społeczną, polityczną i gospodarczą sytuację w powojennych Niemczech.

W latach 1916 – 1917 Modigliani namalował serię aktów obejmującą 30 obrazów. Ukazują one siedzące, stojące lub leżące modelki, przedstawione w wyidealizowanej nagości. Ciała kobiet stanowią centralną część obrazu. Przestrzeń i pozostałe obiekty występują w tle i są przedstawione tylko w niewielkim zakresie. Przedstawienie kobiet nie ma żadnego mitologicznego czy historycznego kontekstu, ale służy jedynie zaprezentowaniu nagości. Pomimo to akty te nawiązują do tradycyjnego przedstawienia nagiej Wenus, która od renesansu aż do XIX w. była dominującym motywem aktu. Modigliani nawiązywał do włoskich mistrzów epoki renesansu jak Tycjan, Sandro Botticelli i Giorgione, tworzących jeszcze przed akademickim okresem w malarstwie. Ich przedstawienia nie powstały na podstawie konkretnych póz aktowych, ale stanowią wyraz indywidualizmu każdego z nich. Wraz ze sztuką akademicką ugruntowało się charakterystyczne pojmowanie aktu. Przyjął się określony i ograniczony kanon pozowania modelki do aktu ujęty w ścisłe i formalistyczne reguły. Amedeo Modigliani w swoich aktach przełamał tę akademicką tradycję nie zwracając w nich uwagi na proporcje, anatomię i ruchy. Również pozy modelek nie są zgodne z wymogami akademizmu. Akty Modiglianiego wykazują natomiast wpływ praktyki wyniesionej z akademii Colarossiego, której studenci mieli do dyspozycji modelki i mogli dowolnie decydować o sposobie pozowania przez nie. Powstawały wówczas tzw. kwadransowe akty, wymagające odręcznego, szybkiego zanotowania motywu. Z paryskiego okresu w życiu Modiglianiego zachowały się liczne szkice aktów tego typu.
Kariatyda – podpora architektoniczna w formie postaci, najczęściej kobiecej dźwigającej na głowie (podtrzymującej) element architektoniczny budowli: belkowanie, gzyms, balkon lub nadwieszoną kondygnację budynku, spełniająca funkcję kolumny.
Królewskie Muzeum Sztuk Pięknych (nl Koninklijk Museum voor Schone Kunsten) – muzeum w Antwerpii, otwarte w roku 1890, należy do największych zbiorów sztuki w Belgii. Obecny monumentalny budynek siedziby muzeum jest dziełem architekta Leopolda De Waelplaats, wzniesiony w latach 1884–1890.

Akt leżący z rękami skrzyżowanymi pod głową, 1917, kolekcja prywatna, Nowy Jork

Obraz Akt leżący z rękami skrzyżowanymi pod głową, malowidło o wymiarach 60,6 × 92,7 cm, należy do najsłynniejszych dzieł Modiglianiego. Pochodzi również z serii obrazów namalowanych w 1916 i 1917. Ukazuje on leżącą modelkę, wypełniającą centrum obrazu. Kobieta ukazana jest lekko z góry i w tak dużym zbliżeniu, że część jej rąk i nóg nie zmieściła się na obrazie – brak jest przedramion, dłoni i nóg od kolan w dół. Twarz jej jest skierowana w stronę widza, oczy są otwarte i patrzą prosto w jego oczy. Biodra są lekko wyciągnięte do tylu, przez co niewidoczne jest łono. Ciało ułożone jest na czerwonym prześcieradle, co stwarza lekki kontrast barw jasnych i ciemnych. Pod głową widoczna jest biała poduszka, która wraz z białą narzutą stanowi najjaśniejszą część obrazu. Tłem obrazu jest ściana. Obok ciała właściwie prawie nie ma przedmiotów rozpraszających uwagę. Obraz wykazuje zbieżność z kompozycją ówczesnej fotografii aktu, przy czym erotyka nie jest przesadnie podkreślona, lecz melancholijnie stonowana; z przedstawionej kobiety emanuje godność i chłód, co stanowi nawiązanie do rzeźb artysty.
Sekwana (fr. Seine) – rzeka w północnej Francji. Długość Sekwany wynosi 776 km, a powierzchnia dorzecza około 78 tys. km²; swe źródła bierze na Wyżynie Langres, a uchodzi w formie estuarium do Zatoki Sekwańskiej koło Hawru (kanał La Manche).
Wernisaż – uroczyste otwarcie wystawy (zazwyczaj dzieł sztuki, ale także innych osiągnięć, np. naukowych lub dorobku miasta), odbywające się przed oficjalnym rozpoczęciem dostępu dla publiczności. Jest połączeniem spotkania środowiskowego, wydarzenia towarzyskiego oraz prezentacji dla mediów i zazwyczaj ma charakter zamknięty. Odbywa się bezpośrednio w miejscu wystawy, pośród eksponatów oraz ewentualnie w jej najbliższej okolicy, np. innych pomieszczeniach lub przyległym terenie otwartym. Wernisażowi mogą towarzyszyć także inne wydarzenia, jak występy artystyczne i inne pokazy uświetniające wernisaż, konferencje dla mediów, przemówienia autora wystawy, a czasem także jego mecenasów lub sponsorów, poczęstunki lub nawet wystawne bankiety itp. Wystawiana jest również księga, do której goście mogą się wpisywać.

Akt stojący - Elvira, 1918, Sammlung Walter Hadorn , Berno

Po serii z lat 1916 – 1917 Amedeo Modigliani malował akty tylko okazjonalnie, jak Akt stojący – Elvira, olej na płótnie z 1918, o wymiarach 92 × 60 cm. Dzieło to powstało podczas pobytu artysty na południu Francji. Na obrazie są użyte, typowe dla dzieł namalowanych wówczas przez w tamtym czasie, wyraźnie jasne kolory. Zamiast dominujących ciemnych tonacji, szczególnie czerwieni, na obrazie tym występuje kolor turkusowy. Stojąca modelka, ukazana tylko od pasa w górę, stanowi centralną część obrazu. Oprócz białego prześcieradła przesłaniającego jej łono nie ma żadnych innych kompozycyjnych elementów obrazu. Kontury ciała są silnie zaznaczone, a farba kładziona na dużej powierzchni, żeby podkreślić obecność osoby. Interpretując akty Modiglianiego jedni krytycy dali się ponieść emocjom, jeśli chodzi o doskonałą ich zmysłowość, podczas gdy inni widzieli w nich tylko pogoń artysty za perfekcją. Francuski pisarz i krytyk sztuki, Francis Carco, tak określił odwagę Modiglianiego w malowaniu aktów:
Relief (płaskorzeźba) – kompozycja rzeźbiarska wykonana na płycie kamiennej, metalowej lub drewnianej z pozostawieniem na niej tła. Dzieło dwuwymiarowe. Pomimo że płaskorzeźby powstawały jako dekoracja architektoniczna, to często stanowią odrębne, pełnowartościowe dzieło sztuki.
Dur brzuszny (łac. typhus abdominalis), zwany dawniej tyfusem lub tyfusem brzusznym, jest ogólnoustrojową chorobą bakteryjną wywołaną Gram-ujemnymi pałeczkami z gatunku Salmonella typhi. Wywołują ją bakterie z grupy salmonelli, które w temperaturze 60°C giną już po kilkunastu minutach. Źródłem zakażenia może być brudna woda, nieumyte owoce, a także nieczystości zawierające w sobie pałeczki Salmonella typhi. Charakteryzuje się gorączką, krańcowym wyczerpaniem, bólami brzucha, objawami zatrucia endotoksyną (splątanie) i różową wysypką, tak zwaną różyczką durową czyli rumieniową wysypką plamisto-grudkową zlokalizowaną na skórze klatki piersiowej lub nadbrzusza. Towarzyszy tym objawom także powiększenie wątroby, śledziony i węzłów chłonnych szyi, oraz zapalenie spojówek. Pomimo gorączki występuje względna bradykardia.
On przybliża te zaskakujące dociekania zupełnie szczerze na płótnie. Ich nagość wydaje się polegać jedynie na ujawnieniu modelowania brzucha, piersi i ust, które są bardziej zagadkowe niż rzeczywista płeć. Artysta nigdy staranniej nie zinterpretował [ich] zwierzęcej gibkości, czasami sparaliżowanej, opuszczenia i radosnej kruchości. Popatrzcie na te splecione ręce, lub dłonie szukające się nawzajem, ruch twarzy, oczy, jedno już wpół zamknięte w oczekiwaniu na mającą nadejść przyjemność, palec ... uda, bardziej kuszące niż powab dwóch wyciągniętych ramion...
Włoski krytyk sztuki Giovanni Scheiwiller wyróżnia dwa typy aktów Modiglianiego:
Mediolan (wł. Milano, łac. Mediolanum, lomb. Milan) – miasto i gmina w północnych Włoszech, stolica prowincji Mediolan i regionu Lombardia. Położone na północno-zachodnim skraju Niziny Padańskiej pomiędzy rzekami Ticino, Adda, Po i Alpami. Mediolan położony jest na wysokości 122 m n.p.m. Drugie co do wielkości po Rzymie miasto Włoch. Według danych na koniec 2005 roku gminę zamieszkuje 1 308 735 osób, 7191 os./km². Zajmuje powierzchnię 182 km².
Pornografia (gr. πορνογραφια – pismo lub rysunek o nierządnicy) to przedstawienie ludzkich zachowań seksualnych i nagości w sposób rozpustny lub perwersyjny, którego celem jest wywołanie u odbiorcy pobudzenia seksualnego, ale odmiennego od erotyki[potrzebne źródło].

te, które przedstawiają modelki w kwiecie młodości, dostarczające artyście doznań zarówno duchowych jak i cielesnych,

oraz te, w których widoczna jest doskonała duchowa więź pomiędzy artystą a modelką, kiedy artysta idzie dalej, przenosząc własne odczucia estetyczne na obraz, deifikując kobietę niczym mistyk pochylający się przed tajemnicą.

Akt na kanapie, 1916, kolekcja prywatna, Mr. and Mrs. Paul Wurzburger Collection, Cleveland

Akt leżący na brzuchu, 1917, Barnes Foundation, Filadelfia

Akt leżący, 1918, Collezione Gianni Mattioli, Mediolan

Akty leżące

Morze Adriatyckie (alb. Det(i) Adriatik, serb. i chorw. Jadransko more, Jadran, słoweń. Jadransko morje, Jadran, wł. Mare Adriatico) – północne odgałęzienie Morza Śródziemnego. Morze Adriatyckie rozdziela Półwysep Apeniński od Bałkańskiego.
Renesans lub odrodzenie – okres w historii kultury europejskiej, obejmujący przede wszystkim XV i XVI wiek, określany często jako "odrodzenie sztuk i nauk" oraz koncepcja historiozoficzna odnosząca się do historii kultury włoskiej od Dantego do roku 1520 (Il Rinascimento).

Siedzący akt kobiecy, 1916, Courtauld Gallery, Londyn

Akt siedzący, 1917, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, Antwerpia

Akt siedzący na kanapie, 1917, kolekcja prywatna

Akt siedzący, 1917, Métropole Musée d'art moderne, d'art contemporain et d'art brut, Lille

Akt siedzący, 1918, Honolulu Academy of Arts, Honolulu

Akty siedzące

Pejzaże

Pejzaż Południa, 1919, kolekcja prywatna (?)

Wśród dzieł Amedeo Modiglianiego znajduje się tylko kilka pejzaży. Powstały one w latach jego młodości we Włoszech, podczas podróży do ojczyzny oraz pobytu na południu Francji. Podczas gdy namalowany w 1898 obraz Pejzaż Toskanii nosi jeszcze wpływy impresjonizmu i nie wykazuje wyraźnych konturów, sprawiając wrażenie zamazanego, to np. powstały w 1919 na południu Francji obraz Pejzaż Południa (60 × 45 cm) charakteryzuje się wyraźnymi konturami. Budynki stojące na pagórkach w tle malowidła tworzą przejrzyste, geometryczne struktury w przeciwieństwie do kształtów otaczających je obłoków, które jednak też mają ostre kontury. Pierwszy plan jest przedzielony diagonalną, czerwoną płaszczyzną, przedstawiającą drogę lub poręcz mostu. Czerwień tej partii obrazu podkreśla kolor dachów domów odcinając się wyraźnie od otoczenia, co wywołuje poczucie ciasnoty i ograniczoności. Ułożone tarasowato wzgórza w centrum obrazu prowadzą w jego głąb i stwarzając wrażenie przestrzennej głębi. Kontrastują z nimi stojące na pierwszym planie drzewa, których długie, linearne struktury dodatkowo porządkują obraz.
Le Bateau-Lavoir to kamienica w paryskiej dzielnicy Montmartre przy ulicy Rue Ravignan pod numerem 13. Stała się słynna na przełomie XIX i XX wieku, gdy wielu słynnych artystów wynajęło w niej pokoje. Pierwsi wprowadzili się tam w 1890 roku. Po roku 1914 większość przeprowadziła się jednak w inne części Paryża (głównie na Montparnasse).
Jacques Lipchitz, jid. זשאק ליפשיץ (ur. 22 sierpnia 1891 w Druskienikach na Litwie, zm. 16 maja 1973 na Capri) – francuski rzeźbiarz pochodzenia żydowskiego.

Również na obrazach przedstawiających pejzaże, namalowanych przez Modiglianiego na południu Francji, dominuje portretowy format obrazu nad pejzażowym - zamiast używać typowego dla pejzaży formatu poziomego artysta używał nadal formatu pionowego. Obrazy Modiglianiego wykazują podobieństwo do pejzaży Paula Cézanne'a, które były dla niego artystycznym przykładem, podobnie jak obrazy innych ówczesnych artystów. Istnieją przykładowo kompozycyjne paralele z obrazami Gustava Klimta. Obok tego istnieją dalsze podobieństwa, jeśli chodzi o stylizowany wygląd drzew, jak również przestrzenną organizację elementów składowych obrazu.
Gruźlica (łac. tuberculosis, TB – tubercule bacillus) – powszechna i potencjalnie śmiertelna choroba zakaźna, wywoływana przez prątka gruźlicy (Mycobacterium tuberculosis). Gruźlica dotyczy najczęściej płuc (gruźlica płucna) lecz również może atakować ośrodkowy układ nerwowy, układ limfatyczny, naczynia krwionośne, układ kostno-stawowy, moczowo-płciowy oraz skórę. Inne mykobakterie takie jak Mycobacterium bovis, Mycobacterium africanum, Mycobacterium canetti czy Mycobacterium microti wywołują choroby zwane mykobakteriozami i z reguły nie infekują zdrowych osób dorosłych, natomiast są często spotykane u osób z upośledzeniem odporności np. w przebiegu AIDS.
Lille (nid. Rijsel, flam.zach. – Rysel) – miasto i gmina w północnej Francji. Główne miasto historycznej krainy Flandrii. W Lille znajduje się prefektura departamentu Nord oraz stolica regionu Nord-Pas-de-Calais. Polska posiada tam swój konsulat generalny.

Młodzieńcza praca artysty: Pejzaż Toskanii, 1898, Museo Civico Giovanni Fattori, Livorno

Drzewo i dom, 1919, kolekcja prywatna, Paryż

Domy i cyprysy, rok?, Barnes Foundation, Filadelfia

Pozostałe pejzaże

Rzeźby i obrazy związane z rzeźbiarstwem

Głowa kobiety, rzeźba w wapieniu, 1912, Philadelphia Museum of Art, Filadelfia.

W latach 1909–1914 Amedeo Modigliani poświęcił się niemal wyłącznie rzeźbiarstwu, ku któremu zwrócili się także inni ówcześni artyści, jak np. Picasso, Matisse i André Derain. Stało się w wyniku zainteresowania się rzeźbą afrykańską, która jeszcze przed I wojną światową zaczęła zdobywać wielką popularność jako tzw. „czarna rzeźba”. Amedeo Modigliani poznał rumuńskiego rzeźbiarza Constantina Brâncușiego, którego rzeźby były wystawione obok jego obrazów w Salonie Jesiennym. Po nawiązaniu z nim kontaktu Modigliani zwrócił się w stronę rzeźby i przeniósł się do swojego atelier na Montparnasse, zaadoptowanego na potrzeby tego gatunku sztuki.
André Derain (ur. 10 czerwca 1880, Chatou - zm. 8 września 1954, Garches), - malarz francuski, tworzący m.in. w duchu fowizmu, kubizmu i sztuki tradycyjnej. Będąc jednym z głównych przedstawicieli fowizmu, malował przeważnie pejzaże Londynu w barwach nadających miastu radosny nastrój, stosując kontrast kolorystyczny. Eksperymentował z ostrymi, zbliżonymi do podstawowych kolorami. Jednak w późniejszym okresie zwrócił się ku stylowi bardziej realistycznemu i zaczął stosować w swych pejzażach ciemniejsze barwy. Typowym przykładem jego twórczości jest Most Londyński. Derain tworzył także scenografię i kostiumy dla Ballets Russes Diagilewa.
Haszysz (potocznie hasz) – substancja otrzymywana ze zlepionej i sprasowanej żywicy konopi indyjskich bądź siewnych (Cannabis sativa sativa i Cannabis sativa indica), bogatych w substancję psychoaktywną THC (do 50 %).

Motywem większości rzeźb Modiglianiego są głowy, określane przez niego jako kolumny czułości. Według historyka sztuki Gerharda Kolberga rzeźby te oscylują „pomiędzy wysokim, ideowym rzeźbiarskim wymogiem a prymitywnym niemal archaicznym rzeźbiarskim wykonawstwem”. Charakterystyczne jest przy tym to, iż Modigliani, pomimo braku rzeźbiarskiego doświadczenia, potrafił nadać rzeźbionym przez siebie głowom jednolity, stylistyczny wygląd. Głowy te mają jednakowy podstawowy rozmiar i są wyrzeźbione z prostopadłościennych, kamiennych bloków. Opracowane na podobieństwo bożków i ikon, emanują one dzięki swojej prostocie majestatyczną godnością. Wspólne wystawy tych rzeźb w 1911 wykazały wyraźnie, iż mają one znaczenie tylko jako całość a nie jako poszczególne prace. Żeby jeszcze bardziej zwiększyć efekt prezentacji, Modigliani rozwinął własną koncepcję oświetlenia obiektów. Przy pomocy takiego zamysłu ekspozycyjnego inscenizował on swoje rzeźby w taki sposób, żeby wywołać mistyczne, niemal religijne wrażenie. Przykładem tej serii rzeźb jest Głowa kobiety, dzieło o wymiarach 70,5 × 23,5 × 7,6 cm, znajdujące się w zbiorach Philadelphia Museum of Art. Rzeźba ta jest charakterystyczna dla interpretacji głów przez Modiglianiego. Twarz jest tak mocno wyciągnięta, że nos i uszy są nienaturalnie długie. Podbródek jest zakończony ostro, a odstęp między oczami nieznaczny. Twarz nie wyraża żadnych emocji, lecz emanuje spokojem.
Anna Achmatowa (ros. Анна Ахматова), właściwie Anna Gorienko (ur. 23 czerwca 1889, zm. 5 marca 1966 w Domodiedowie) – rosyjska poetka, przedstawicielka modernizmu.
Kassel (do 1926 roku nazwa Cassel), miasto na prawach powiatu w Niemczech w kraju związkowym Hesja. Położone nad rzeką Fuldą. Trzecie co do wielkości (106,7 km²), po Frankfurcie nad Menem i Wiesbaden, miasto Hesji zamieszkane przez 193,8 tys. mieszkańców (stan 30.06.2006). Ważny ośrodek przemysłowy, głównie przemysłu maszynowego. Kluczowy węzeł komunikacji kolejowej (stacje Kassel-Wilhelmshöhe i Kassel-Oberzwehren) i drogowej.

Obok głów zrealizował Modigliani tylko jeszcze dwie znane dziś rzeźby: figurę stojącą i kariatydę. Stanowią one wyraźne nawiązanie do sztuki grecko-rzymskiego antyku. Kariatydy to figury ścienne o ludzkich kształtach, wykorzystywane jako podpory gzymsów lub kondygnacji, będące od czasów antycznych stałym elementem architektonicznym. Rzeźba Kariatyda z 1914 wskazuje tylko przez swoją postawę na związek z funkcją podpierania. Postać kariatydy klęczy na jednym kolanie, podczas gdy drugie, lekko zgięte, podtrzymuje korpus. Bujna kobieca sylwetka trzyma obie ręce uniesione nad głową. Obciążenie, które musiała podtrzymywać, zaznaczył Modigliani jedną płytą.
Mitologia (gr. μυθολογια, gdzie μυθοι to baśń, mit, a λέγειν opowiadać) – zbiór legend i podań o bogach i bohaterach, funkcjonujący w danej religii lub społeczności. Terminem tym określa się również naukę zajmującą się badaniem mitów.
Opium - substancja otrzymywana przez wysuszenie soku mlecznego z niedojrzałych makówek maku lekarskiego (Papaver somniferum). Zawiera około 40 alkaloidów, które można podzielić na dwa rodzaje:

1911/1912, 72,5 x 50 cm, olej na płótnie, Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, Düsseldorf.

Ciężar rzeźby jest skoncentrowany wyłącznie na centralnej osi figury, co zapewnia jej stabilność. Wykorzystany do rzeźby wapień opracował Modigliani tylko z grubsza, na co wskazuje surowa jej powierzchnia w przeciwieństwie do gładkich powierzchni rzeźb głów. Twarz nie została opracowana, więc postać kariatydy cechuje się osobliwą anonimowością.
Montparnasse - południowo-zachodni fragment Paryża, położony głównie na terenie XIV dzielnicy tego miasta. Dzielnica ta rozpoczyna się od granic ogrodu Luksemburskiego i rozciąga się w kierunku południowo-zachodnim, aż do granic administracyjnych ścisłego Paryża.
Język niemiecki – język z grupy zachodniej rodziny języków germańskich. W rzeczywistości stanowi on grupę kilku języków zachodniogermańskich, które często są określane jako języki niemieckie; standardowy język niemiecki (Standard Hochdeutsch) oparty jest na Biblii Marcina Lutra, która z kolei opiera się na języku mówionym w Górnej Saksonii i Turyngii.

W rzeźbiarskim okresie swej twórczości Modigliani namalował tylko kilka obrazów, a i one nawiązują do rzeźb. Widać w nich inspirację posągami lub motywem kariatyd. Przykładem tej grupy obrazów jest Kariatyda, olej na płótnie o wymiarach 72,5 × 50 cm, powstały w 1912 obraz, znajdujący się w zbiorach Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen w Düsseldorfie. Malując go artysta użył jedynie brązowych i ciemnoszarych tonacji. Jego technika stała się generalnie prostsza a w niektórych fragmentach nawet wydaje się być celowo niedoskonała. Szkicowe elementy tego obrazu są sprzężone z nielicznymi, precyzyjnymi liniami, z których artysta rozwija postać kobiety, osiągając udany kontrast między statycznością a dynamizmem, otwartością a zamknięciem. Kariatyda ma w sobie coś z tancerza i przypominając o z mitologicznych początkach kariatyd, które podobno brały udział w słynnym kulcie Artemidy z Karyai. W przeciwieństwie do swoich odpowiedników z kamienia, malowane rzeźby Modiglianiego nie dźwigają żadnego obciążenia, a zatem nie muszą wspierać się na solidnych podstawach. Podniesione ręce i pochylona głowa markują tylko "podpieranie" górnej krawędzi obrazu a pozycja, w jakiej postać siedzi, wydaje się dziwnie niestabilna. Ma ona w ten sposób coś nieuchwytnego. Surowy wdzięk kariatydy sprawia, iż jawi się ona jak z nierealnego świata, będąc jednocześnie i rysunkiem i rzeźbą, kamienną boginią piękna w malarstwie.
Guillaume Albert Vladimir Alexandre Apollinaire de Kostrowitzky (fr. ɡijom apɔliˈnɛʁ) właściwie Wilhelm Apolinary Kostrowicki (ur. 26 sierpnia 1880 w Rzymie, zm. 9 listopada 1918 w Paryżu) – francuski poeta polskiego pochodzenia. Jeden z głównych przedstawicieli francuskiej awangardy poetyckiej.
Seks (łac. sexus, płeć) – w znaczeniu ogólnym: całość życia erotycznego człowieka, w znaczeniu węższym: zachowania seksualne, potocznie stosunek płciowy.

Rysunki

Akt siedzący, 1918. Rysunek ten (wymiary 44,1 × 27,9 cm) stanowi studium kompozycji, które Modigliani w podobny sposób wykorzystał również w niektórych obrazach

Amedeo Modigliani pozostawił po sobie wiele rysunków. Ich duża liczba związana jest z czasami studenckimi artysty. W Akademii Colarossiego uczył się sporządzania 15-minutowych aktów. Podczas kwadransa należało szybko narysować szkic modelki, która po upływie tego czasu zmieniała pozycję. Również jego późniejsze rysunki powstawały w bardzo krótkim czasie i nie zawierały wielu poprawek. Modigliani sporządzał rysunki jako ogólne szkice, gdzie widoczne niedokładności, występujące w poszczególnych przypadkach, są zamierzonym efektem artysty. W ciągu całej swojej kariery artystycznej Modigliani najpierw obmyślał formę rysunków a potem szkicował je na papierze. Jego twórczość nie wykazywała przy tym żadnego technicznego rozwoju. Używał przeważnie kartek, wyrywanych ze swojego szkicownika i na nich szkicował tuszem lub czarną kredką woskową, z rzadka używając akwareli, grafitu, sangwiny, pręta węglowego i kredy w odcieniach od niebieskiego do fioletowego. Większość rysunków Modiglianiego to studium, w którym wypróbowywał on motywy lub kompozycje oraz powstałe w danym momencie wyobrażenia sytuacji lub postaci. Z pozostałych dzieł Modiglianiego wyróżniają się rysunki inspirowane teatrem lub cyrkiem, powstałe w 1908 i przedstawiające zupełnie inny temat. Nie koncentrują się one na postaci, ale przedstawiają ją w szerszym kontekście narracyjnym. Dwa z tych szkiców ukazują salę Gaîté-Rochechouart na Montmartre, w której Modigliani oglądał pewne przedstawienie. Pierwszy ze szkiców ukazuje grupę aktorów na scenie, a drugi – pustą scenę. Na obu szkicach widoczni są ci sami widzowie, co sugeruje, iż zostały one wykonane podczas tego samego spektaklu. Wypełnione rysunkami tancerek, artystów i marionetek szkice te są jedynymi pracami Modiglianiego, w których uwidocznione zostało jego zamiłowanie do teatru i cyrku.
Atelier – [fr. wym. atelje] pomieszczenie lub zespół pomieszczeń, stanowiących miejsce pracy twórczej artysty, dostosowanych do jego indywidualnych upodobań i charakteru wykonywanej profesji (fotografa, malarza, rzeźbiarza). Często pomieszczenie z dużymi oknami (pracownia malarska), czasem doświetlone przez dach, albo wręcz odwrotnie - zaciemnione (studio fotograficzne).
Portugalia, Republika Portugalska (port. República Portuguesa) – państwo europejskie położone w zachodniej części Europy Południowej na południowym zachodzie Półwyspu Iberyjskiego. Jest najdalej wysuniętym na zachód państwem Europy, od północy i wschodu graniczy z Hiszpanią a od zachodu i południa Portugalię oblewają wody Oceanu Atlantyckiego. Dodatkowo w skład Portugalii wchodzi szereg wysp położonych na Oceanie Atlantyckim, jak Archipelag Azorski (Açores) i Madera (Madeira). Jest członkiem Unii Europejskiej oraz NATO.

Duża ilość rysunków z rzeźbiarskiego okresu działalności artysty sugeruje, iż nie chodzi tu o szkice do konkretnych, pojedynczych prac, lecz o pomysły jego niezrealizowanych rzeźb. Żaden rysunek nie jest przy tym kopią innego. Z powodu swego stylistycznego podobieństwa przedstawiają one, według Claude'a Roya, „cudowną monotonię obsesji“. Istnieje poza tym wiele rysunków artysty przedstawiających portrety i akty.
Tsuguharu Fujita (jap. 藤田嗣治, Fujita Tsuguharu, ur. 27 listopada 1886 w Edo, obecnie Tokio, zm. 29 stycznia 1969 w Zurychu) – malarz, grafik i rysownik japoński. Po swoim chrzcie w Kościele katolickim w 1959 używał też imienia Léonard. Jego nazwisko w pisowni francuskiej: Tsugouharu Foujita lub Léonard Foujita.
Henri Matisse (ur. 31 grudnia 1869 w Le Cateau-Cambrésis w Pikardii, zm. 3 listopada 1954 w Nicei) – francuski malarz uważany za najsłynniejszego fowistę.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)