Anarchizm (od stgr. ἀναρχία anarchia – "bez władcy") lub wolnościowy socjalizm – doktryna postulująca model społeczeństwa opartego na dobrowolnej współpracy, równości społecznej, solidarności międzyludzkiej i poszanowaniu wolności jednostki, odrzucająca potrzebę istnienia instytucji państwa, kapitalizmu oraz innych form władzy, wyzysku, przymusu i hierarchii, a także ruch społeczny dążący do realizacji tych celów.

Anarchizm jest niejednorodną filozofią, składającą się z różnych nurtów i szkół myślenia. Powszechne są różnice w kwestiach ideologii, wartości i strategii. Znacząco różnią się idee dotyczące tego jak mogłoby funkcjonować anarchistyczne społeczeństwo, zwłaszcza w odniesieniu do ekonomii. Istnieją też nieporozumienia co do tego, jak takie społeczeństwo zapoczątkować. Jedni anarchiści popierają strategię niestosowania przemocy, a inni z kolei opowiadają się za walką zbrojną.

Poglądy anarchistów

Anarchizm to system poglądów głoszący program całkowitego zniesienia przymusu, ucisku i wyzysku społecznego, postulujący powszechność, wolność, równość i sprawiedliwość społeczną oraz podając przykład anarchizmu kolektywistycznego, zbudowanie społeczeństwa bezklasowego opartego na społecznej własności środków produkcji. Były to przesłanki realizacji zasad równości we wszystkich dziedzinach życia społecznego i politycznego. Anarchizm dąży do osiągnięcia sprawiedliwości społecznej poprzez stworzenie społeczeństwa pozbawionego granic i podziałów etnicznych (bezpaństwowego). Anarchiści chcą usunąć z społeczeństwa wszelkie formy dyskryminacji, wyższości i zbiorowego egoizmu. Należy tutaj dodać, iż nie wszyscy anarchiści byli przeciwni egoizmowi (np. Max Stirner).

Władza

Anarchiści poddają krytyce wszelkie scentralizowane formy władzy politycznej i gospodarczej. Krytyka ta obejmuje zarówno państwa totalitarne, w których jednostka traci prawie całkowicie swą podmiotowość (człowieczeństwo), jak i państwa o ustroju demokracji parlamentarnej, w jakich obywatel posiada co prawda większy wpływ na swoje życie niż w państwach totalitarnych , ale nie jest to wpływ na tyle wielki, aby można było mówić o pełnej podmiotowości polityczno-społecznej wszystkich obywateli. Zdaniem anarchistów scentralizowana, odgórna władza, w większym lub mniejszym stopniu zawsze pozostaje poza kontrolą społeczną, wyobcowując się ze społeczeństwa. Anarchiści krytykują scentralizowaną formę władzy taką jak państwo dlatego też w zależności od rodzaju anarchizmu taka organizacja jak państwo zostaje zastąpiona np. federacją samorządnych gmin działających na zasadzie demokracji bezpośredniej.

Kapitalizm

Piramida hierarchii w kapitalizmie na jednym z plakatów anarchosyndykalistycznego związku zawodowego Robotnicy Przemysłowi Świata.

Anarchiści uznają kapitalizm za formę władzy klasy posiadającej kapitał nad klasą nie posiadającą go, polegającej na zawłaszczaniu wartości wytworzonej przez robotnika oraz na oderwaniu go od procesu decyzyjnego w miejscu pracy. Wskazują na przymusowy charakter rozwoju tego systemu ekonomicznego, w szczególności na akumulację pierwotną, a także na funkcjonujące w nim zjawiska takie jak cykl koniunkturalny, bezrobocie, podział społeczeństwa na klasy, kreacja pieniądza.

Zdaniem anarchistów, subiektywna teoria wartości i użyteczność krańcowa w sposób niewystarczający tłumaczą mechanizm powstawania cen. Ich zdaniem subiektywne opinie na temat wartości dobra nie mogą powstawać same z siebie, niezależnie od istnienia obiektywnej miary, na której mogłyby się oprzeć; poza tym wskazują oni na to, że laborystyczna teoria wartości w żaden sposób nie neguje istnienia wartości użytkowej. Tą obiektywną miarą są dla nich koszty produkcji – wpływają one na podaż, od której zależy położenie krańca popytu.

Ponadto rozróżniają oni własność prywatną od mienia osobistego. Mienie oznacza dla nich posiadanie dóbr przez ludzi bezpośrednio z nich korzystających, którzy nie wykorzystują z tego tytułu pracy innych. Zaś własność to według nich prawo do przedmiotów (głównie środków produkcji, nieruchomości), z których korzystają inni ludzie (np. pracownicy najemni, lokatorzy), gwarantując właścicielowi zyski, odsetki lub czynsze. Ich zdaniem, takie rozróżnienie pozwala na zrozumienie stosunków społecznych w kapitalizmie.

Zaś imperializm uważają za najwyższe stadium systemu kapitalistycznego.

Jako alternatywę dla kapitalizmu, anarchiści proponują ekonomię uczestniczącą, komunizm wolnościowy lub mutualizm, czyli systemy ekonomiczne oparte na bezpośredniej kontroli przez uczestniczących w nich ludzi.

Demokracja

Ustrój anarchistyczny jest uważany przez anarchistów za najszerszą formę demokracji w której jednostka posiada wpływ na swoje życie, uczestnicząc bezpośrednio w procesie ustawodawczym i wykonawczym. Jednocześnie anarchiści są przeciwni demokracji przedstawicielskiej.

Podczas, gdy większość anarchistów stanowczo sprzeciwia się głosowaniu lub innej formie uczestnictwa w funkcjonowaniu państwowych instytucji, znaleźli się i tacy, którzy się z tym nie zgadzają. Przykładowo, prominentny anarchista, Pierre Joseph Proudhon, dwa razy startował w 1848 roku w wyborach do francuskiego Zgromadzenia Konstytucyjnego, a Paul Brousse opracował koncepcję wolnościowego municypalizmu w Szwajcarii w latach 90. XIX wieku, która obejmowała udział w wyborach lokalnych. Wielu anarchistów sprzeciwia się głosowaniu z trzech powodów. Po pierwsze, uważają, że jest to nieefektywne i skutkuje co najwyżej drobnymi reformami. Po drugie, branie udziału w wyborach owocowało w przeszłości tym, że radykałowie stawali się częścią systemu, któremu się sprzeciwiali zamiast doprowadzić do jego końca. Po trzecie, niektórzy twierdzą, że głosowanie oznacza potwierdzenie prawomocności systemu. Najbardziej fundamentalna jest idea, że demokracja przedstawicielska jest wadliwa sama w sobie. Państwo wykorzystuje teorię demokratycznego przejęcia władzy nad ludnością, a następnie używa swojej siły do zwalczania wszelkich odrębnych poglądów. Państwo w rzeczywistości prawie nigdy nie służy interesom ludności, a po prostu stwarza taką iluzję, aby zyskać władzę. W czasie wyborów prezydenckich w USA w roku 2004, anarchistyczny kolektyw CrimethInc. zapoczątkował kampanię promującą wyższość bezpośredniego działania nad zmianami, które politycy obiecywali wprowadzić po wyborach. Hasłem kampanii było: "Nie tylko głosuj, ale bądź aktywny". Anarchiści z innych krajów często angażowali się w podobne kampanie przeciw głosowaniu. Inni opowiadali się za bardziej pragmatycznym podejściem obejmującym głosowanie w referendach, a niektórzy prominentni anarchiści, jak Howard Zinn i Noam Chomsky, zadeklarowali swoje poparcie dla progresywnych kandydatów, takich jak Ralph Nader.

Indywidualistyczny anarchista Lysander Spooner stwierdził, że wielu zwolenników państwa uważało zarówno głosowanie jak i wstrzymywanie się od głosu za potwierdzanie prawomocności państwa. Odrzuca on więc stwierdzenie, że istniejące rządy demokratyczne mają swoje uzasadnienie w zgodzie większości. Opisał to w swoim eseju pt. "No Treason".

Dla indywidualistycznych anarchistów, "System demokratyczny oparty na decyzji większości jest nieważny. Każdy atak na naturalne prawa jednostki jest niesprawiedliwy i jest symbolem tyranii większości". Przedstawiciel wolnościowego municypalizmu Murray Bookchin skrytykował indywidualistycznych anarchistów, za sprzeciwianie się demokracji mówiąc, że zasada większości jest spójna z anarchizmem, aczkolwiek preferuje on bardziej termin zgromadzenie niż demokracja. Bookchin został w odpowiedzi oskarżony o "municypalny etatyzm", czyli non-anarchizm. Później, Bookchin zrzekł się anarchizmu na rzecz komunalizmu.

Równość

 Osobny artykuł: Egalitaryzm.

Według anarchistów wszyscy są równi bez względu na narodowość, rasę, płeć, tożsamość seksualną, wiek, religię. Z tego powodu postulują oni utworzenie społeczeństwa bez podziału na klasy, w którym każda jednostka ma równy wpływ na wygląd życia społecznego.

Naród i patriotyzm

 Osobne artykuły: Antypatriotyzm, Antyfaszyzm, Internacjonalizm i Kosmopolityzm.

Anarchiści uważają, że nie ma złych ani dobrych narodów są tylko złe państwa i źle czyniące jednostki a podziały na narody są efektem szkodliwej działalności państw, zaś wojny są najczęściej rezultatem tych podziałów. Dlatego zazwyczaj potępiają oni wszelkie wojny, a częścią ich ideologii często jest kosmopolityzm, internacjonalizm, antypatriotyzm oraz uznanie, że wszyscy ludzie są braćmi a ojczyzną jest cały świat, nie państwo.

Anarchizm ma długą historię sprzeciwiania się imperializmowi, zarówno w rdzennych narodach (kolonizatorzy) i narodach peryferii (kolonizowani). Anarchiści wolą skupić się na budowaniu rewolucji w kraju rodzinnym i solidaryzować się ze wpółpracownikami z innych krajów, np. Guy Aldred został skazany za drukowanie książki Shyamji Krishnavarmsa pt. "Indyjski Socjolog". Innym przykładem tego był Rudolf Rocker, wybitny niemiecki anarchista i antyfaszysta, który był szczególnie aktywny wśród żydowskich robotników. W swojej książce "Nacjonalizm i Kultura" opowiedział się za "federacją Europejczyków ", która obejmowałaby Żydów. Odrzucając biologiczne teorie rasy i odrzucając pojęcie narodu twierdził, że odkąd państwa europejskie podbijały i kolonizowały resztę świata, sukces wolnościowej organizacji wśród Europejczyków był "pierwszym warunkiem utworzenia federacji świata, która zapewni także tzw. narodom kolonialnym takie same prawa do szczęścia" (str.54). Wielu współczesnych anarchistów i anty-imperialistów podziela jego podejście.

Chińscy anarchiści byli bardzo aktywni na początku istnienia chińskiego ruchu nacjonalistycznego oraz w czasie oporu względem brytyjskich, a później japońskich kolonizacji Chin. Anarchiści byli również głęboko zaangażowani w anty-imperialistyczno-nacjonalistyczny ruch w Wietnamie, Korei, Kubie, Ukrainie, Irlandii, Meksyku i w całej Afryce. Anarchizm ma również wpływ na współczesny ruch indygenistyczny.

Polityka

Do polityki anarchizmu należą między innymi decentralizacja władzy, federalizm, egalitaryzm, socjalizm, liberalizm społeczny, samorządność, dobrowolność, pacyfizm, antymilitaryzm, pomoc wzajemna, demokracja bezpośrednia, sprawiedliwość, ekonomia uczestnicząca, akcja bezpośrednia, solidarność międzyludzka.

Cele i środki

Między anarchistami nie ma konsensusu w kwestii użyteczności bądź usprawiedliwiania przemocy w walce rewolucyjnej. Dla przykładu, Michał Bakunin, Piotr Kropotkin, Emma Goldman i Errico Malatesta piszą o przemocy jako o niezbędnej i pożądanej sile w rewolucji. Jednocześnie potępiają oni indywidualne akty terroryzmu. (Bakunin, The Program of the International Brotherhood (1869) i Malatesta, Violence as a social factor (1895)). Inni anarchiści, tacy jak Lew Tołstoj, Dorothy Day, Mahatma Gandhi i Henry David Thoreau opowiadali się za pacyfizmem.

Anarchiści często byli postrzegani jako niebezpieczni i agresywni. Prawdopodobnie przez szereg głośnych, brutalnych działań takich jak: zamieszki, zamachy, powstania i akty terroryzmu popełnione przez niektórych anarchistów, jak również przez uparcie negatywne przedstawianie anarchistów przez media. Pod koniec XIX wieku, rewolucjoniści namawiali do aktów przemocy politycznej, nazywanych "propagandą czynem". Stała się ona dla mas inspiracją do rewolucji. Termin „propaganda czynem” odnosił się do form bezpośredniego działania, takich jak np. podkładanie bomb czy zamachy na głowy stanu. Propaganda może też przybierać formę nieagresywną.

Podczas gdy wszyscy anarchiści postrzegają antymilitaryzm (sprzeciw wobec wojny) jako nieodłączny z ich filozofią, anarchopacyfiści idą o krok dalej, podążając za wiarą Tołstoja w pacyfizm. Mimo, że wiele anarchistycznych inicjatyw opierało się na założeniu – bez użycia przemocy (np. Earth First!, Jedzenie Zamiast Bomb), wielu anarchistów sprzeciwia się ideologii pacyfizmu, zamiast tego wspierając ideę "rożnorodności opinii". Autorzy, tacy jak Ward Churchill (Pacifism as Pathology, 1986), Peter Gelderloos (How Nonviolence Protects the State, 2005) oraz Derrick Jensen (Endgame, 2006) opublikowali książki, w których skrytykowali doktrynę pacyfistyczną, opisując ją jako nieefektywną i pełną hipokryzji.

W wyniku krytycznego spojrzenia anarchizmu na własność prywatną, wielu anarchistów postrzega niszczenie własności jako akceptowalną formę przemocy lub wręcz twierdzi, że wcale nie jest to przemocą. Voltairine de Cleyre, porusza tę kwestię w swoim eseju Direct Action (1912). Opisuje w nim amerykańskie wydarzenia historyczne, włączając w to Herbatkę bostońską (The Boston Tea Party), jako przykład takiego działania.

Wielu anarchistów należy do organizacji wywrotowych, mających na celu osłabienie instytucji np. Food Not Bombs, radykalnych unii pracowniczych, mediów alternatywnych i radykalnych centrów społecznych. Jest to zgodne z anarchistyczną ideą głoszącą, że rządy są złem i tylko dzięki zniszczeniu ich siły można ocalić wolność jednostki.

Przemoc i brak przemocy

Anarchiści często byli postrzegani jako niebezpieczni i agresywni, prawdopodobnie przez szereg głośnych, brutalnych działań takich jak, zamieszki, zamachy, powstania i akty terroryzmu popełnione przez niektórych anarchistów. Terroryzm i zamachy są potępiane przez większość anarchistycznych ideologii, jednakże nie istnieje zgoda w kwestii usprawiedliwienia i użyteczności przemocy. Niektórzy anarchiści sprzeciwiają się przymusowi, podczas gdy inni popierają go, w formie nie stroniącej od przemocy rewolucji, prowadzącej do anarchii lub utopii.

Niektórzy anarchiści podzielają pogląd Lwa Tołstoja, przedstawiciela chrześcijańskiego anarchizmu o nie używaniu przemocy. Ci anarcho-pacyfiści twierdzą, że bierny opór jest jedyną metodą na przeprowadzenie prawdziwej anarchistycznej rewolucji. Często postrzegają oni przemoc jako podstawę, na której opiera się rząd. Dowodzą oni, że przemoc jest nieusprawiedliwiona, bez względu na to do kogo jest skierowana.

Inni anarchiści popierają ideę Marshalla Rosenberga o komunikacji bez przemocy, która odnosi się do podstawowych potrzeb i uczuć człowieka, za pomocą strategii próśb, obserwacji i empatii. Odrzucają pacyfizm jako lewicową, kompromisową strategię, która tylko utrwala przemoc.

Inni z kolei anarchiści, tacy jak Michał Bakunin i Errico Malatesta postrzegali przemoc jako niezbędną i pożądaną siłę. Malatesta stwierdził, że jest "koniecznym niszczenie z użyciem przemocy, skoro nie da się inaczej" (Umanita Nova, number 125, September 6, 1921).

Pomiędzy rokiem 1894 a 1901, anarchiści zorganizowali liczne zamachy na głowy państw, mi.in.:

Taka "propaganda czynu" nie była popularna wśród anarchistów i wielu z nich wyrzekło się jej. Przykładowo, Leon Czołgosz, który był sprawcą zamachu na prezydenta McKinley’a, tłumaczył się, że został zainspirowany przez wykłady Emmy Goldman. Została ona zatrzymana na 2 tygodnie za „publiczne zachęcanie do zabójstwa prezydenta USA”. Znana z radykalizmu obyczajowego i światopoglądowego, często stawała się celem ataków jako inspiratorka zamachów i aktów terroryzmu. Ona jednak wyparła się jakichkolwiek powiązań z osobą Leona Czołgosza.

Goldman w swojej definicji anarchizmu zawarła spostrzeżenie, że wszystkie rządy opierają się na przemocy i to jest jeden z wielu powodów, dla którego powinno się im przeciwstawić. Goldman nigdy nie sprzeciwiała się takim taktykom jak zamachy, do czasu gdy wyjechała do Rosji, gdzie była świadkiem przemocy stosowanej przez rosyjską władzę i Armię Czerwoną. Od tego momentu zaczęła potępiać terror, zwłaszcza stosowany przez władze i popierać akty przemocy tylko w ramach samoobrony.

Opisy w prasie i literaturze popularnej (np. rzucający bomby anarchista z powieści Tajny Agent Josepha Conrada) pomogły stworzyć trwały wizerunek publiczny anarchistów jako agresywnych terrorystów. Został on wzmocniony przez takie wydarzenia jak Haymarket Riot w Chicago, gdzie anarchiści zostali obarczeni winą za rzucenie bomby w policję, która przyjechała, aby zakończyć demonstrację.

Ostatnimi czasy anarchiści na całym świecie angażowali się w protesty przeciwko Światowej Organizacji Handlu (WTO) i Międzynarodowemu Funduszowi Walutowemu (IMF), które to przekształcały się w gwałtowne zamieszki. Tradycyjnie May Day w Londynie również bywa dniem demonstracji, ale w ostatnich latach Metropolitan Police ostrzegała przed anarchistami, którzy zamierzali wszczynać rozróby. Anarchiści często odpowiadali, że to policja jako pierwsza używa przemocy na tych demonstracjach, a anarchiści, którzy są na ogół spokojni, muszą użyć siły, aby móc się przed nimi obronić. Anarchiści angażujący się w protesty, zazwyczaj formują się w tzw. czarne bloki. Jedni z nich oddają się wandalizmowi, niszczeniu mienia, konfliktom z policją, a inni przeciwnie – są zwolennikami zasady "bez przemocy".

Ci, którzy uczestniczą w formowaniu czarnych bloków odróżniają pojęcie "przemocy" od "niszczenia własności". Tłumaczą, że przemoc jest wtedy, kiedy jedna osoba wyrządza krzywdę drugiej osobie. Większość anarchistów uważa, że niszczenie własności nie jest przemocą, mimo, że może powodować pośrednią szkodę – finansową.

Pacyfizm

Niektórzy anarchiści uważają pacyfizm (sprzeciw przeciwko wojnie) jako będący nieodłączny z ich filozofią. Są tacy, którzy idą o krok dalej i podzielają pogląd Lwa Tołstoja o nie-przemocy (zauważ, że ci anarcho-pacyfiści nie są, w przeciwieństwie do Tołstoja, chrześcijańskimi anarchistami), uważają, że bierny opór (opór bez użycia przemocy) jest jedyną metodą na przeprowadzenie prawdziwej anarchistycznej rewolucji.

Literatura anarchistyczna często przedstawia wojnę jako działalność, za pomocą której państwo zdobywa i kumuluje władzę, zarówno w obrębie swoich granic jak i poza nimi. Wielu anarchistów podpisuje się pod stwierdzeniem Randolpha Bourne’a "wojna jest zdrowiem państwa". Anarchiści wierzą, że gdyby wspierali wojnę umacnialiby tym samym państwo – w rzeczy samej, Piotr Kropotkin został wykluczony z grona anarchistów, po tym jak wyraził swoje poparcie dla włączenia się Brytyjczyków w I Wojnę Światową.

Jako, że są krytyczni i nieufni wobec działalności rządu, anarchiści zawsze z cynizmem patrzyli na powody z jakich państwa przystępowały do wojny. Działalność anarchistów jest w dużej mierze skierowana przeciwko wojnom. Okazywali to podczas protestów w Ameryce Północnej w czasie wojny w Wietnamie, a ostatnimi czasy organizując protesty przeciwko wojnie w Iraku.

Obecnie wielu anarchistów sprzeciwia się całkowitemu pacyfizmowi (chociaż grupy takie jak Earth First! i Jedzenie Zamiast Bomb opierają się na zasadzie nieużywania przemocy), popierając użycie przemocy w celu obrony własnej i czasem również przeciwko opresyjnym i autorytarnym siłom, co de facto również uważają za obronę własną. Anarchiści podchodzą sceptycznie do wizji wygranej zbrojnego konfliktu z państwem i zamiast tego skupiają się głównie na tworzeniu organizacji.

Indywidualizm vs kolektywizm

Podczas gdy niektórzy anarchiści preferują własność wspólną lub zniesienie własności, inni tacy jak indywidualistyczni anarchiści (np. Benjamin Tucker i Lysander Spooner) popierają własność prywatną. Tucker utrzymuje, że własność wspólna jest absurdalna. Był szczególnie nieprzejednany w swoim sprzeciwie wobec komunizmu. Do tego stopnia, że stwierdził, że ci, którzy są przeciwni własności prywatnej nie są anarchistami: "Anarchizm to słowo pozbawione znaczenia chyba, że zawiera ono wolność jednostki do władania swoimi rzeczami i zyskami, które one przynoszą poprzez proces wymiany na wolnym rynku – to jest własność prywatna."

Geneza i prekursorzy anarchizmu

Jako doktryna anarchizm rozwinął się w XIX wieku w ramach socjalistycznego ruchu robotniczego, ale według niektórych anarchistyczne wątki można odnaleźć już w starożytnej myśli taoistów, cyników czy stoików, a także średniowiecznych ruchach w rodzaju Braci i Sióstr Wolnego Ducha czy później w radykalnym nurcie Braci Polskich.

Prekursorami anarchizmu byli diggerzy, radykalny ruch chłopski z rewolucji angielskiej, a także ruchy rewolucji francuskiej (W czasie rewolucji francuskiej określenie "anarchista" było używane przez jakobinów pod adresem ich radykalnych przeciwników politycznych, takich jak Wściekli) i niektórzy socjaliści utopijni (zwłaszcza Fourier), a także angielski myśliciel polityczny William Godwin.

Pierwszym, który sam nazwał się „anarchistą” był francuski myśliciel socjalistyczny Pierre Joseph Proudhon. Mniej więcej w tym samym czasie anarchistyczne poglądy zaczął głosić inny francuski socjalista, Joseph Déjacque, który dla ich opisania ukuł termin „wolnościowiec”; dlatego anarchizm bywa nazywany wolnościowym socjalizmem.

Anarchistów łączy z innymi nurtami socjalistycznymi chęć zniesienia kapitalizmu, a dzieli stosunek do państwa, które chcą zastąpić oddolnymi formami organizacji społeczeństwa, opartymi na dobrowolności.

Anarchizm nie jest jednorodną doktryną i można w nim wyróżnić wiele nurtów, z których podstawowe powstały jeszcze w XIX w., a inne w późniejszym czasie.