Anatman (skr. nie-ja, w języku pali anatta) - doktryna buddyjska, według której nie istnieje nic takiego jak atman, który języków dewanagari आत्म‍ oraz sanskrytu आत्मा można tumaczyć jako dusza (dosłownie oddech), która jest pojedyncza, niezależna i niezmienna, choć podlega reinkarnacji (w odróżnieniu do pojęcia duszy używanego w chrześcijaństwie).

Pojęcie anatmana w buddyzmie rozpatruje się w stosunku do nawykowej i błędnie przyjmowanej tożsamości "ja", źródła cierpienia dukkha, tożsamości która wydaje się być pojedyncza, niezależna i niezmienna, pomimo, że wszystkie mentalno-materialne, czynniki na bazie których owa tożsamość jest projektowana, tj. pięć skupisk: forma materialna (pali, sanskryt rūpa), uczucia (pali vedanā), percepcja (pali saññā), formacje mentalne (pali sankhāra), świadomość (pali viññāna), nie są w żaden sposób pojedyncze, niezależne i niezmienne. Taki pogląd jest zgodny z doktryną głoszoną przez szkołę Therawady.

Pojęcie anatmana można również rozpatrywać zgodnie z mahajaną według doktryny madhjamaki, gdzie jest kluczowym teminem jest siunjata w odniesieniu zarówno do tożsamości "ja", jak i do tożsamości wszelkich innych zjawisk oraz według doktryny czittamatry, gdzie dochodzi się istnienia "tylko Umysłu" (często w tym znaczeniu pisany dużą literą), gdzie wszelkie doświadczania są tylko jego manifestacją. Trwała, inherentna tożsamość "ja" według tej doktryny przypomina tylko jedną z "fal na morzu Umysłu" - tymczasowy kształt, które wkrótce rozpływa się w oceanie, jednak powodując zrodzenie ciągu kolejnych fal. Pojedyncza fala nie ma trwałej indywidualności tożsamości (doktryna anatman), lecz jednocześnie nie można powiedzieć, że nic z niej nie zostanie (doktryna reinkarnacji). Doktryny te rozwinęły sie na bazie dwóch kluczowych przekazów mahajany: przekazu Nagardżuny o madhjamace o „Środkowej Ścieżce” oraz przekazu Asangi o „naturze Buddy”.

Zobacz też