Boecjusz nauczający swych uczniów

Boecjusz (łac. Anicius Manlius Severinus Boëthius (ur. ok. 480; zm. 23 października 524) – rzymski filozof, tłumacz Arystotelesa, teolog chrześcijański i polityk.

Życie Boecjusza

Anicjusz Manliusz Sewerynus Boecjusz urodził się około 480 r. we wpływowej senatorskiej rodzinie Anicjuszów. Dziadek Boecjusza był prefektem Rzymu, a w 454 poniósł śmierć razem z Aecjuszem. Ojciec Boecjusza zmarł w 487. Boecjusz został adoptowany przez Kwintusa Memmiusza Symmachusa, prefekta Rzymu. Rodzina Symmachusa należała do grona wpływowych arystokratycznych rodów rzymskich. Symmachus uchodził za arbitra literackiego smaku, uprawiał działalność literacką o różnym charakterze; opracował rękopis Makrobiuszowego komentarza do Snu Scypiona, był także autorem dziejów Rzymu w siedmiu księgach, które zaginęło z wyjątkiem fragmentu o historii Jordanesa. Ogólnie mówiąc, Symmachus cieszył się opinią człowieka o nieposzlakowanym charakterze - także w sferze religii. Był głęboko zaangażowany w życie Kościoła. Oczekiwano od niego ingerencji w konflikty kościelne, tak, jak w przypadku sprawy Symmachusa i Laurencjusza, którzy współzawodniczyli o tron papieski. Symmachus miał trzy córki: Rustycjanę, która później poślubiła Boecjusza, Probę (została mniszką) oraz Gallę (owdowiała i oddała się służbie Bożej). Symmachus i jego najbliższe otoczenie miało decydujący wpływ na Boecjusza.

Edukacja

Boecjusz pragnął przetłumaczyć na łacinę i opatrzyć komentarzami wszystkie dzieła Arystotelesa oraz dialogi Platona. Chciał też wykazać, że teorie Arystotelesa oraz Platona są wewnętrznie zgodne i uzupełniają się wzajemnie, a wszystkie rozbieżności są pozorne. Był on niewątpliwie godnym reprezentantem oraz przekazicielem tradycji neoplatońskich, pozostaje jednak problem, gdzie zdobył tak pogłębioną znajomość tego nurtu. U schyłku starożytności okres rozwoju przeżywały dwie szkoły neoplatońskie: ateńska i aleksandryjska. W Atenach działali tacy filozofowie jak Plutarch z Aten, jego uczeń Syrianos, Hierokles, Proklos, Damaskios. Szkoła ateńska odznaczała się wyraźnie antychrześcijańskim nastawieniem, co przyczyniło się do jej zamknięcia w 529 przez cesarza Justyniana. W Aleksandrii współżycie pogan i chrześcijan układało się bardziej harmonijnie. Działał tam uczeń Proklosa Ammoniusz, syn Hermiasza. Szczyt nauczycielskiej kariery Ammoniusza przypada na lata edukacji Boecjusza, w szkole ateńskiej zaś w tym czasie nie nauczał żaden wybitniejszy filozof. Od dawna było przedmiotem sporu i dyskusji to, gdzie Boecjusz zdobył tak gruntowne wykształcenie oraz biegłą znajomość greki. Fragment listu Kasjodora oraz stwierdzenie z przedmowy do Pseudo-Boecjańskiego traktatu De disciplina scholarium, w którym autor wyznaje, że przez 18 lat kształcił się w Atenach - przyczyniły się do utrwalenia przekonania, że Boecjusz pobierał nauki właśnie tam. Do dyskusji dołączył się Jan Satorowicz w artykule pt. "Boecjusz w Atenach. Zamrożony błąd historyczny". Twierdził on, że stwierdzenie Kasjodora należy traktować jako metaforę podkreślającą szczególną biegłość Boecjusza w języku greckim oraz jego dogłębną znajomość greckiej filozofii. Satorowicz uważał, że pewne zdania w tym tekście są dowodem na to, że Boecjusz w Atenach nie studiował. Z kolei Pierre Courcelle wysunął hipotezę, że prawdopodobnym miejscem edukacji Boecjusza była Aleksandria, bo wiele teorii zawartych w dziełach Boecjusza zdaje się mieć źródło w ostatniej, tamtejszej szkole neoplatońskiej. Tezę tę wsparła również Cornalia de Vogel. Dzisiaj większość uczonych z większymi lub mniejszymi zastrzeżeniami podziela ten pogląd. Henry Chadwick natomiast ma wątpliwości i twierdzi, że tezę tę równie trudno udowodnić, co obalić.

Kariera dworska

Król Teodoryk szybko zwrócił uwagę na młodego, wykształconego Rzymianina. Boecjusz był zdolnym mechanikiem, na prośbę Teodoryka przesłał królowi Burgundów zegar słoneczny i wodny, a także wysłał mechanicznego lutnistę do króla Franków. Wyrazem uznania dla jego osiągnięć było nadanie mu około 507 tytułu patrycjusza, zaś w 510 został konsulem. Boecjusz wielokrotnie przeciwstawiał się możnym, których określał mianem "psów pałacowych". W 510 Boecjusz wystąpił przeciwko przełożonemu, Faustusowi Nigrowi, gdy ten zarządził przymusowy skup zboża, który przyniósłby mieszkańcom Kampanii klęskę głodu. W roku 522 synowie Boecjusza, Symmachus i Boecjusz, zostali wyniesieni do godności konsula, a on sam objął urząd ministra dworu. Pełniona funkcja dawała mu władzę nad urzędnikami dworskimi oraz służbą, do jego zadań należało również wprowadzanie na dwór obcych ambasadorów oraz wszystkich tych, którzy chcieli dostać się do króla. Pod koniec roku 522 lub 523 prywatny sekretarz króla, Cyprian, oskarżył senatora Albinusa o spiskowanie z Bizancjum. Cyprian odkrył jego korespondencję z cesarzem Justynem, która rzekomo wymierzona była przeciwko państwu Teoderyka. Na to wszystko nałożyły się dodatkowo konflikty religijne; kiedy Justyn zaczął rozprawiać się z arianami, Goci poczuli się zagrożeni. W 519 przemknęła przez niebo kometa, którą widziano w Rzymie i na Wschodzie, a ponieważ przejście komety było interpretowane jako zapowiedź upadku dynastii, Teodoryk odniósł przestrogę do władnego rodu. W 522 zginął Eutaryk, zięć Teodoryka, pozostawiając nieletniego syna, Atalaryka; mimo to Teodoryk obawiał się o ciągłość jego rodu. Dał więc posłuch oskarżeniom o zdradę i bez należytego procesu ogłosił Albina winnym. Boecjusz stanął w obronie Albinusa i sam został oskarżony. Zarzucano mu zacieranie dowodów winy Albinusa oraz podtrzymywanie korespondencji wyrażającej nadzieję na wolność rzymską, bez gockiego panowania; dodatkowo dodano oskarżenie o bezbożność. Wynik procesu był dla Boecjusza niekorzystny. Został osadzony w więzieniu w Pawii, gdzie napisał O pocieszeniu, jakie daje filozofia. Boecjusz został stracony najprawdopodobniej w 525. Możliwe jest że przed śmiercią został poddany okrutnym torturom. Taki sam los spotkał zresztą i jego teścia, głowę senatu, Symmachusa, który głośno wyrażał swoje niezadowolenie i oburzenie na bezwzględność władcy. Teodoryk nakazał ukryć ciała, obawiając się oskarżenia o prowadzenie polityki terroru. Po jego śmierci w 526 jego córka, Amalasunta, sprawująca rządy w imieniu nieletniego syna, Atalaryka, uznała błąd ojca i przywróciła Rustycjanie oraz dzieciom Boecjusza skonfiskowane rodzinne dobra. Rustycjana zachowała jednak urazę i w roku 535, gdy armia Justyniana najechała gocką Italię, Rustycjana publicznie zniszczyła posąg Teodoryka w Rzymie.