António Óscar de Fragoso Carmona - Polski Serwis Naukowy

António Óscar de Fragoso Carmona (ur. 24 listopada 1869 w Lizbonie, zm. 18 kwietnia 1951 w Lizbonie) – prezydent, minister wojny i dyktator (formalnie premier) Portugalii. Jako dziesiąty prezydent Portugalii i pierwszy prezydent Estado Novo sprawował urząd od 9 lipca 1926 do 18 kwietnia 1951; jako dziewięćdziesiąty siódmy premier Portugalii sprawował urząd od 9 lipca 1926 do 18 kwietnia 1928.

Watykan, Państwo Watykańskie (wł. Città del Vaticano, Stato della Città del Vaticano, łac. Status Civitatis Vaticanae) – państwo-miasto europejskie, enklawa w Rzymie. Najmniejsze państwo świata pod względem powierzchni.

António de Oliveira Salazar (ur. 28 kwietnia 1889, zm. 27 lipca 1970) – portugalski polityk, profesor ekonomii. W latach 1932-1968 pełnił funkcję premiera (faktycznie dyktatora), a także ministra finansów (1928-1940) i ministra wojny (1936-1944). Twórca tzw. "Nowego Państwa" (Estado Novo).

Portugalia od 1910 (obalenie monarchii) do 1926 (przejęcie władzy przez konserwatystów i wojsko) była trapiona anarchią i niestabilnością polityczną. Tylko w latach 1919-1921 miała ona 13 różnych rządów. W okresie tym prowadzono politykę antyklerykalną - wydalono zgromadzenie zakonne, znacjonalizowano majątek Kościoła, zerwano stosunki z Watykanem i zabroniono zawierania związków małżeńskich wyłącznie w kościele.

Order Orła Białego – najstarsze i najwyższe odznaczenie państwowe Rzeczypospolitej Polskiej, nadawane za znamienite zasługi cywilne i wojskowe dla pożytku Rzeczypospolitej Polskiej, położone zarówno w czasie pokoju jak i w czasie wojny. Nie dzieli się na klasy. Nadawany jest najwybitniejszym Polakom oraz najwyższym rangą przedstawicielom państw obcych.

Portugalia, Republika Portugalska (port. República Portuguesa) – państwo europejskie położone w zachodniej części Europy Południowej na południowym zachodzie Półwyspu Iberyjskiego. Jest najdalej wysuniętym na zachód państwem Europy, od północy i wschodu graniczy z Hiszpanią a od zachodu i południa Portugalię oblewają wody Oceanu Atlantyckiego. Dodatkowo w skład Portugalii wchodzi szereg wysp położonych na Oceanie Atlantyckim, jak Archipelag Azorski (Açores) i Madera (Madeira). Jest członkiem Unii Europejskiej oraz NATO.

W 1921, po wyborach, które wyłoniły jeszcze bardziej skłócony i podzielony parlament, grupa republikańskich polityków i wojskowych przeprowadziła pucz. Przywódcy puczu utworzyli rząd zdolny przetrwać dwa tygodnie, następnie powrócono do stosunków sprzed zamachu - do 1922 powołano 5 rządów. Listopad 1922 - to kolejna próba puczu, ponownie nieudana. Kolejne miały miejsce w 1924 i 1925, kiedy funkcjonowało kolejno siedem rządów.

Marszałek – stopień wojskowy; w wielu krajach najwyższy stopień, nadawany dowódcom za wybitne osiągnięcia wojenne. W kilku państwach ustępuje stopniowi generalissimusa.

Francisco Higino Craveiro Lopes (ur. 12 kwietnia 1894 w Lizbonie, zm. 2 września 1964 w Lizbonie) - oficer wojsk portugalskich, polityk, 13. prezydent Republiki Portugalii.

28 maja 1926 roku do ofensywy przeszli połączeni sojuszem katolicy, konserwatyści i umiarkowani monarchiści, którzy przeprowadzili udany zamach stanu z gen. Carmoną na czele. Rozwiązano parlament. Przeciwnicy Carmony wszczęli przeciw niemu rewoltę, którą stłumiono ostatecznie dopiero w 1928. Zamach stanu z 1926 roku nazywa się "zamachem 26 maja" lub "narodową rewolucją" (Revolução Nacional). Po przewrocie, w roku 1926, przywódcami Portugalii zostawali wojskowi - José Mendes Cabeçadas i Manuel de Oliveira Gomes da Costa. Carmona, razem z da Costą, odsunął wpierw od rządów Cabeçadasa, następnie na drodze zbrojnego zamachu stanu 9 czerwca 1926 obalił rządy da Costy, którego zesłał na wygnanie na Azory, mianując jednocześnie marszałkiem Portugalii. Po pełnych zamętu rządach Cabeçadasa Carmona ustabilizował w Portugalii system polityczny zwany "dyktaturą narodową" - Ditadura Nacional.

Klasztor Hieronimitów (port. Mosteiro dos Jerónimos) w lizbońskiej dzielnicy Belém - budowa klasztoru rozpoczęła w 1502 z polecenia króla Manuela I jako wyraz dziękczynienia za szczęśliwą wyprawę Vasco da Gamy do Indii, zakończyła w roku 1551, kiedy jego syn Jan III zrezygnował z jej finansowania. Powstała na miejscu kaplicy Ermida do Restelo (Capela de Săo Jerónimo), założonej w tym miejscu przez Henryka Żeglarza.

W 1927 Carmona mianował Antónia de Oliveirę Salazara ministrem finansów. W ciągu jednego roku zrównoważono budżet, opanowano inflację i bezrobocie, wkrótce pojawiła się nadwyżka finansowa. Uzdrowienie gospodarcze Portugalii doprowadziło do szybkiego wzrostu popularności Salazara, który wkrótce został premierem. Jako premier nakreślił wizję silnego państwa republikańskiego opartego na wartościach katolickich. Zdobył też sobie całkowite zaufanie Carmony - uznawano go za bardzo efektywnego ministra, do tego stopnia, że Carmona przekazał mu pełnię władzy, mianując go jednocześnie w 1932 premierem. Salazar przekształcił ustrój Portugalii z dyktatury wojskowej w cywilną, Estado Novo. W 1933, gdy weszła w życie nowa konstytucja Portugalii, Carmona ponownie został prezydentem.

Urząd ten sprawował aż do śmierci, pełniąc jednak wyłącznie funkcje reprezentacyjne, podczas gdy faktyczna władza pozostawała w rękach Salazara. Mimo podporządkowania Salazarowi, Carmona dzięki swoim mowom nawołującym do pokoju i bezpieczeństwa spełnił ważną rolę w uspokojeniu wystąpień antyrządowych w latach 1935-1936 i podczas II wojny światowej. O poparciu społecznym dla dyktatury Salazara i osoby Carmony świadczy fakt, że w całkowicie demokratycznych wyborach prezydenckich z 1949 opozycja nie była w stanie w żaden sposób zagrozić kandydaturze Carmony, który wygrał je z łatwością.

Inaczej niż w przypadku następcy Carmony Francisca Craveiry Lopesa Salazar nie wchodził z nim w konflikty - nie byłby w stanie usunąć go z urzędu ze względu na jego dobrą reputację. Według Jacka Bartyzela (Umierać, ale powoli) Salazar po śmierci Carmony (który umierał już w stopniu marszałka) chciał zrezygnować z funkcji premiera, ale zmienił zdanie m.in. po otrzymaniu listu od Charlesa Maurrasa, który namawiał go do pozostania na stanowisku.

Carmona jest pochowany w Klasztorze Hieronimitów na przedmieściach Lizbony, gdzie znajdują się także groby królów portugalskich i Vasco da Gamy.

W 1931 odznaczony Orderem Orła Białego.

Bibliografia

Historia Polityczna Świata w XX wieku 1901-1945, Kraków 2004

O miedzę od płonącej Hiszpanii, "Światowid", 5/651, 30 stycznia 1937

Wojciech Roszkowski, Półwiecze. Historia polityczna świata po 1945 r., Warszawa 1997

Jacek Bartyzel, Umierać, ale powoli. O monarchistycznej i katolickiej kontrrewolucji w krajach romańskich, Kraków 2006

Przypisy

Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008, 2008, s. 302.