Antanas Smetona (ur. 10 sierpnia 1874 w Użułanach koło Wiłkomierza, zm. 9 stycznia 1944 w Cleveland) – litewski działacz społeczny i polityk, założyciel/współzałożyciel odrodzonej Litwy, wieloletni prezydent i dyktator Republiki Litewskiej (1919–1920; 1926–1940).

Edukacja i działalność polityczna do 1914 roku

Antanas Smetona przed I wojną światową

Urodził się w Użułanach w powiecie wiłkomierskim guberni kowieńskiej w rodzinie byłych chłopów pańszczyźnianych Jonasa Smetony i Julijony z domu Kartanaitė, jako szóste z siedmiorga rodzeństwa. Po ukończeniu szkoły elementarnej w Towianach kształcił się w Wiłkomierzu, następnie zaś w progimnazjum w Połądze i Mitawie. Zdał egzamin wstępny do Żmudzińskiego Seminarium Duchownego w Kownie, jednak ostatecznie nie podjął nauki. W okresie nauki w Mitawie razem z Jonasem Jablonskisem i Vincasem Kudirką należał do sekretnej studenckiej organizacji – kółka literackiego o nazwie "Kūdikis" (pol. "niemowlę"). Zarabiał na życie udzielając lekcji w prywatnych domach, m.in. u Okuliczów, Zasztowtów, Downarowiczów i Kognowickich. W 1895 roku nauczał w dworze Chodakowskich na Kowieńszczyźnie, gdzie poznał przyszłą żonę Zofię Chodakowską. W 1896 zorganizował protest przeciwko obowiązkowemu odmawianiu modlitwy w języku rosyjskim w szkole w Mitawie. Z tego powodu wraz z ponad setką innych uczniów wyrzucono go z gimnazjum, jednak po paru latach przyjęto do petersburskiego IX Gimnazjum, którego ostatecznie został absolwentem.

W 1897 podjął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Sankt Petersburgu. Związał się z nielegalną organizacją patriotów litewskich, publikował i rozpowszechniał książki w zakazanym wówczas języku litewskim. W 1899 organizował protesty przeciwko łamaniu prawa przez władze, za co został wyrzucony z Uniwersytetu, skazany na dwa tygodnie więzienia i zesłany do Wilna. Powrócił jednak do Petersburga i kontynuował studia. Później parokrotnie aresztowany. W 1902 ukończył uczelnię i osiadł w Wilnie, gdzie parał się zawodem tłumacza i adwokata, zanim podjął pracę w Wileńskim Banku Ziemskim.

Po przyjeździe do Wilna zaangażował się w działalność Litewskiej Partii Demokratycznej, którą reprezentował w "Wielkim Sejmie" (Sejmie Wileńskim) zebranym w grudniu 1915 roku. Został wybrany w skład jego prezydium. W latach 1904–1907 pracował w gazecie "Vilniaus žinios" (pol. "Wieści Wileńskie"). W 1907 opuścił Litewską Partię Demokratyczną. W tym samym roku razem z księdzem Juozasem Tumasem-Vaižgantasem założył gazetę "Viltis" (pol. "Nadzieja"), w której działał na rzecz wolności narodu, był także członkiem licznych stowarzyszeń niepodległościowych i kulturalnych (w tym: Litewskiego Towarzystwa Naukowego), uczył dzieci języka litewskiego w wileńskich szkołach. Wydawał pismo "Lietuvos ūkininkas" (Litewski gospodarz). Opracowywał litewską terminologię naukową z dziedziny matematyki i geografii.

I wojna światowa

W 1914 założył pismo "Vairas" ("Ster"), o kierunku bardziej narodowym od "Viltisa". W czasie wojny pomagał poszkodowanym, zostając wiceprzewodniczącym, a następnie przewodniczącym Litewskiego Komitetu Pomocy Ofiarom Wojny. Pisał również podręczniki do arytmetyki w języku litewskim. W 1916 wziął udział w naradzie działaczy litewskich w Szwajcarii, na której powołano do życia Radę Litewską. W lecie 1916 był jednym z sygnatariuszy memorandum do Niemieckiego Głównodowodzącego na Froncie Wschodnim, w którym domagał się prawa Litwinów do samostanowienia. Był jednym z organizatorów Konferencji Litewskiej w Wilnie (wrzesień 1917), członkiem jej Prezydium. Wybrano go także na członka Rady Państwowej (Taryby), później awansował do roli jej przewodniczącego. We wrześniu 1917 roku rozpoczął wydawanie narodowego pisma "Lietuvos aidas". 11 grudnia 1917 Rada Państwowa uchwaliła deklarację o wznowieniu niepodległości w ścisłym sojuszu z Niemcami, zaś 16 lutego 1918 Smetona razem z innym działaczami podpisał akt pełnej niepodległości Litwy.

W czasie I wojny światowej i bezpośrednio po niej pozostawał zwolennikiem porozumienia Litwy z Niemcami, uważając, iż dla młodej państwowości litewskiej większe zagrożenie stanowią Polacy. Na przełomie lat 1918 i 1919 przebywał w Niemczech i w krajach skandynawskich, gdzie lobbował na rzecz niepodległej Litwy. 4 kwietnia 1919 Taryba wybrała go na pierwszego prezydenta młodej republiki. Po przegranej narodowców w wyborach do Sejmu Ustawodawczego w kwietniu 1920, spowodowanym m.in. sceptycznym podejściem ugrupowania do reformy rolnej, podał się 9 czerwca 1920 roku do dymisji. Na stanowisku prezydenta zastąpił go chrześcijański demokrata Aleksandras Stulginskis.

Polityczna emerytura

Po odejściu z czynnej polityki zaangażował się w pracę dziennikarską i naukową. Publikował w pismach związanych z Partią Postępu Narodowego: "Lietuvos balsas" ("Głos Litwy"), "Lietuviškas balsas" ("Litewski Głos") oraz "Vairas" ("Ster"). Na swą działalność publicystyczną w okresie rządów "krikszczońskich" miał być osadzony w więzieniu kowieńskim przy ul. Mickiewicza, jednak do odbycia kary nie przystąpił na skutek interwencji ks. Tumasa. Tłumaczył pisma starożytnych filozofów (w tym Platona) na język litewski. W latach 1923–1927 był profesorem na Uniwersytecie Litewskim, początkowo w Katedrze Historii i Teorii Sztuki, następnie Filozofii (jako dyrektor tychże katedr). Wykładał etykę, filozofię starożytną i stylistykę litewską. Uznawany był wówczas za najlepszego stylistę języka litewskiego, a jego wyczucie językowe stawiano powszechnie za wzór. W 1932 otrzymał doktorat honorowy Uniwersytetu Witolda Wielkiego.

Przedwojenna siedziba A. Smetony w Kownie.