Anton Łuckiewicz - Polski Serwis Naukowy

Antoni Łuckiewicz (biał. Антон Іванавіч Луцкевіч; ur. 29 stycznia 1884 w Szawlach, zm. 23 marca 1942 koło Saratowa) – białoruski działacz narodowy, krytyk literacki i publicysta, premier i minister spraw zagranicznych Białoruskiej Republiki Ludowej 1918-1919.

Pochodził ze szlacheckiego rodu o korzeniach polskich, był synem Jana Bolesława Łuckiewicza h. Nowina, naczelnika w powstaniu styczniowym, brat Iwan również zaangażowany był w białoruskie odrodzenie narodowe. W 1902 roku ukończył gimnazjum w Mińsku, po czym studiował na Wydziale Matematyczno-Fizycznym Uniwersytetu w Petersburgu, później prawo w Dorpacie.

Nasza Niwa (biał. Наша Ніва, Naša Niva, dosłownie Nasza ziemia) jest jednym z najstarszych tygodników wydawanych w języku białoruskim. "Nasza Niwa" została po raz pierwszy wydana w Wilnie w roku 1906, a od roku 1991 ukazuje się w niepodległej Białorusi. Aktualnie redaktorem gazety jest Andrej Skurko.

Powstanie styczniowe (; zasięgiem objęło tylko ; Wilno zostało spacyfikowane przez oddziały Murawjowa Wieszatiela; po upadku powstania Kraj i Litwa pogrążyły się w żałobie narodowej; w 1867 zniesiono autonomię Królestwa Polskiego, jego nazwę i budżet, w 1869 zlikwidowano Szkołę Główną Warszawską, w latach 1869–1870 setkom miast wspierających powstanie odebrano prawa miejskie doprowadzając je tym samym do upadku, w 1874 zniesiono urząd namiestnika, w 1886 zlikwidowano Bank Polski; skasowano wszystkie klasztory w Królestwie, skonfiskowano ok. 1600 majątków ziemskich i rozpoczęto intensywną rusyfikację ziem polskich; po stłumieniu powstania znaczna część społeczeństwa Królestwa i Litwy uznała dalszą walkę zbrojną z zaborcą rosyjskim za bezcelową i zwróciła się ku pracy organicznej; powstanie przyczyniło się do korzystniejszego niż w dwóch pozostałych zaborach uwłaszczenia chłopów; pozostawiło trwały ślad w literaturze (Orzeszkowa – Nad Niemnem, Dąbrowska – Noce i dnie) i sztuce polskiej (Grottger – Polonia i Lithuania, Matejko – Polonia) XIX i XX wieku w kraju, na Litwie i na Białorusi.

W 1903 roku przystąpił do Hramady, rok później został aresztowany przez władze carskie za rozpowszechnianie białoruskiej literatury politycznej, wypuszczony bez prawa wyjazdu z Mińska. Po dwóch latach znalazł się w Wilnie, gdzie wszedł w skład redakcji „Naszej doli” i „Naszej Niwy”.

Iwan Łuckiewicz (biał. Іва́н Луцке́віч, Ivan Łuckievič; ur. 9 czerwca 1881, zm. 20 sierpnia 1919) - pseudonimy: Jan Michalczyk, Naszaniwiec, Szczasny, Palissander - białoruski działacz narodowy, inicjator białoruskiego ruchu narodowego, publicysta, archeolog, krajoznawca. Wraz z bratem Antonim działacz masonerii, współzałożyciel loży "Łucznaść"

Język białoruski (беларуская мова, biełaruskaja mowa) – należy do grupy języków wschodniosłowiańskich. Liczba osób posługujących się tym językiem wynosi około 9 milionów.

Po wejściu do Wilna wojsk niemieckich w 1915 roku zajmował się opieką nad białoruskimi ofiarami wojny, dalej prowadząc działalność narodową i polityczną. Wydawał gazetę „Homan”.

Był inicjatorem powstania w marcu 1918 roku Białoruskiej Republiki Ludowej, w której został premierem i ministrem spraw zagranicznych. Wszedł w konflikt z władzami polskimi, został na krótko aresztowany w Warszawie. W 1921 roku stanął na czele Białoruskiego Komitetu Narodowego w Wilnie, wypowiadał się za federalnym modelem ustroju Rzeczypospolitej - po klęsce idei białoruskiej państwowości był gotów pójść na kompromis z władzami w Warszawie.

Białoruska łacinka (лацінка) – wariant alfabetu łacińskiego, który został przystosowany do zapisu języka białoruskiego. Pierwsze teksty pisane w łacince pochodzą z XVI w. (język starobiałoruski). Oficjalnie przestał być używany po przyłączeniu Białorusi do Związku Radzieckiego.

NKWD – Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR (ros. НКВД – Народный комиссариат внутренних дел – [Narodnyj Komissariat Wnutriennich Dieł] posłuchaj ?/i) – centralny organ państwowy (ministerstwo) wchodzący w skład Rady Komisarzy Ludowych – rządu ZSRR, istniejący pod tą nazwą w latach 1917-1946. Zakres jego działalności zmieniał się na przestrzeni lat, początkowo NKWD zajmował się sprawami administracyjno-porządkowymi. Od 1934 r. rola komisariatu wzrosła po reorganizacji polegającej na wcieleniu do jego struktur OGPU i mianowania jego szefa Gienricha Jagody ludowym komisarzem spraw wewnętrznych (szefem NKWD), co było jednym z elementów przygotowań Stalina do Wielkiej Czystki lat 1936-1939. NKWD skupił więc cały aparat represji policyjnych ZSRR – od milicji kryminalnej poprzez wywiad (INO) i kontrwywiad, wojska ochrony pogranicza, administracyjne sądownictwo doraźne (trójki NKWD) po system obozów koncentracyjnych i pracy przymusowej Gułagu. Komisariat nadzorował również lokalne instytucje rządowe, następnie w 1946 r. przemianowany został na Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ZSRR. Na terenie całego kraju NKWD działał zarówno bezpośrednio, jak i przez komisariaty spraw wewnętrznych poszczególnych republik, będące jego filiami.

Po śmierci brata w 1919 roku kierował Muzeum Białoruskim im. Iwana Łuckiewicza w Wilnie. Dalej współpracował z białoruską socjaldemokracją, za co został aresztowany w 1927 roku. Po wyjściu z aresztu pracował w Gimnazjum Białoruskim w Wilnie, z którego zwolniono go w 1931 roku.

W latach 1933–1939 jego publicystyki nie można było drukować w gazetach na terenie RP.

30 września 1939 roku aresztowany przez NKWD w Wilnie i przesłany do Mińska, gdzie skazano go na 8 lat więzienia. Rehabilitowany przez władze Białoruskiej SRR dopiero w 1989 roku.

Jego synem był Lawon Łuckiewicz, wileński działacz białoruski.

Twórczość

Biełorusy, Wilno 1909

Naszy piesniary: litaraturna-sacyjalnyja narysy, Wilno 1918

Ekanamičnaja ewalucyja i biełaruski ruch, Wilno 1918

Polskaja akupacyja na Biełarusi, Wilno 1920

Puciawodnyja idei biełaruskaje litaratury, Wilno 1921

Wilnia u biełaruskaj litaratury, Wilno 1925

Za dwaccać piać hadou (1903–1928): Uspaminy ab pracy pierszych biełaruskich palit. arhanizacyj, Wilno 1928 (ponowne wydanie w Mińsku w 1991 roku)

Adbitaje życcio, Wilno 1929

Janka Kupała jak prarok adradżennia, Wilno 1933

Przypisy

Zapis według oficjalnego wariantu języka białoruskiego. Alternatywna forma zapisu przy użyciu białoruskiej łacinki: Anton Ivanavič Łuckievič.