Antoni Żubryd ps. "Zuch" (ur. 4 września 1918 w Sanoku, zm. 24 października 1946 w Malinówce) — podoficer piechoty Wojska Polskiego, major Narodowych Sił Zbrojnych, dowódca oddziału partyzanckiego NSZ - Zuch.

Biografia

Urodził się w rodzinie robotniczej w Sanoku jako syn Michała i Anny z d. Wołoszyn. W roku 1933 rozpoczął naukę w Szkole Podoficerów Piechoty dla Małoletnich Nr 2 w Śremie. Szkołę ukończył w roku 1936, otrzymując przydział wojskowy do 40 Pułku Piechoty "Dzieci Lwowskich". Podczas kampanii wrześniowej 1939 walczył w obronie Warszawy. W trakcie walk został awansowany do stopnia sierżanta i odznaczony Krzyżem Walecznych. Po kapitulacji dostał się do niewoli. Po kilku dniach zwolniony. Powrócił do Sanoka.

Tutaj zajmował się drobnym handlem. W kwietniu 1940 roku został skierowany na roboty do Niemiec. Udało mu się jednak zbiec z transportu. Po ucieczce przez kilka tygodni ukrywał się u zaprzyjaźnionych gospodarzy pod Sanokiem, po czym powrócił do Sanoka. Po koniec lipca za namową znajomego podjął współpracę z NKWD. Jako agent o ps. „Orłowski” prowadził rozpoznanie niemieckich umocnień nad Sanem. W nocy z 13 na 14 grudnia Żubryd wraz ze współpracownikami, używając podrobionego klucza, dostali się do Okręgowego Komisariatu Celnego w Sanoku, skąd zabrali ważne dokumenty - w tym - listę pracowników pięciu punktów granicznych, które jeszcze w tym samym dniu dostarczyli sowietom. Zagrożony aresztowaniem przez Gestapo, Żubryd wraz z żoną Janiną, 1 lutego 1941 przekroczył San prosząc o protekcję. Oficer prowadzący kpt. Kuzniecow nie uwierzył jednak Żubrydowi i dał wybór: dalsza współpraca i zamieszkiwanie po niemieckiej stronie Sanu, albo zesłanie na Syberię. Żubryd odmówił dalszej współpracy i wraz z żoną został aresztowany.

Małżeństwo Żubrydów zostało uwolnione w wyniku wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej. Niemcy wiedząc o agenturalnej działalności Żubryda aresztowali go 5 listopada 1941 roku. Śledztwo trwało 2 lata. 6 września 1943 r. Sąd Specjalny (Sondergerich) w Krakowie skazał Żubryda na karę śmierci za zdradę tajemnic państwowych. W drodze na egzekucję, pomimo postrzału, udało mu się zbiec z transportu i wrócić do Sanoka.

W sierpniu roku 1944 po wkroczeniu Armii Czerwonej zgłosił się do sowieckiego dowództwa z chęcią kontynuowania dalszej współpracy. Odkomenderowano go do placówki NKWD, gdzie pełnił funkcje oficera śledczego i tłumacza; jako śledczy różnił się od innych tym, że nie torturował przesłuchiwanych, tylko umożliwiał im ucieczkę, jednocześnie ostrzegając ich o planach dalszych aresztowań ich współtowarzyszy broni. Wkrótce objął stanowisko zastępcy szefa Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Sanoku i otrzymał w UB stopień porucznika.

W czerwcu 1945 wyprowadził z gmachu urzędu przy ul. Sienkiewicza w Sanoku dziesięciu więźniów podejrzewanych o przynależność do Armii Krajowej. Nie zatrzymywany przez nikogo, wraz ze swą grupą oddalił się w stronę Krosna. Następnego dnia, po ujawnieniu fortelu, UB-ecy aresztowali teściową i czteroletniego syna Żubryda.

Samodzielny Batalion Operacyjny NSZ ZUCH

Po ucieczce z UB Żubryd utworzył i został dowódcą Samodzielnego Batalionu Operacyjnego NSZ kryptonim "ZUCH". Oddział w okresie największego rozkwitu liczył około 300 żołnierzy i składał się z byłych partyzantów AK oraz dezerterów z MO, UB i LWP. Batalion organizacyjnie, choć raczej formalnie, podlegał pod Oddział III Komendy Okręgu VII NSZ (Kraków). Batalion działał na terenie powiatów: leskiego, sanockiego oraz brzozowskiego w okresie od czerwca 1945 do końca roku 1946. Oddział zwalczał przede wszystkim funkcjonariuszy UB, żołnierzy KBW, członków PPR i konfidentów. Jednak podstawowym zadaniem zgrupowania była obrona polskiej ludności przed atakami UPA. Głównym miejscem stacjonowania oddziału była wieś Niebieszczany. W okresie działalności partyzanckiej dochodziło do współpracy batalionu z 34 Pułkiem Piechoty LWP, m.in. w dostawach oraz remontach broni oraz wspólnych akcjach przeciwko UPA. W okresie tym wielu żołnierzy oraz oficerów zdezerterowało z wojska i zasiliło oddziały partyzanckie.

15 czerwca 1945 „żubrydowcy” zastrzelili szefa sanockiego PUBP Tadeusza Sieradzkiego, po czym wzięli do niewoli załogę posterunku MO w Haczowie i zagrozili rozstrzelaniem milicjantów, jeśli syn i teściowa Żubryda nie zostaną zwolnieni. 23 marca 1946 roku w Nowosielcach został zatrzymany przez UB Mieczysław Kocyłowski ps. "Czarny" - zastępca Antoniego Żubryda. W maju 1946 roku „żubrydowcy” zlikwidowali szefa sztabu 8. Dywizji Piechoty ppłk. Teodora Rajewskiego i sowieckiego mjra Piwowara. W kilkanaście dni później niedaleko Niebieszczan, podkomendni Żubryda zabili szefa Wydziału Polityczno-Wychowawczego 8 DP, mjr. Abrahama Premingera. 15 czerwca 1946 oddział Żubryda rozbił placówkę UB w Haczowie.

Oddział „Żubryda” został ostatecznie rozbity przez pracowników Informacji Wojskowej z 8 Dywizji Piechoty, którzy wprowadzili do oddziału własnych ludzi. Dzięki nim 23 czerwca 1946 grupa Kazmierza Kocyłowskiego została otoczony przez 32 Pułk Piechoty w rejonie Niebieszczan; do niewoli dostało się wówczas 21 partyzantów; trzech schwytanych „żubrydowców” powieszano publicznie w Sanoku na stadionie miejskim (Władysław Skwarc, Władysław Kudlik) oraz na rynku (Henryk Książek). Żubrydowi z resztą oddziału udało się 29 września 1946 rozbić grupę operacyjną wojska, MO i UB z Sanoka; „żubrydowcy” ujęli i rozstrzelali kilku milicjantów oraz aktywistę PPR biorącego udział w obławie. Od tego jednak czasu inicjatywę strategiczną na polu walki przejęły komunistyczne siły bezpieczeństwa.

Żubryd, zdając sobie sprawę z beznadziejności sytuacji, postanowił wraz z żoną przedrzeć się do Austrii. O zmierzchu 24 października 1946 Żubrydowie przybyli do Malinówki. Był wraz z nimi towarzysz broni Jerzy Vaulin vel Mar. Vaulin, były żołnierz AK znany z brawurowych akcji podczas walk z Niemcami, posługiwał się teraz pseudonimem "Bronek". (Vaulin kilka miesięcy wcześniej został zwerbowany przez UB jako tajny współpracownik ps. "Mewa" i wysłany do oddziału Żubryda). Żubryd pozostawił małżonkę i wraz a Vaulinem poszli sprawdzić dalszą trasę przemarszu. Kiedy obaj weszli do lasu Vaulin niepostrzeżenie wyjął z kabury swojego browninga – kal. 7,65 mm i strzałem w tył głowy zabił Antoniego Żubryda. Chwilę potem podstępem zwabił w to samo miejsce będącą w ósmym miesiącu ciąży Janinę Żubryd. Ją również zastrzelił na miejscu. Tego samego dnia został aresztowany ich 5-letni syn Janusz. Następnego dnia UB zabrała ciała małżeństwa Żubrydów. Nigdy nie odnaleziono miejsca ich pochówku.

Ostatni żołnierz Żubryda został aresztowany zimą 1950 we wsi Mrzygłód.

Personalia SBO NSZ o kr. ZUCH