Antoni Szczęsny Godlewski - Polski Serwis Naukowy

Pogrzeb "Antka Rozpylacza" 9 sierpnia 1944

Tablica upamiętniająca miejsce śmierci "Antka Rozpylacza". Faktycznie zginał w pobliżu nr 23, obecnie nr 29

Napis na murze w podwórku kamienicy przy ul. Brackiej 5 w Warszawie wykonany przez matkę Antoniego Szczęsnego Godlewskiego po ekshumacji jego zwłok

Grób Antoniego Szczęsnego Godlewskiego "Antka Rozpylacza" na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie

Antoni Szczęsny Godlewski, pseud. Antek Rozpylacz (ur. 11 stycznia 1923 w Warszawie, zm. 8 sierpnia 1944 w Warszawie), żołnierz powstania warszawskiego w Batalionie "Sokół". Poległ w ósmym dniu powstania. Po śmierci stał się symbolem bohaterstwa młodzieży powstańczej. Odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari.

Order Virtuti Militari (. Ustanowiony przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego 22 czerwca 1792 dla uczczenia zwycięstwa w bitwie pod Zieleńcami, po rozpoczęciu wojny polsko-rosyjskiej przeciwko konfederacji targowickiej, w obronie Konstytucji 3 Maja.

Politechnika Warszawska (PW) – państwowa wyższa uczelnia w Warszawie. Jest jedną z największych i najlepszych wyższych uczelni technicznych w Polsce oraz w Europie Środkowo-Wschodniej. Według ogólnoświatowego rankingu szkół wyższych Webometrics Ranking of World Universities opracowanego przez hiszpański instytut Consejo Superior de Investigaciones Científicas uczelnia zajmuje 3. miejsce w Polsce wśród uczelni technicznych, a w świecie 604. pośród wszystkich typów uczelni..

Życiorys

Był synem Franciszka Godlewskiego, pochodzącego z polsko-gruzińskiej rodziny adwokata (pełniącego w okresie 1927-1933 stanowisko wicewojewody nowogródzkiego, od 1934 do 1937 wicewojewody warszawskiego, zaś od 1937 do 1939 starosty powiatu warszawskiego) oraz Anieli primo voto Wężyk z domu Szuman.

Połączone Siły Zbrojne - porozumienie wojskowe między AL, PAL i KB zawarte w czasie powstania warszawskiego w dniach 14 i 15 września.Organem prasowym było pismo Wojsko Polskie. W dniu 26 września na bazie porozumienia wojskowego zawarto porozumienie polityczne noszące nazwę Powstańcze Porozumienie Demokratyczne w skład którego weszli przedstawiciele min. PPR, RPPS, ZWM, PLAN, Bundu, ZSP oraz delegaci KRN.

Batalion Sokół - jednostka wojskowe podległa dowództwu Armii Krajowej walcząca w powstaniu warszawskim w ramach Podobwodu Śródmieście Południowe. W skład tego batalionu wchodzili żołnierze Korpusu Bezpieczeństwa oraz ochotnicy.

Dzieciństwo i młodość

Początkowo uczył się w Szkole Powszechnej Sióstr Nazaretanek w Nowogródku. Po powrocie z rodziną do Warszawy, kontynuował naukę w Gimnazjum Mazowieckim, następnie w Gimnazjum Górskiego w Warszawie. Ostatecznie od 1937 kontynuował naukę w Zakładzie Naukowo-Wychowawczym Ojców Jezuitów w Chyrowie. W momencie wybuchu wojny w 1939 do matury brakowało mu dwóch klas licealnych. W trakcie okupacji uczestniczył w tajnych kompletach Politechniki Warszawskiej, choć na tablicy pamiątkowej na Al. Jerozolimskich podano, że był studentem medycyny. Prawdopodobnie należał do organizacji Korpus Bezpieczeństwa, jednak jego najbliższy przyjaciel Stefan Dorociński nie wspomina o zaangażowaniu konspiracyjnym Antoniego. W swoich wspomnieniach Dorociński opisał go jako towarzysza wypraw na żaglówce po Wiśle oraz prac nad budową łódki "Bryza", którą po wojnie mieli płynąć do Bałtyku.

Batalion Bełt - jednostka wojskowa Armii Krajowej działająca w okresie okupacji niemieckiej w Polsce w strukturach Wojskowej Służby Ochrony Powstania. Batalion powstał na bazie VI Zgrupowania WSOP i brał udział w walkach w okresie powstania warszawskiego w "Podobwodzie Śródmieście Południowe".

Andrzej Krzysztof Kunert (ur. 12 października 1952 w Warszawie) – polski historyk, od 2010 sekretarz generalny Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa.

Powstanie warszawskie

Jako jeden z pierwszych ochotników od 1 sierpnia wraz ze Stefanem Dorocińskim "Maćkiem" Godlewski wziął udział w walkach oddziału rtm. Władysława Olszowskiego "Sokół", przyszłego Batalionu "Sokół". Prawdopodobnie walczył w stopniu strzelca (ten stopień podany w jest w rozkazie o nadaniu orderu z 2 października) lub kaprala (ten stopień pojawił się w zaświadczeniu z marca 1945). Na tablicach pamiątkowych pojawia się stopień kaprala podchorążego.

Warszawa (miasto stołeczne Warszawa) (wymowa ?/i) – stolica i największe miasto Polski, położone w środkowo-wschodniej części kraju, na Mazowszu nad Wisłą.

Ekshumacja (z łac. extra = poza, na zewnątrz, humus = gleba) — wydobycie zwłok lub szczątków w celu dokonania oględzin sądowych, lekarskich (np. aby ustalić bądź potwierdzić przyczynę zgonu) lub w celu przeniesienia ich do innego grobu (np. z leśnych mogił wojennych na cmentarze lub bliżej miejsca zamieszkania żyjących krewnych).

Z uwagi na posiadanie pistoletu maszynowego "STEN", będącego przed powstaniem na przechowaniu u Dorocińskiego, otrzymał pseudonim "Antek Rozpylacz". Został żołnierzem 1 kompanii szturmowej tworzącego się batalionu. Odgrywał ważną funkcję w oddziale z uwagi na fakt, że oddział "Sokół", posiadał w pierwszych dniach sierpnia zaledwie: 1 pistolet maszynowy "Sten", 2 kb, 1 "lochela" z 2 nabojami, kilka pistoletów, granaty i butelki z benzyną. W relacjach brak jest udokumentowanych informacji o jego bojowych sukcesach. Brał udział w w walkach oddziału szturmowego, polował na "gołębiarzy" (ukrytych na poddaszach niemieckich strzelców wyborowych). Podobno miał na "rozkładzie" 18 Niemców. Jego przybocznym łącznikiem w oddziale był mający wówczas 10 lat Zalman Hochman "Miki Bandyta". Patrol "Antka Rozpylacza", "Mikiego Bandyty" i "Ninki", został uwieczniony na obrazie Heleny Dobrowolskiej-Nadolnej, znajdującym się w Muzeum Historycznym m.st.Warszawy.

Muzeum Historyczne m.st. Warszawy – warszawskie muzeum założone w 1936 roku jako filia Muzeum Narodowego pod nazwą Muzeum Dawnej Warszawy dla przypominania i przekazywania warszawskiej historii. Od początku siedzibę miało w specjalnie zakupionych kamienicach na Rynku Starego Miasta. Po wojnie zmieniono nazwę muzeum na utrzymującą się do dziś: Muzeum Historyczne m.st. Warszawy.

Polska Kronika Filmowa (PKF) – cotygodniowa polska kronika filmowa produkowana w latach 1944–1994 przez Wytwórnię Filmów Dokumentalnych i Fabularnych; poprzedzała projekcję filmu w kinach.

W materiale, dotyczącym represji niemieckich, zebranych przez kontrwywiad okręgu AK, wspomniano o wybiciu oddziału niemieckiego i odbiciu 3 sierpnia przez 6-osobowy oddział z "Antkiem Rozpylaczem" grupy cywilów, służących jako "żywa tarcza" oddziałów niemieckich. Według Alicji Janiszewskiej "Hanki", st.strzelca z oddziału:

Zakład Naukowo-Wychowawczy Ojców Jezuitów w Chyrowie - zasłużona placówka naukowa, ze szkołą o statusie gimnazjum, założona i prowadzona przez jezuitów w Chyrowie koło Przemyśla w latach 1883 - 1939. Chyrowski zakład naukowo wychowawczy uważany był czasach II Rzeczypospolitej za najlepiej wyposażone gimnazjum w Polsce.

Aleje Jerozolimskie – jedna z głównych i najdłuższych ulic Warszawy, ciągnąca się od mostu Poniatowskiego do południowo-zachodnich granic miasta, gdzie dalej biegnie m.in. przez podwarszawski Pruszków. Od ronda Zesłańców Syberyjskich do ulicy Łopuszańskiej są częścią Obwodnicy Etapowej Warszawy.

Potwierdza to Stefan Laube "Adam" łącznik batalionu:

Zginął na skutek serii strzałów z ckm 8 sierpnia 1944 w trakcie przygotowania ataku wspierającego żołnierzy Batalionu "Bełt" niedaleko rogu ul. Brackiej i Al. Jerozolimskich, w pobliżu bramy przy Al. Jerozolimskich 23 (obecnie nr 29) ok. 16:00. Ciało poległego spod ognia wyniosła jego narzeczona Janina Grzybowska-Trojanowska "Ninka".

Pogrzeb odbył się 9 sierpnia, został pochowany w posesji przy ul. Brackiej 5. Jego pogrzeb został uwieczniony w "Biuletynie Informacyjnym" z 13 sierpnia, znalazł się również na anonimowym zdjęciu, które zamieszczono w publikacji powojennej. Po śmierci uznany w prasie powstańczej za bohatera, który był: "chlubą odcinka i pogromcą Niemców" ("Wiadomości z Miasta i Wiadomości Radiowe" z 10 sierpnia 1944 wydanie popołudniowe nr 15), poświęcono mu także artykuły w czasopismach, np., "Antek Rozpylacz" w "Biuletynie Informacyjnym" z 13 sierpnia 1944 nr 50.

Upamiętnienie

Pośmiertnie odznaczony 2 października przez Dowódcę Połączonych Sił Zbrojnych AL, PAL i KB Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari V klasy (odznaczenie zostało potwierdzone zaświadczeniem MON z 19 lipca 1965), oraz Brązowym Krzyżem Wyzwolenia Połączonych Sił Zbrojnych. Według innych wersji odznaczony również Krzyżem Walecznych.

Na wniosek ojca z dnia 6 marca 1945 o przeprowadzenie ekshumacji, popartej zaświadczeniem mjr Olszewskiego "Sokoła", Antoni Godlewski 1 sierpnia 1945 został ekshumowany i pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera A-17). Według niektórych relacji uroczystość został sfilmowana przez Polską Kronikę Filmową i wyemitowana w kinach, jednak zapis Kroniki nie został do dzisiaj odnaleziony z powodu prawdopodobnego usunięcia przez cenzurę.

Na podwórku posesji przy ul. Brackiej 5, miejscu dotychczasowego pochówku, znajduje się ocalały napis wykonany w 1945 ręką matki: „Antek Rozpylacz” został pochowany na Cmentarzu Wojskowym”. Napis ten zabezpieczyli mieszkańcy kamienicy Wanda i Piotr Bieleszowie. 8 sierpnia w 48 rocznicę śmierci "Antka Rozpylacza" odsłonięto napis zabezpieczony szybą oraz odsłonięto i poświęcono symboliczny szaniec z kostki granitowej.

28 maja 1966 płk Leon Korzewnikjanc "Doliwa" wystąpił z wnioskiem o wmurowanie tablicy pamiątkowej u zbiegu ulic Brackiej i Al. Jerozolimskich. Odsłonięcie tablicy przy al. Jerozolimskich 11/19 nastąpiło 8 sierpnia 1985. Antek Rozpylacz jest patronem ulicy na warszawskiej Woli, oraz drużyn harcerskich.

Jak stwierdzili autorzy publikacji o Powstaniu warszawskim w Śródmieściu Południowym Izabella i Stanisław Maliszewscy:

Przypisy

Jan Lissowski, Jerzy Szanser, Marek Werner: Batalion "Sokół w Powstaniu Warszawskim. Warszawa: Oficyna Wyd. Łośgraf, Warszawska Fundacja Pro Publico Bono, 2003, s. 72.
↑ Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik Biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1944, Tom 1. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1987, s. 71.
↑ Jan Lissowski, Jerzy Szanser, Marek Werner: Batalion "Sokół w Powstaniu Warszawskim. Warszawa: Oficyna Wyd. Łośgraf, Warszawska Fundacja Pro Publico Bono, 2003, s. 118.
Jan Lissowski, Jerzy Szanser, Marek Werner: Batalion "Sokół w Powstaniu Warszawskim. Warszawa: Oficyna Wyd. Łośgraf, Warszawska Fundacja Pro Publico Bono, 2003, s. 16.
Izabella Maliszewska, Stanisław Maliszewski: Śródmieście Południowe. Warszawskie Termopile 1944. Warszawa: Fundacja "Wystawa Warszawa Walczy 1939-1945, 2001, s. 128.
Barbara Enkelking, Dariusz Libionka: Żydzi w powstańczej Warszawie. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum nad Zagładą Żydów, 2009, s. 102.
P.Matuszak (red.): Powstanie warszawskie 1944. Wybór dokumentów. T. III. Warszawa: Agencja Wydawnicza "Egros", 2003, s. 220.
Relacja Alicji Janiszewskiej "Hanki". Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego, 19 października 2005. [dostęp 13 listopada 2010].
Relacja Stefana Laube "Adama". Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego, 30 czerwca 2006. [dostęp 13 listopada 2010].
Marek Władyka: Antoś kosi Niemców rozpylaczem. TVN Warszawa, 8 sierpnia 2009. [dostęp 13 listopada 2010].
J. Kreusch, A. K. Kunert, T. Labuszewski (oprac.): Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powstania Warszawskiego. T. IV. Warszawa: 1997, s. 248.
Jan Lissowski, Jerzy Szanser, Marek Werner: Batalion "Sokół w Powstaniu Warszawskim. Warszawa: Oficyna Wyd. Łośgraf, Warszawska Fundacja Pro Publico Bono, 2003, s. 84.
↑ Jan Lissowski, Jerzy Szanser, Marek Werner: Batalion "Sokół w Powstaniu Warszawskim. Warszawa: Oficyna Wyd. Łośgraf, Warszawska Fundacja Pro Publico Bono, 2003, s. 82.
Tu zginał "Antek rozpylacz". Niezależna.pl, 1 sierpnia 2008. [dostęp 13 listopada 2010].
Izabella Maliszewska, Stanisław Maliszewski: Śródmieście Południowe. Warszawskie Termopile 1944. Warszawa: Fundacja "Wystawa Warszawa Walczy 1939-1945, 2001, s. 125.
Izabella Maliszewska, Stanisław Maliszewski: Śródmieście Południowe. Warszawskie Termopile 1944. Warszawa: Fundacja "Wystawa Warszawa Walczy 1939-1945, 2001, s. 129.

Bibliografia

Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1944. T. I. Warszawa: P.A.X., 1987. ISBN 83-211-0739-7.

Jan Lissowski, Jerzy Szanser, Marek Werner: Batalion "Sokół" w Powstaniu Warszawskim. Warszawa: ŁośGraf, 2003. ISBN 83-87572-00-4.

Izabella Maliszewska, Stanisław Maliszewski: Śródmieście Południowe: warszawskie Termopile 1944: przewodnik historyczny po miejscach walk i pamięci z lat 1939-1944. Warszawa: Askon, 2001, seria: Warszawskie Termopile 1944. ISBN 83-87545-42-2.