Antonina Wyrzykowska 2007

Antonina Wyrzykowska (ur. 12 sierpnia 1916 w Janczewku, zm. 29 listopada 2011w Milanówku) – polska Sprawiedliwa wśród Narodów Świata.

Życiorys

Dzieciństwo i młodość

Urodziła się 2 sierpnia 1916 w rodzinie katolickiej. Rodzice prowadzili małe gospodarstwo rolne we wsi Janczewko ok. 3 km na południowy zachód od Jedwabnego (ziemia łomżyńska). Ojciec, Franciszek Karwowski, znany był ze swojej pobożności, matką była Józefa, z domu Skrodzka. Sytuacja materialna rodziny była trudna, w domu potrzebne były ręce do pracy, stąd Antonina zakończyła edukację na drugiej klasie szkoły podstawowej. W wieku 16 lat wyszła za mąż za Aleksandra Wyrzykowskiego i zamieszkali wspólnie z jej rodzicami w Janczewku.

Okres II wojny światowej

Jest wiele relacji wskazujących, że Antonina Wyrzykowska, jej rodzice i mąż odznaczali się naturalnym pragnieniem niesienia pomocy osobom prześladowanym. Gdy w lipcu 1941 hitlerowcy założyli w Łomży getto i zamknęli w nim łomżyńskich Żydów oraz żydowskich uciekinierów z okolicy (m.in. z Jedwabnego, Piątnicy i Stawisk), Wyrzykowscy dostarczali do niego z narażeniem życia żywność, m.in. przekraczając nielegalnie granice łomżyńskiego getta. Kres tej pomocy położyła likwidacja getta 1 listopada 1942.

Mimo że za pomoc Żydom groziła śmierć całej rodzinie, a Wyrzykowscy mieli małe dzieci (Helenkę 7 lat i Antosia 2 lata), rodzina ciągle pomagała osobom narodowości żydowskiej. W roku 1942 ukryli w obrębie swojego gospodarstwa siedmiu Żydów: Mojżesza (Mosze) Olszewicza, Berka Olszewicza - brata Mojżesza, Szmula Wasersztejna, Elkę - narzeczoną Mosze Olszewicza, Izraela (Srolke) Grądowskiego, Jankiela Kubrzańskiego i Leę Sosnowską - narzeczoną Jankiela. Niektórzy z rok wcześniej uniknęli pogromu w Jedwabnem. Przebywali oni w dwóch zakonspirowanych schronach (pod chlewem i kurnikiem) od listopada 1942 do stycznia 1945 (do momentu wkroczenia na te tereny wojsk radzieckich). Schowanym udało się przetrwać w ukryciu, mimo iż Niemcy przynajmniej jeden raz przeszukiwali gospodarstwo przy pomocy psów, a tuż obok stacjonowało kilku niemieckich żandarmów.

Sprawa pobicia Antoniny Wyrzykowskiej

Wydarzeniem, które silnie wpłynęło na późniejsze losy Antoniny Wyrzykowskiej i jej rodziny, było dotkliwe pobicie jej w marcu 1945 przez sześciu sąsiadów należących do miejscowej partyzantki. Wydarzenie to miało prawdopodobnie miejsce w nocy 13 na 14 marca 1945. Sprawcy chcieli pozbawić życia ostatniego ukrywającego się jeszcze w gospodarstwie Żyda i zażądali jego wydania. Wyrzykowska odmówiła, po czym została okrutnie pobita. Następnego dnia po napadzie Wyrzykowscy wyjechali do Łomży, gdzie dołączyli do ocalonych przez nich Olszewiczów i Kubrzańskich. W kwietniu 1945 Antonina Wyrzykowska złożyła zeznania w Urzędzie Bezpieczeństwa w Łomży informując o napadzie i podając nazwiska wszystkich sprawców pobicia (jeden z nich został skazany). Było to później powodem oskarżania jej o wydanie Urzędowi Bezpieczeństwa członków polskiego podziemia niepodległościowego.

W tym czasie (jesienią 1945) Wyrzykowska dojrzewała coraz bardziej do decyzji o opuszczeniu Polski. Sama pisze o dramatycznych wydarzeniach wojny i pierwszych miesięcy powojennych tak: „Przechowywałam siedem osób przez 28 miesięcy w schronie w chlewie pod gnojem. Zaznaczam, że byli bez centa. Nie chodziło mnie o pieniądz, ale o ratowanie życia ludzkiego, nie chodziło o wyznanie, tylko o człowieka. Po wyzwoleniu byłam wielokrotnie bita i im też groziło nieszczęście, więc musiałam opuścić rodzinne strony”.

Okres powojenny

Antonina Wyrzykowska opuściła Polskę jesienią 1945 razem z sześcioma ocalonymi przez siebie osobami (w Polsce został tylko Izrael Grądowski), uciekinierzy przeszli przez zieloną granicę i dotarli do obozu dla uchodźców w Linzu w Austrii. Dzieci Wyrzykowskiej zostały w tym czasie w Polsce z ojcem. Austria była dla tej grupy etapem przejściowym, dalej jednak Wyrzykowska z uciekającymi z Polski nie pojechała, wróciła do kraju i połączyła się z rodziną. Wyrzykowscy, nie widząc możliwości zamieszkania w rodzinnej wsi, osiedli w Bielsku Podlaskim, gdzie dzięki pomocy rodziny jednego z ocalonych kupili sobie gospodarstwo. Gospodarstwo jednak podupadło i na początku lat 60. Wyrzykowscy, z pomocą Szymona Datnera, przeprowadzili się do Milanówka. Wyrzykowska pracowała wtedy w Warszawie jako woźna w szkołach przy ul. Barskiej, Raszyńskiej, Emilii Plater (dojeżdżała z Milanówka), później zaczęła pracować w sklepie. W tym okresie zmarł jej mąż, Aleksander. Antonina dorabiała sprzątaniem, syn pracował w urzędzie gminy. W latach 70. zaczęły się wyjazdy Wyrzykowskiej do Ameryki na zaproszenie rodziny Kubrzańskich i innych ocalonych. W czasie kolejnego pobytu w USA Wyrzykowska wyszła za mąż za Amerykanina z Polonii, małżeństwo trwało jednak krótko. Trzecie małżeństwo zawarła także w USA, także z Amerykaninem polskiego pochodzenia, jednak i to małżeństwo skończyło się rozwodem.

W ostatnich kilkunastu latach Antonina Wyrzykowska żyła między Polską a Ameryką. Nie szukała rozgłosu, bała się ujawnić swoja wiedzę o dramatycznych wydarzeniach czasu wojny, m.in. wiedzę o okolicznościach zbrodni w Jedwabnem, utrzymywała jednak bezpośrednie kontakty przynajmniej z częścią ocalonych przez siebie osób. Prowadziła też z nimi korespondencję, istnieją jednak relacje, że wszystkie listy niszczyła niedługo po przeczytaniu. Odwiedzała też kilkakrotnie Polskę, między innymi w 2001 w okresie obchodzenia 60. rocznicy wydarzeń w Jedwabnem. Nie przyjechała jednak wtedy do Jedwabnego i stwierdziła, że nigdy już tego nie uczyni. Nie odwiedziła też rodzinnego Janczewka.

czytaj dalej: [2], [3]