Antropologia prawa - Polski Serwis Naukowy

Antropologia prawa nauka społeczna sytuująca się między antropologią społeczną i naukami prawnymi. Bada relacje między prawem, kulturą, gospodarką, władzą i językiem w społecznościach żyjących w różnych warunkach naturalnych i kulturowych. Antropologia prawa jest silnie związana z socjologią prawa. Jest też częścią szerszego kierunku badań nad prawem i społeczeństwem.

Bronisław Kasper Malinowski (ur. 7 kwietnia 1884 w Krakowie; zm. 16 maja 1942 w New Haven) – jedyny syn Lucjana Malinowskiego i Józefy Eleonory z Łąckich, polski antropolog społeczny i ekonomiczny, podróżnik a także etnolog, religioznawca i socjolog.

Język – ukształtowany społecznie system budowania wypowiedzi, używany w procesie komunikacji interpersonalnej. Na język składają się dwa elementy:

Historia dyscypliny

Początki antropologii prawa związane są z paradygmatem ewolucjonistycznym. Zgodnie z nim prawo pojawia się na pewnym etapie rozwoju społecznego i może być traktowane jako miernik cywilizacji. Dla Henry'ego Maine'a wraz z rozwojem społeczeństw następuje przejście od prawa opartego na przypisanym statusie, do prawa opartego na kontrakcie. Inny rodzaj ewolucjonizmu prezentuje Émile Durkheim. Społeczeństwa pierwotne opierać się miały na solidarności mechanicznej i prawie represyjnym. Wraz z rozwojem społecznym więzy te zastępuje solidarność organiczna i bardziej zróżnicowane prawo restytucyjne.

Socjologia prawa nauka społeczna sytuująca się między socjologią a naukami prawnymi. Zajmuje się genezą, funkcjami, i społecznym działaniem zjawisk prawnych. Naukami pokrewnymi są kryminologia, socjotechnika i antropologia prawa. Niekiedy odróżnia się od niej socjologiczną jurysprudencję, czyli naukę prawną sięgającą pomocniczo po wiedzę socjologiczną.

Gospodarka - całokształt działalności gospodarczej prowadzonej w danym regionie (gospodarka regionalna), kraju (gospodarka narodowa) lub na całym świecie (gospodarka światowa). Działalność ta polega na wytwarzaniu dóbr i świadczeniu usług zgodnie z potrzebami ludności. Najprostszy podział gospodarki wyróżnia trzy sektory: rolnictwo, przemysł, usługi.

Ewolucjonizm został poddany krytyce przez przedstawicieli funkcjonalizmu, takich jak Bronisław Malinowski czy Alfred Radcliffe-Brown. Autorzy ci wskazywali, że prawo nie jest właściwe jedynie wysoce rozwiniętym społecznościom, lecz pojawia się we wszystkich społecznościach, jako system utrzymywania spójności i sprawowania kontroli społecznej. W Zwyczaju i zbrodni w społeczności dzikich Malinowski podkreśla rolę wzajemności i społecznego zakorzenienia prawa. Wielu autorów krytykuje jednak ujęcie Malinowskiego jako zbyt szerokie i nie pozwalające odróżnić prawa od innych aspektów kultury (np. obyczaju czy religii).

Nauki prawne to zbiór nauk społecznych i humanistycznych zajmujących się prawem. Jako synonimy "nauk prawnych" używa się również terminów prawoznawstwo czy jurysprudencja, są to jednak terminy wieloznaczne. Prawoznawstwo oznaczać może również teorię prawa, natomiast jurysprudencja uznawana jest za jedną z ogólnych nauk prawnych, specyficzną szczególnie dla krajów common law.

Kultura (z łac. colere = "uprawa, dbać, pielęgnować, kształcenie") – termin ten jest wieloznaczny, pochodzi od łac. cultus agri ("uprawa ziemi"), interpretuje się go w różny sposób przez przedstawicieli różnych nauk. Kulturę można określić jako ogół wytworów ludzi, zarówno materialnych, jak i niematerialnych: duchowych, symbolicznych (takich jak wzory myślenia i zachowania).

Problematyka badawcza

Problematyka porównawczych badań nad prawem w różnych kulturach nadal stanowi jeden z głównych tematów antropologii prawa. Na tym gruncie wysuwane są ogólniejsze twierdzenia na temat istoty prawa i jego funkcji. Tematyka ta pokrywa się często z zainteresowaniami socjologii prawa.

Funkcjonalizm – jeden z głównych kierunków teoretycznych antropologii, powstały w latach 1920., polegający na założeniu, że każde, nawet najmniejsze zjawisko kulturowe ma jakąś funkcję ważną dla całości systemu społecznego. Twórcami i głównymi przedstawicielami tej orientacji badawczej był polski antropolog Bronisław Malinowski i brytyjski Alfred Reginald Radcliffe-Brown.

Ewolucjonizm w naukach społecznych i historii, zwany także ewolucjonizmem kulturowym lub ewolucjonizmem kulturowo-społecznym jest zbiorem teorii opisujących ewolucję społeczeństwa, które przechodzi przez poszczególne etapy podczas rozwoju społecznego. Ewolucjonizm jest jedną z najstarszych teorii w socjologii i antropologii kulturowej i w swojej klasycznej postaci został sformułowany (i dominował w całej nauce) w XIX wieku.

Jednym z najważniejszych kierunków badań antropologów prawa są badania nad sposobami rozwiązywania sporów w różnych społecznościach. Tematyka ta pojawia się już w pracach ewolucjonistów, jednak dopiero późniejsze badania terenowe w istotny sposób przyczyniły się do jej zrozumienia. W swoich badaniach na temat Czejenów Karl N. Llewellyn E. Adamson Hoebel prezentowali nie oparty na normach sposób rozumienia prawa i system rozwiązywania sporów. Prawo jest tu mechanizmem radzenia sobie z problemami danej społeczności i jego głównym celem jest przywracanie równowagi w grupie, które następuje poprzez uzgadnianie różnych stanowisk i doprowadzanie do konformizmu, a nie poprzez stosowanie abstrakcyjnych norm.

Antropologia społeczna to dziedzina nauk społecznych zajmująca się relacjami między faktami społecznymi a zjawiskami kulturowymi. Bada ona zinstytucjonalizowane zachowania ludzkie oraz wzory relacji osób i grup, skupiając się na analizie wpływu struktury społecznej na zachowanie ludzkie.

Policentryczny system prawa – system prawa, który w przeciwieństwie do systemów prawa stanowionego przez legislaturę państwa, zakłada współistnienie niezależnych i konkurujących ze sobą systemów prawnych. Podstawą obowiązywania w sporze danego systemu prawnego jest porozumienie stron lub decyzja sądu.

Inne popularne tematy antropologii prawa obejmują relacje między prawem a kolonializmem, językiem, władzą, czy na temat pluralizmu prawnego.

W Polsce antropologią prawa zajmuje się m.in. Jacek Kurczewski.

Przypisy

Bronisław Malinowski; Zwyczaj i zbrodnia w społeczności dzikich; Życie seksualne dzikich; Warszawa 1984
S.E. Merry; Law: Anthropological Aspects; w: Neil J. Smelser; Paul B. Baltes (red.); International Encyclopedia of Social and Behavioral Sciences; Paolo Alto – New York 2001.
E. Adamson Hoebel; Karl N. Llewellyn; The Cheyenne Way: Conflict and Case Law in Primitive Society; Norman, OK 1983.
por. Jacek Kurczewski; Prawo prymitywne: zjawiska prawne w społeczeństwach przedpaństwowych; Warszawa 1973.