Pieczęć Anzelma z Canterbury.

Anzelm z Canterbury lub Anzelm z Aosty (ur. 1033, zm. 21 kwietnia 1109) – średniowieczny filozof i teolog pochodzący z Włoch, uważany za twórcę scholastyki, jeden z doktorów Kościoła, święty Kościoła katolickiego.

Życie

Był synem Longobarda Gundulfa i Erenbergi. Urodzony w dolinie Aosty tam też zdobywał podwaliny wiedzy w szkole przyklasztornej wbrew woli ojca, a za sprawą wpływu matki. Refleksje nad powołaniem zawiodły Anzelma do Burgundii, gdzie jako młody oblat usłyszał o Lanfranku z Bec. Podążając za sławą filozofa udał się do benedyktyńskiego opactwa w Bec i tam w wieku 27 lat wstąpił do zakonu. Od 1063 roku pełnił obowiązki przeora. W tym okresie sformułował założenia swojej myśli filozoficznej. Nieprzerwanie prowadził działalność pisarską również wtedy, gdy musiał ją godzić z obowiązkami opata, które mu powierzono w 1078 roku. Musiał wtedy godzić pracę naukową z koniecznością podjęcia dodatkowej aktywności przy wizytowaniu opactw i klasztorów w Normandii i Anglii. Z nominacji Wilhelma II został w 1093 roku następcą Lanfranka jako arcybiskup Canterbury. Będąc arcybiskupem Canterbury, wchodził w konflikt z władcami Wilhelmem II i Henrykiem I o inwestyturę, a brak akceptacji ze strony papieża Urbana II dla wycofania się do Bec sprawił, że wędrował z Rzymu do Bari i Lyonu. W tym okresie uczestniczył w synodach w Bari i Rzymie, które odbyły się w kolejno w 1098 i 1099 roku. Prymas dwukrotnie opuszczał Anglię w roku 1097 i 1106. Spór zakończył się kompromisem (1107 r.) władca zrezygnował z mianowania biskupów, jednak odbierał hołd z ziem administrowanych przez kościół (potwierdzony w tzw. konkordacie wormackim).

Filozofia św. Anzelma zalicza się do średniowiecznego nurtu dialektycznego. Filozof ów był głosicielem prymatu intelektu nad czystą wiarą i dowodził w swoich dziełach, iż da się udowodnić istnienie Absolutu (Boga) za pomocą czystego rozumu.

Filozofia

Wiara poszukująca zrozumienia (Fides Quaerens Intellectum)

Najważniejsze tezy św. Anzelma dotyczą problemu relacji rozumu do wiary, jednej z najbardziej istotnych kontrowersji średniowiecza. Polemizując z ortodoksyjną filozofią chrześcijańską św. Augustyna, Anzelm twierdzi, że rozum jest niezbędny do wytworzenia w umyśle idei Boga, i dopiero od tego punktu należy rozwijać swoją wiarę. Prace Anzelma zawierają również sugestie, aby nie traktować powagi Pisma Świętego jako nadrzędnej wobec własnego intelektu i w swoich poszukiwaniach duchowych skupić się w pierwszej kolejności na głosie rozumu, a nie Pisma.

Nawiązując do starożytnej idei logosu, a więc przepełniającego świat Porządku – lub Rozumu – Anzelm dostrzega w rzeczywistości uporządkowanie, które daje się poznać – poprzez podobieństwo – właśnie przy pomocy rozumu. Swoje rozważania zdecydował się jednak nie opierać na żadnym z uznawanych wówczas autorytetów, takich jak Pismo Święte czy nauka Ojców Kościoła, lecz prawd wiary dowodzić w sposób wyłącznie rozumowy (Sola Ratio). Nie jest możliwe zrozumienie bez wiary. Filozof wywodzi dalej z tej tezy myśl, iż Bóg, tworząc świat w taki właśnie precyzyjnie rozumny sposób, dał nam wskazówkę, aby łączyć się z Absolutem poprzez intelekt.

Rozumowe argumenty na istnienie Absolutu

Św. Anzelm poświęcił wiele uwagi, zwłaszcza w swoich dziełach Monologion (1076) oraz Proslogion (1077-1078), dowiedzeniu istnienia Boga na drodze rozważań intelektualnych. Posługuje się m.in. znanym ze starożytności konceptem "pierwszego poruszyciela", zwanego w pracach Anzelma "ostateczną przyczyną". Wedle tej myśli, każda rzecz na świecie ma swoją przyczynę, która również została przez jakąś przyczynę spowodowana. A ponieważ wywodzenie takie w nieskończoność jest bezcelowe, koniecznym staje się przyjęcie idei Pierwszego Poruszyciela lub – u św. Anzelma – Ostatecznej Przyczyny, jaką jest Bóg. Pomysł ten stanie się jednym z pięciu dowodów na istnienie Boga wymienianych przez św. Tomasza z Akwinu.

Najbardziej jednak znaną koncepcją św. Anzelma jest dowód ontologiczny na istnienie Boga, który zawarł w Proslogionie. Wedle tej teorii, istnienie Boga można wydedukować z istnienia samego pojęcia "Bóg". Choć pomysł ten na pozór wydaje się sprzeczny logicznie, konstrukcja myślowa św. Anzelma jest niezwykle pieczołowicie przemyślana. Oto uproszczony proces myślowy, który doprowadził filozofa do dowiedzenia istnienia Boga:

Istnieje w języku pojęcie "Bóg". Cechą desygnatu pojęcia "Bóg" jest absolutna doskonałość. Jeśli zaś owo słowo oznacza byt doskonały, to temu bytowi nie może niczego brakować. W szczególności zaś nie może brakować mu przymiotu istnienia. Musi więc on istnieć.

Choć powszechnie przyjęło się za Kantem mówić, że jest to dowód, niektórzy podkreślają, iż powinno się raczej mówić o argumencie (więcej E. Mascall, Otwartość bytu).

Poza rozumem

Św. Anzelm z Canterbury zdawał sobie oczywiście sprawę z tego, że doskonałej wiary nie da się wyprowadzić z samego rozumu. Zwracał więc szczególną uwagę na to, aby po podjęciu próby zrozumienia idei Boga, skierować się w stronę czystej wiary. Św. Anzelm kładł tu szczególny nacisk na boskie Objawienie, któremu przypisywał moc przekształcenia wiary rozumowej w wiarę pełną, czyli związaną również z cnotą ufności w Boga.

Poglądy na temat kobiet

Zarzucano św. Anzelmowi, podobnie, jak innym teologom średniowiecza, wrogość wobec kobiet. Przypisuje się mu zdanie: "nie ma bardziej szkodliwej rzeczy od kobiety". Jednak jego główne dzieła Monologion i Proslogion nie zawierają poglądów mizoginicznych. Podobnie zresztą jak przypisywana mu Pieśń o pogardzie świata (Carmen de contemptu mundi, Patrologia Latina 158) nie jest jego autorstwa (prawdziwym autorem tego utworu był Roger de Caen). Liczna korespondencja z kobietami, dla których był cenionym kierownikiem duchowym, dowodzi, że św. Anzelma nie można uznać za mizoginistę.