mal. Jan Frans Douven

Arcangelo Corelli [wym.: Arkandżelo Korelli] (ur. 17 lutego 1653 w Fusignano, zm. 8 stycznia 1713 w Rzymie) – włoski kompozytor i skrzypek. Jeden z przedstawicieli baroku w muzyce, wirtuoz skrzypiec i kompozytor utworów na ten instrument; autor terminu concerto grosso, twórca sonaty triowych i solowych na skrzypcach (La Folia).

Biografia

Arcangelo Corelli urodził się 17 lutego 1653 r. w emilijskiej posiadłości ziemskiej w Fusignano. Pochodził ze znanej i zamożnej rodziny szlacheckiej. Pierwsze nauki muzyczne pobierał w pobliskiej Faenzie i w Lugo. Od 1666 r. rozpoczął naukę gry na skrzypcach w Bolonii u Giovanniego Benventiuniego oraz Luigiego Brugnolego. Wielu historyków muzyki dodaje jeszcze Giovanniego Battisty Bassaniego, lecz nie jest to możliwe z względu na to, że był on młodszy od Corellego. W 1670 r. Corelli został przyjęty do Akademii Arkadyjskiej, gdzie występował pod pseudonimem "il Bolognese" (pol. Bolończyk). Corelli przebywał w Bolonii do 1671 r. po czym wyjechał do Francji, a następnie powrócił do ojczyzny – Rzymu. W papieskim mieście był skrzypkiem w kościołach. W 1679 r. Teatr Muzyczny wykonał operę Bernarda Pasquiniego Dov'e amore e pieta, gdzie Corelli występował w roli pierwszego skrzypka i kapelmistrza. Od 1680 r. brał udział w wykonaniach oratoriów przy kościele św. Marcelina. W pierwszych latach swego pobytu w Rzymie Corelli studiował pod kierownictwem Michaela Simonellego zasady kontrapunktu palestrinowskiego. Studia te miały duży wpływ na jego twórczość. W 1679 r. wysłał swą pierwszą kompozycję – Sonatę na skrzypce i lutnię księciu Faenzy – Franciszkowi I Ladarchiemu.

W 1681 r. ukazały się drukiem Sonaty triowe dedykowane królowej Szwecji Krystynie I Wazie – osiadłej już w tym czasie w Rzymie. Corelli brał udział w koncertach organizowanych w jej rezydencji. W rok później grał w kościele św. Ludwika, kierując tam zespołem dziesięciu skrzypków. W kościele tym działał do 1708 r. U jego boku zasiadał jako drugi skrzypek Matteo Fornari, wierny uczeń Corellego, a później jego następca, z którym najprawdopodobniej łączyła go więcej niż przyjaźń przez prawie 20 lat. Na tej właśnie podstawie spekuluje się, iż Corelli był osobą homoseksualną. W świetle współczesnych badań spekualacje te okazały się bezprzedmiotowe. W czasach Corellego tego typu wiadomości były jednym z najbardziej rozchwytywanych tematów przez plotkarzy. Było to bardzo niewygodne dla Corellego, dlatego ten wyjechał na pewien czas do Niemiec. Prawdopodobnie ponownie powrócił do Rzymu dopiero po ucichnięciu plotek na jego temat ok. 1716 r., a odwiedził wtedy takie miasta jak: Moguncja, Brema, Kolonia, Frankfurt nad Menem i Monachium.

Od 1684 r. Corelli przebywał jako skrzypek na dworze kard. Bernadetta Pamphiliego, któremu zadedykował wydane w 1685 r. II Sonaty triowe. Allamenda z III Sonatę tego zbioru wywołała polemikę z Giovannim Paolem Colonną, który zakwestionował wprowadzone przez kompozytora progresję współbrzmień kwintowych. W tym czasie obrażony na szkołę bolońską skrzypek zerwał czasowo z nią kontakty, a jej twórcy nie dzielili się z Corellim doświadczeniami. Stosunki owe uległy ochłodzeniu co wywołało utworzenie krótkotrwałego nurtu techniki gry na skrzypcach i komponowania do niej muzyki nazwany szkołą rzymską. Jednak zauważalny jest szybki powrót twórczości Corellego do nauk Akademii Arkadyjskiej.

W 1687 r. podczas uroczystości przygotowanych przez królową Krystynę z okazji przybycia do Rzymu ks. de Castelmain, wysłannika Jakuba II Stuarta, Corelli dyrygował stupięćdziesięcioosobową orkiestrą smyczkową. W lipcu tegoż roku kard. Phamphili mianował Corellego swoim nauczycielem. Odtąd aż do 1690 r. Corelli mieszkał wraz z Matteem Fornarim w pałacu kardynała, gdzie w 1689 r. wykonano oratorium Giovanniego Lurenza Luliera, do którego skrzypek skomponował muzykę – introduzionę i symfonię. Pod koniec tegoż roku zostały wydane równocześnie, w różnych częściach Włoch nowo skomponowane III Sonaty triowe z dedykacją dla Franciszka II d'Este – księcia Modeny.

W 1689 r. kard. Pietro Ottoboni powołał Corellego na stanowisko pierwszego skrzypka w zespole instrumentalnym, grającym na koncertach w Pałacu Kancelaryjnym w związku z różnymi uroczystościami i na wieczornych koncertach poniedziałkowych. Ottoboni wysoko cenił kunszt Corellego i traktował go jak przyjaciela, otaczając opieką także rodzinę kompozytora. w 1690 r. skrzypek zamieszkał wraz z Fornarim w pałacu Ottoboniego, gdzie pozostał prawie do końca życia. W pałacu tym mieszkał także malarz Francesco Trevisani, autor jednego z portretów muzyka oraz rzeźbiarz Antonio Rossi, który również uwiecznił Corellego w swych dziełach. W latach mecenatu kard. Ottoboniego kompozytor zdobywał coraz większą sławę. W tym czasie całkowicie oddał się muzyce, z zamiłowaniem zbierał także obrazy. Z różnych stron Europy przybywali uczniowie, by podziwiać jego grę i brać u niego lekcje. Corelli doskonalił swe kompozycje, długo je cyzelował, zanim decydował się na ich wydanie. Chyba niewielu kompozytorom dane było zaznać tak spokojnych i pełnych glorii lat, jakim był ów okres w jego życiu ("epoka inkwizycji"). W 1694 r. kompozytor wydał czwarte już Sonaty triowe, dedykowane swemu mecenasowi.

Współcześni Corellemu podkreślają jego perfekcję w grze skrzypcowej i jego surowe wymagania w stosunku do zespołu, którym kierował, oraz w stosunku do słuchaczy, od których żądał absolutnego skupienia. Przekazali oni obraz kompozytora jako człowieka wielce szlachetnego, uduchowionego i bardzo skromnego. W 1706 r. Corelli wraz z Pasquinim i Domeniciem Scarlattim zostali ponownie przyjęci do Filharmonii Arkadyjskiej, w której otrzymał imię "Arcangelo Erimanteo" (pol. Archanioł Dźwięków). W 1702 r. Corelli brał udział w wykonaniu opery Scarlattiego w Neapolu. Wtedy to musiał uznać, że został przewyższony przez skrzypka Petrilliego Marchitellego. Corellego ceniono jako skrzypka, nie doceniano jednak jego zdolności kompozytorskich. Od 1706 r. publicznie grał coraz rzadziej. Prawdopodobnie było to przyczyną owego przewyższenia przez Marchitellego. Około trzech lat później popadł w skrajną melancholię i zrezygnował całkowicie z występów publicznych. Pod koniec 1712 r. przeprowadził się do Pałacu Ermini gdzie rezydował jego brat, Giacinto. W rok później spisał testament, zapisując swoje instrumenty Fornariemu, a obrazy bratu i Ottoboniemu. Zmarł w nocy z 8 na 9 stycznia. Z woli Ottoboniego zwłoki Corellego zostały złożone w kościele MB Bolejącej (Panteon). Później wyryto płytę nagrobną i wykonano popiersie, które w 1810 r. przeniesiono na Kapitol. Co roku, w rocznicę śmierci Corellego był wykonywany koncert na jego cześć. Corelli żył jeszcze długo w grze i dziełach swych uczniów.