Na mapach: 64°33′N 40°32′E / 64.55, 40.533

Port w Archangielsku na kartce pocztowej z XIX w.

Archangielsk (ros. Арха́нгельск; do 1613 Nowochołmogory, ros. Новохолмого́ры) – miasto w Rosji, stolica obwodu archangielskiego.

Ludność: 342,8 tys. (2010). Mężczyzn: 45,0%, kobiet: 55,0%.

Miasto położone u ujścia rzeki Dwiny, 40-45 km od miejsca, gdzie wpada do Morza Białego.

Terytorium okręgu miejskiego (rejonu) Miasto Archangielsk pokrywa 29 442 ha. Archangielsku znajdują się również władze rejonu primorskiego.

Miejskie nabrzeża przeciągnięte są wzdłuż rzeki na 35 km.

Historia

Założenie miasta

Archanioł Michał z widokiem miasta Archangielska, ikona 1741 r.

Pierwsze ruskie osady na przylądku Nur-Nawołok, na kolanie błotnistego prawego brzegu Dwiny, zostały założone przez nowogrodzian jeszcze w XII wieku. W tym czasie, wg przekazu, należy umiejscowić powstanie w tym miejscu Michało-Archangielskiego Monastyru, nazwanego tak od imienia Michała Archanioła. Jednakże po raz pierwszy monastyr pojawia się w latopisie dopiero w 1419 roku. W pobliżu sanktuarium znajdowały się pomorskie osiedla włości Nizowskiej – Lisostrow, Kniażostrow, Ujma, Jawla i inne.

W połowie XVI w. angielski żeglarz Richard Chancellor odkrył drogę przez Morze Białe do Archangielska. Od tego czasu datuje się handel z Anglikami i Holendrami w ujściu Dwiny. Wkrótce potem wokół monastyru stały już liczne cudzoziemskie faktorie, a także składy, spichlerze i i domostwa kupców z Chołmogorów, Wołogdy i Moskwy, przyjeżdżających tutaj na sezon nawigacji. Osiedle, które powstało, otrzymało nazwę Nowych Chołmogorów i na półtora wieku stało się jedynym morskim portem Rosji. W związku z zagrożeniem napadu szwedzkiego, Iwan IV Groźny zadecydował o nadzwyczajnych środkach obrony Pomorza. 4 marca 1583 roku podpisał ukaz, nakazujący moskiewskim wojewodom – Piotrowi Naszczokinowi i Aleksiejowi Zaleszaninowi-Wołochowowi w najkrótszym możliwym czasie zbudować twierdzę na przylądku Pur-Nawołok: …miasto stworzyć na tym miejscu i takimi środkami, po wykazie i charakterystyce, jaki wykaz i charakterystykę wam przysłano, pospiesznie, przy pomocy tych ludzi, których dla sprawy tego miasta wyznaczyliśmy…

W 1584 r., który przyjmuje się za rok utworzenia miasta, wojewodowie w pośpiechu przez rok... postawili miasto wokoło Archangielskiego monastyru („Dwinskoj letopisiec”, zapis pod 1584 r.): Ostróg z podwójnymi okrąglakowymi ścianami, wieżami, i bramami na północ, zachód i południe, okrążony rowem z palisadą wewnątrz i zaporami przed nim. Naprzeciw twierdzy na brzegu Dwiny wybudowano przystań dla statków, umocniwszy brzeg drewnianymi balami. Oprócz rezydencji wojewody i Michajło-Archangielskiego monastyru, w twierdzy znajdowali się chołmogorscy i moskiewscy strzelcy. Pod jej ściany były przywiezione na przystań handlowe faktorie Anglików i Holendrów. W 1587 r. zostało tutaj przymusowo przesiedlone 130 rodzin „z dwińskich podgrodzi i włości”, tworząc nowochołmogorskie podgrodzie. 26 marca 1596 r. nowe miasto na Dwinie po raz pierwszy zostało nazwane miastem Archangielskim („Archangielskij gorod”; z powodu nazwy znajdującego się w nim monastyru), a od 1 sierpnia 1613 r. ta nazwa została potwierdzona w związku z oficjalnym ustanowieniem administracyjnej odrębności – niezależności miasta Archangielsk od Chołmogorów.

Miasto w XVII wieku i w epoce Piotra Wielkiego

Od końca lat 80. XVI wieku Archangielsk stał się centrum rosyjskiego handlu zewnętrznego, przynoszącym do 60% dochodu skarbu państwa. Wzrost handlu towarzyszył rozwojowi miasta. Ciasna wiejska zabudowa była przyczyną licznych pożarów. W jednym z nich, w 1637 roku, spłonął monastyr, który ongiś dał nazwę miastu. Ale miasto odbudowywało się szybko. W 1684 roku wybudowano obszerny kamienny Dwór Gościnny, którego znaczna część zachowała się do dziś. Budynek Dworu Gościnnego, oprócz handlowego, miało także ważne znaczenie obronne w perspektywie znów szykującej się wojny ze Szwecją. Płaskie wierzchołki narożnych i centralnej wieży mogą być wykorzystywane jako miejsca dla armat. Dzięki wygodnej pozycji można było utrzymać pod obstrzałem główny kierunek szturmu wroga – rzekę. Aktywna działalność międzynarodowego portu handlowego w drugiej poł. XVII w. przekształciła tradycyjną strukturę tego staroruskiego miasta, jakim Archangielsk był w ciągu pierwszego stuleci swojego istnienia. Jego centrum stał się port. Poprzedni gród – drewniany ostróg – okazał się jakby odsuniętym na stronę i utracił część swoich funkcji administracyjnych – prikaznaja izba została przeniesione do „kamiennego miasta”. Pierwotna podstawa miasta – odbudowany Michajło-Archangielski monastyr – jeszcze wcześniej został przemieszczony na jego południowe peryferia. Cudzoziemska słoboda ograniczyła rosyjską osadę. W mieście pojawiły się budynki kościołów luterańskiego i reformatorskiego. Pod koniec XVII w. i w kolejnym stuleciu miasto rosło dalej wzdłuż Dwiny. Tak wykształcił się Archangielsk epoki Piotra I.

Stary drewniany dom w centrum miasta

Zainteresowanie Piotra Wielkiego jedynym wówczas rosyjskim portem morskim wynikało również z zamysłu stworzenia floty. Piotr I przybył po raz pierwszy do Archangielska 30 lipca 1693 roku. Dla cara i jego świty na wyspie Mojżeszowej na Dwinie została postawiona niewielka „świetlica z sieniami”. Ponad dwa miesiące car przebywał w Archangielsku, zaznajamiając się ze sprawami statków i operacjami handlowymi i wydał polecenie wybudowania na wyspie Sołombała pierwszej w Rosji państwowej stoczni budującej okręty.

Od połowy XVIII wieku stocznia, posiadająca wówczas pochylnie, warsztaty, składy i inne zakłady wspomagające, zaczęła nazywać się Archangielską admiralicją. Po ukończeniu Wojny Północnej stocznia została zamknięta, ale w 1733 roku budowa statków została wznowiona. Przez półtora wieku zostało tutaj zbudowane około 700 dużych i małych statków.

18 września 1693 Piotr I osobiście rozpoczął budowę morskiego okrętu handlowego Św. Paweł, a podczas swojego kolejnego pobytu w mieście, 20 maja 1694 roku, odrąbał podpory już zbudowanego statku i spuścił go na wodę. Wówczas to Piotr odbył podróż morską do Klasztoru Sołowieckiego. Piotr I po raz trzeci przyjechał do Archangielska 30 maja 1702 roku, wziąwszy ze sobą syna Aleksieja, wielką świtę i pięć batalionów gwardii.

Plan twierdzy nowodwińskiej

Zamieszkał w specjalnie zbudowanym dla niego domku na wyspie Markowej naprzeciw budowanej Twierdzy Nowodwińskiej, ażeby osobiście kierować jej budową. 6 sierpnia car na czele eskadry udał się na Wyspy Sołowieckie, a potem ku przystani we wsi Niuchcza. Stąd gwardziści razem z Piotrem rozpoczęli legendarny marsz do jeziora Onega. Wybudowana w lesie i wyłożona na błotach droga, po której przewleczone zostały dwie zbudowane w Archangielsku fregaty, otrzymała nazwę „Gosudariewa”. Marsz zakończył się wzięciem Noterburga (Orieszka). Domek Piotra w 1877 roku został przewieziony z wyspy Markowej do Archangielska, a w 1934 roku – do wsi Kołomienskoje, gdzie znajduje się do dziś.

W 1708 roku pośród 8 guberni Cesarstwa Rosyjskiego utworzona została gubernia archangielska, ze stolicą w Archangielsku. Pierwszym gubernatorem został wojewoda dwiński P.A. Golicyn. Od 1713 r. car Piotr I swoimi ukazami zaczął ograniczać handel przez Archangielsk, faktycznie poświęcając jego interesy na korzyść nowego portu bałtyckiego – Sankt Petersburga. Do Archangielska pozwolił przywozić tylko taką ilość towarów, jaka była niezbędna „dla wyżywienia ludności”. W 1718 roku Piotr wydał ukaz, zabraniający eksportu chleba i importu dużej części zagranicznych towarów przez Archangielsk. Liczba statków, przypływających do miasta, gwałtownie spadła. O ile w 1715 roku do portu przypłynęło 230 statków, to w 1724 już tylko 19.

Lata 1725-1916

Herb (1781)

W 1762 roku Katarzyna II zdjęła ograniczenia na handel zewnętrzny przez Archangielsk, pozostawiwszy wysokie cło, ale miasto nie odzyskało już statusu głównego portu Rosji, chociaż w okresie wojen napoleońskich i w związku z tak zwaną blokadą kontynentalną Wielkiej Brytanii w latach 1807-1813 Archangielsk osiągnął nowy poziom ekonomiczny, ponieważ był naonczas jedynym w Rosji portem, do którego mogły trafiać towary kolonialne. Miasta w dalszym ciągu pozostawało dużym ośrodkiem budowy okrętów. W jego stoczniach pod kontrolę Michała Łazariewa, jego przyszłego kapitana, w 1826 roku był zbudowany 74-działowy okręt Azow – pierwszy, który w rosyjskiej flocie otrzymał flagę św. Jerzego i proporzec za bohaterskie uczestnictwo w bitwie pod Navarino.

Widok na Archangielsk z rzeki Dwiny w 1900 r.

Nabrzeże Archangielska w 1912 r.

W końcu XIX – początku XX wieku Archangielsk przeobraził się w największy w kraju ośrodek przemysłu i eksportu drzewnego. Służył także jako ważna baza dla opanowania Arktyki i uruchomienia żeglugi po północnym szlaku morskim. Z cumowisk portu wyprawiło się ponad 200 polarnych ekspedycji naukowych, m.in. Wasyla Cziczagowa, F.P. Litke, Władymira Rusanowa, P.K. Pastuchowa, Gieorgija Jakowlewicza. W 1915 przy zarządzie portu handlowego w Archangielsku otwarto Biuro Lodołamaczy, któremu podlegało 13 lodołamaczy i łamiących lód okrętów, dających początek flotylli lodołamaczy. Owe statki zimową porą ubezpieczały przepływanie okrętów z Morza Białego do Archangielska. Rozwijające się miasto posiadało nawet własną komunikację tramwajową, uruchomioną w roku 1916.

W 1899 w Archangielsku urodził się Władysław Pobóg-Malinowski – polski historyk, porucznik artylerii Wojska Polskiego II RP.

Lata 1917-1941

W czasie interwencji w latach 1918-1919 Archangielsk był okupowany przez wojska brytyjskie, amerykańskie i francuskie. Wyzwolony został w 1920 przez oddziały Armii Czerwonej. W czasie wojny do miasta przybywały północne konwoje i przywoziły ładunki w ramach Lend-Lease Act. Od założenia w 1916 na brzegu niezamarzającego Zalewu Kolskiego portu Murmańsk, dokąd z czasem były przeniesione zakłady przemysłu rybnego i remontu statków, Archangielsk powoli tracił swoje znaczenie jako port.

Podział administracyjny

Klimat

W mieście panuje klimat subarktyczny morski z długą zimą i krótkim chłodnym latem. Formuje się pod wpływem mórz północnych i przejścia mas powietrza z Atlantyku w warunkach małej ilości promieniowania słonecznego. Średnia temperatura stycznia –14,6 °C; lipca +16,1 °C. Roczne opady wynoszą 560 mm.