Archelaos I - król Kapadocji - Polski Serwis Naukowy

Archelaos I Filopatris Ktistes Soter (gr. Αρχέλαος , Archélaos) (ur. ? w Sisines, zm. 17 n.e. w Rzymie) – ostatni król Kapadocji od 36 p.n.e., król Małej Armenii od 20 p.n.e. do swej śmierci.

Pochodzenie

Archelaosa nazywano przed objęciem tronu, z powodu miejsca urodzenia, Sisinesem. Jego rodzicami byli arcykapłan bogini (Enyo-Ma) w Komanie Archelaos II oraz Glafira. Natomiast dziadkiem ze strony ojca Archelaos I, także arcykapłan w Komanie. Ten miał, jako drugą żonę Berenikę IV, królową Egiptu. Archelaos został zabity przez rzymskiego namiestnika Syrii Aulusa Gabiniusza, który przybył do Egiptu celem przywrócenia tronu Ptolemeuszowi XII Auletesowi, natomiast Berenika IV na rozkaz jej ojca Ptolemeusza. Archelaos I z Komany był synem Archelaosa, wodza króla Pontu Mitrydatesa VI Eupatora Dionizosa w jego I wojnie z Rzymem, a który potem przeszedł na stronę Rzymian.

Galacja (gr. Galatike, łac. Gallograecia) – w starożytności kraina w centralnej Azji Mniejszej, położona wokół dzisiejszej Ankary, nazwana tak przez Rzymian od nazwy Galatów przybyłych w ten rejon w III w. p.n.e. Przybyłymi był odłam celtyckiej armii Brennusa, która splądrowała w roku 279 p.n.e. Macedonię, Tesalię i Epir. Po klęsce zadanej Celtom w bitwie pod Lizymachią przez Antygona Gonatasa część wojowników z rodzinami (ok. 20 tys. ludzi) przeprawiła się do Azji Mniejszej. W 275 r. p.n.e. Antioch I Soter w wyniku zwycięskiej bitwy zepchnął Galatów na tereny, na których powstanie Galacja.

Urodził się jako Gajusz Wipsaniusz Agrypa (Gaius Vipsanius Agrippa), po adopcji przez cesarza Augusta stał się Gajusz Juliusz Cezar Wipsanian (Gaius Iulius Caesar Vipsanianus), był nazywany Gajuszem Cezarem (Gaius Caesar) (ur 22 p.n.e. - zm. 24 lutego 4 r. n.e.) syn Julii - jedynej córki Oktawiana Augusta i jej drugiego męża - Marka Agrypy.

Rządy w Kapadocji

W r. 36 p.n.e. Marek Antoniusz, rzymski triumwir, po usunięciu Ariaratesa X Eusebesa Filadelfa z tronu Kapadocji mianował Archelaosa na jego miejsce. Zapewne wtedy poślubił nieznaną z imienia kobietę, prawdopodobnie siostrę Ariaratesa X, aby umocnić prawa do tronu. W r. 31 p.n.e. przed bitwą pod Akcjum Archelaos opuszczając swego protektora, przeszedł na stronę jego wroga, Oktawiana, późniejszego cesarza rzymskiego. August za ten czyn, udzielał mu poparcia w różnych planach politycznych. W r. 20 p.n.e., po śmierci Artawazdesa I, otrzymał od niego królestwo Małej Armenii. Tego samego roku otrzymał także Likaonię oraz Cylicję Trachejską. Wydzielono je z Galacji, która stała się prowincją rzymską w r. 25 p.n.e., po śmierci króla Amyntasa.

Mauretania (łac. Mauretania lub Mauritania, gr. Maurusía) - starożytne królestwo w północno-zachodniej Afryce, o zmiennych granicach - obejmowało współczesne północne Maroko i północno-zachodnią Algierię. Zamieszkiwane było przez przodków współczesnych Berberów, graniczyło z innymi krainami, których ludność była prawdopodobnie berberyjska - od wschodu z Numidią, od południa z saharyjską Getulią. Największym z zamieszkujących ją plemion, z których wiele prowadziło koczowniczy tryb życia, byli Maurowie (Mauri). Wybrzeże Mauretanii było objęte wpływami Fenicjan, a później Kartagińczyków. Pierwsze kontakty z Rzymem to okres wojny z królem numidyjskim Jugurtą, podczas której władca Mauretanii Bocchus I dopomógł Rzymianom w schwytaniu Jugurty. Synowie Bocchusa, sprawujący rządy wspólnie Bocchus II i Bogud II wspomagali Cezara w wojnie z Pompejuszem toczącej się na terenie Afryki w 46 p.n.e., otrzymując od niego w nagrodę zachodnią część Numidii. Po śmierci Cezara władcy Mauretanii nadal uczestniczyli w sprawach Rzymian, ale tym razem niezgodnie - Bocchus poparł bowiem Oktawiana, a Bogud Marka Antoniusza. Po śmierci Bocchusa (33 p.n.e.) August włączył Mauretanię do Rzymu jako prowincję, w 25 p.n.e. przekazał ją jednak władcy Numidii Jubie II. Ostatecznie, po zamordowaniu w roku 40 syna Juby II i Kleopatry Selene króla Ptolemeusza, ostatniego potomka Ptolemeuszy na rozkaz Kaliguli, Mauretania stała się prowincją rzymską; od 42 jej część zachodnia tworzyła prowincję Mauretania Tingitana ze stolicą w Tingis (obecny Tanger), jej część wschodnia razem z częścią Numidii prowincję Mauretania Caesariensis ze stolicą w Sitifis (obecnie Satif).

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Ostatnie lata w Rzymie

W r. 15 p.n.e. Archelaos w starym wieku przybył do Rzymu na rozkaz Tyberiusza, nowego cesarza. Ciążyły na nim zarzuty, o których nic nie wiemy. Niewykluczone, że cesarz żywił do niego dawny uraz, kiedy on ignorował go, gdy był wygnaniu na Rodos. Archelaos popierając Gajusza Cezara, sukcesora Augusta, popełnił błąd. Niedługo potem zmarł w mieście Rzymie, nie wiadomo w jaki sposób, czy śmiercią naturalną z powodu wieku, czy w wyniku samobójstwa. Cesarz Tyberiusz, po jego śmierci, dokonał aneksji Kapadocji, dając jej prokuratora. Synowi zmarłemu Archelaosowi II dał Cylicję Trachejską oraz Derbeę i Larandę.

Ptolemeusz XII Neos Dionisos (gr. basileus Ptolemaios XII Theos Philopator II Theos Philadelphos II Theos Neos Dionysos, pol. król Ptolemeusz Bóg Miłujący Ojca Bóg Miłujący Siostrę Bóg Młody Dionizos, egip. Juaenpaneczernetinechem Setepenptah Irimaatenre Sechemanchamon) - w latach (80-57 p.n.e. i 55-51 p.n.e. władca Egiptu z dynastii Ptolemeuszów (nieoficjalnie zwany Auletes (flecista) z powodu zamiłowania do gry na flecie) syn Ptolemeusza IX Sotera II i Kleopatry Selene I, mąż Kleopatry V Tryfajny II, ojciec Kleopatry VI Tryfajny III, Bereniki IV, Kleopatry VII, Ptolemeusza XIII, Ptolemeusza XIV i Arsinoe IV. Czworo ostatnich dzieci z nieznanej matki, prawdopodobnie wywodzącej się ze sfer kapłańskich.

Archelaos II (gr. Αρχέλαος , Archélaos) (zm. po 47 p.n.e.) – arcykapłan bogini (Enyo-Ma) w Komanie (pontyjskiej) w latach 55-47 p.n.e. Syn i następca arcykapłana bogini w Komanie Archelaosa I oraz jego pierwszej nieznanej z imienia żony.

Małżeństwa i potomstwo

Archelaos I z pierwszego małżeństwa (jej imię jest nieznane, zapewne córka króla Kapadocji Ariobarzanesa II Filopatora) miał dwoje dzieci (syn i córka):

Archelaos II, przyszły król Cylicji Trachejskiej

Glafira (zm. ok. 7 n.e.), trzykrotnie zamężna, najpierw z Aleksandrem I (zm. 7 p.n.e.), synem króla Judei Heroda Wielkiego, potem z królem Mauretanii Jubą II, a na końcu z władcą Judei, a zarazem bratem przyrodnim pierwszego męża, Herodem Archelaosem, Z pierwszym mężem miała dwóch synów:

Aleksander II (ur. 15 p.n.e., zm. zapewne między 26 a 28), posiadał syna:

Juliusz Tigranes VI, (ur. przed 30, zm. 68), późniejszy król Armenii, miał syna:

Aleksander IV (ur. przed 60, zm. po 105), arcykapłan i władca Olby w Cylicji Trachejskiej w latach 70-72, konsul rzymski między 94 a 110 r. Z żoną Julią Jotapą, córką Gajusza Juliusza Antiocha IV Epifanesa, króla Kommageny, miał dwóch synów:

Berenicianus, konsul rzymski 116 roku

Agryppa V (ur. ok. 76), kwestor propretora rzymskiej prowincji Azji

Tigranes V (zm. 36 n.e.), późniejszy król Armenii

Po r. 8 p.n.e. Archelaos poślubił królową Pontu Pytodoris Filometor, wdowę po królu Pontu i Bosporu Marku Antoniuszu Polemonie I Eusebesie Soterze. Stał się ojczymem dla jej trzech dzieci z pierwszego małżeństwa. Pytodoris pozostała z mężem w Kapadocji, aż do jego śmierci. Ich małżeństwo było bezdzietne. Po jego śmierci wróciła z rodziną do Pontu.

Pont – kraina historyczna w północno-wschodniej Azji Mniejszej, nadmorska część Kapadocji, w starożytności niezależne królestwo, a następnie prowincja rzymska.

Kommagena (starogr. Kομμαγηνη) - w starożytności kraina w północnej Syrii, na pograniczu z Azją Mniejszą, między Cylicją, Kapadocją a Eufratem, w granicach państwa Achemenidów. Najważniejsze miasto: Samsat (starożytne Samosata). Po raz pierwszy wzmiankowana w asyryjskich tekstach jako Kummuhu.

Bibliografia

Sartre M., Wschód rzymski. Prowincje i społeczeństwa prowincjonalne we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego w okresie od Augusta do Sewerów (31 r. p.n.e.-235 r. n.e.), tłum. S. Rościcki, Ossolineum, Wrocław 1997, s. 17, 31-32, 40-41, ISBN 83-04-04386-6.

Artawazdes I (ur. 59, zm. 20 p.n.e.) – król Medii Atropatene z perskiej dynastii Atropatydów w latach 56-31 p.n.e., król Małej Armenii od 30 p.n.e. do swej śmierci. Syn Ariobarzanesa I, króla Medii Atropatene.

Amyntas (gr.: Ἀμύντας, Amýntas) (zm. 25 p.n.e.) – tetrarcha Trokmów w latach 40/39-36 p.n.e., król Galacji od 36 p.n.e. do swej śmierci. Syn Dyitalosa i zięć Dejotara I Filoromajosa, króla Galacji.