Archeofit - Polski Serwis Naukowy

Miłek letni Adonis aestivalis – chwast polny, gatunek wymierający

Chaber bławatek Centaurea cyanus – pospolity chwast segetalny

Archeofit – gatunek rośliny obcego pochodzenia (antropofit), który przybył do nas z innych rejonów geograficznych w czasach wczesnohistorycznych lub przedhistorycznych i występuje wyłącznie w siedliskach synantropijnych.

Mierznica czarna (Ballota nigra L.) – gatunek rośliny z rodziny jasnotowatych. Występuje w Afryce Północnej (Algieria, Maroko, Tunezja), całej niemal Europie oraz w Azji Zachodniej,na Kaukazie i Zakaukaziu. W polskiej florze archeofit, pospolicie występujący na całym obszarze. Roślina po zasuszeniu czernieje i stąd pochodzi jej nazwa gatunkowa.

Skrytek drobnoowockowy (Aphanes inexspectata W. Lippert) – gatunek rośliny z rodziny różowatych. We florze Polski jest archeofitem i występuje rzadko.

Zwykle za graniczną datę przyjmuje się początek ery nowożytnej (przełom XV/XVI wieku) lub konkretnie rok 1500 lub 1492 – odkrycie Ameryki, które zapoczątkowało wymianę gatunków między Starym Światem (Europa, Azja, Afryka) i Nowym Światem. Rośliny, które przybyły do nas później zaliczane są do kenofitów.

Antropofit — gatunek lub inny takson roślin synantropijnych obcego pochodzenia na danym terenie (przybysz, gatunek alochtoniczny). Antropofity występują zarówno na siedliskach wtórnych, sztucznych powstałych w wyniku działalności człowieka, jak i na siedliskach półnaturalnych i naturalnych. Stopień zadomowienia się antropofita może zmieniać się w czasie (zadomawianie się), np. gatunek zadomowiony początkowo na siedliskach antopogenicznych może z czasem przenikać do siedlisk półnaturalnych i naturalnych. Antropofity razem z apofitami stanowią grupę gatunków synantropijnych.

Iglica pospolita (Erodium cicutarium) – gatunek rośliny jednorocznej lub dwuletniej z rodziny bodziszkowatych. Występuje w Azji, Europie i Ameryce Północnej. W polskiej florze gatunek obcego pochodzenia (archeofit), pospolity na całym obszarze.

Pochodzenie archeofitów

Do archeofitów należą np. liczne gatunki chwastów, których nasiona znaleziono w wykopaliskach archeologicznych. Zostały one przypadkowo przez ludzi zawleczone, albo też rozprzestrzeniły się samorzutnie za pomocą wiatru (anemochoria), czy zwierząt (zoochoria). Ciekawym sposobem rozsiewania się części archeofitów jest speirochoria. Część taksonów archeofitów ma pochodzenie antropogeniczne (archaeophyta anthropogena).

Nowy Świat – określenie wprowadzone w okresie wielkich odkryć geograficznych dla nowo odkrytego lądu Ameryki. Jednocześnie znane (przez Europejczyków) od starożytności kontynenty Europy, Azji i Afryki zaczęto określać mianem Starego Świata.

Chwastnica jednostronna (Echinochloa crus-galli) – gatunek rośliny jednorocznej należący do rodziny wiechlinowatych. Zwyczajowo nazywana bywa kurzym prosem. We florze Polski jest archeofitem. Na niżu jest jednym z najbardziej pospolitych gatunków traw.

Większość archeofitów występujących we florze Polski pochodzi z basenu Morza Śródziemnego. Zwykle rozprzestrzeniały się wraz z roślinami uprawnymi, a niektórym z nich udało się aklimatyzować w naturalnych siedliskach. Obecnie, w wyniku wprowadzenia skutecznych metod zwalczania chwastów tym gatunkom, które występują wyłącznie na polach uprawnych (np. kąkol polny, miłek letni) grozi całkowite wyginięcie.

Nostrzyk biały (Melilotus albus) – gatunek rośliny z rodziny bobowatych (Fabaceae Lindl., dawniej zwanych motylkowatymi). Rodzimym obszarem jego występowania jest Afryka Północna (Egipt, Libia), znaczna część Azji oraz wschodnia, południowa i środkowa Europa, ale rozprzestrzenił się także w Australii i Nowej Zelandii, w Ameryce Południowej, Środkowej i Północnej, na Makaronezji i Hawajach. W polskiej florze jest archeofitem . Jest u nas pospolity na całym niżu i w niższych położeniach górskich.

Jasnota różowa (Lamium amplexicaule) – gatunek rośliny jednorocznej należący do rodziny jasnotowatych (dawniej nazywanej rodziną wargowych). Jest rośliną pospolitą na całym terenie Polski, zarówno na niżu, jak i w niższych partiach gór. W polskiej florze jest archeofitem.

Według badań prof. K. Rostańskiego z 1989 r. w Polsce było 141 gatunkow archeofitów, co stanowilo 4,8% ogólnej liczby gatunków roślin naczyniowych w naszej florze.

Podział archeofitów

gatunki zawleczone (archaeophyta adventiva)

gatunki powstałe pod wpływem działalności człowieka (archaeophyta anthropogena)

gatunki, które zdołały przetrwać wyłącznie na siedliskach antropogenicznych (archaeophyta resistentia)

Kąkol polny Agrostemma githago – archeofit występujący w uprawach zbóż. Gatunek wymierający na większości terenu Europy

Lista archeofitów flory Polski

(Wykaz obejmuje większość gatunków roślin naczyniowych we florze Polski, jednak nie jest to pełna lista, gdyż nie ujęte są taksony występujące wyłącznie w górach (archeofitów wśród nich jest niewiele). Pominięto też drobniejsze taksony (podgatunki i odmiany), oraz gatunki co do pochodzenia których istnieją wątpliwości).

Apofit – gatunek roślin synantropijnych miejscowego pochodzenia, który występuje na siedliskach sztucznych (antropogenicznych) powstałych w wyniku działalności człowieka. Apofity stanowią część flory gatunków rodzimych. Niektórym roślinom łatwo przychodzi zajmowanie siedlisk sztucznych, stworzonych przez człowieka, gdyż naturalnie zajmowały w przyrodzie siedliska o zbliżonych własnościach. Tak np. podbiał pospolity Tussilago farfara rosnący na kamieniskach nadrzecznych bez trudu zajmuje stworzone w wyniku działalności człowieka nasypy kolejowe, wykopy placów budowy, pola uprawne, hałdy przemysłowe. Do apofitów należą również np. perz właściwy Elymus repens, trzcinnik piaskowy Calamagrostis epigejos. Niektóre apofity z kolei zajmują siedliska antropogeniczne odmienne od tych, występujących w naturze, np. hałdy górnicze, wyrobiska, tereny silnie skażone.

Skrytek polny (Aphanes arvensis L.) – gatunek rośliny należący do rodziny różowatych. Według nowszych ujęć taksonomicznych jest to synonim gatunku Alchemilla arvensis (L.) Scop. Fl. carniol. ed. 2, 1:115. 1771. Występuje w Europie, w Azji Zachodniej i na Kaukazie. We florze Polski jest archeofitem. Dość pospolicie występuje na zachodzie, północy i południu kraju, rzadziej w Polsce centralnej i wschodniej.

bodziszek gołębi (Geranium columbinum)

bodziszek kosmaty (Geranium molle)

bodziszek porozcinany (Geranium dissectum)

bylica piołun (Artemisia absinthium)

chaber bławatek (Centaurea cyanus)

chrząstkowiec większy (Polycnemum majus)

chwastnica jednostronna, kurze proso (Echinochloa crus-galli, syn. Panicum crus-galli)

cykoria podróżnik (Cichorium intybus)

czarnuszka polna (Nigella arvensis)

czechrzyca grzebieniowata, trybulka grzebieniowata (Scandix pectin-veneris)

czosnek wężowy (Allium scorodoprasum)

czyściec polny (Stachys arvensis)