Archikatedra św. Jana Chrzciciela we Wrocławiu

XVIII-wieczny widok na Ostrów Tumski

Elewacja wschodnia katedry (II poł. XVIII w.)

Katedra (przeł. XIX/XX w.)

Projekt renowacji katedry wg Hugona Hartunga (ok. 1910)

Portal główny archikatedry

Portal północny, chór cesarski i latarnia zmarłych

Wieże zachodnie w nocnej iluminacji

Elewacja wschodnia archikatedry i wschodnia grupa kaplic, od lewej: św. Elżbiety, Mariacka, Elektorska

Statua Madonny z Dzieciątkiem przed głównym wejściem do katedry. Madonna ma wieniec z siedmiu gwiazd, a nogami depcze węża

Płyta nagrobna biskupa Przecława z kaplicy mariackiej

Epitafium Hansa Stegera (zm. 1506)

Fragment grobowca kardynała Friedricha von Hessen w kaplicy św. Elżbiety.

Rzeźba przedstawiająca Alegorię Kłamstwa – jeden z elementów grobowca Kardynała Friedricha von Hessen

Archikatedra św. Jana Chrzciciela we Wrocławiu (niem. Breslauer Dom, Kathedrale St. Johannes des Täufers) – rzymskokatolicki gotycki kościół parafialny a także katedralny biskupów wrocławskich zlokalizowany na wrocławskim Ostrowie Tumskim.

Sztukateria – stiuki i inne elementy dekoracyjne (np. putta, ornamenty, gzymsy wewnątrz pomieszczeń) wykonane z gipsu, często odlewane i montowane do podłoża (do ścian, sufitów). Stosowane w architekturze od starożytności, upowszechniły się w okresie renesansu i baroku.
Bolesław I Chrobry (Wielki) (ur. 967 w Poznaniu, zm. 17 czerwca 1025) – książę Polski od 992 roku, pierwszy koronowany władca Polski (od 1025 roku) z dynastii Piastów, w latach 1003-1004 był także księciem Czech jako Bolesław IV.

Obecna, czwarta katedra pochodzi zasadniczo z okresu gotyku, z XIII-XIV w. Poprzedzały ją jednak 3 inne kościoły znajdujące się w tym samym miejscu. Obecny kształt jest efektem barokowych uzupełnień oraz współczesnych restauracji po zniszczeniach wojennych. Uchodzi za pierwszą w pełni gotycką świątynię na ziemiach polskich.

Kolejny, po renesansie, styl w architekturze nowożytnej nazywany jest barokiem. Wyodrębniony został w latach późniejszych, bowiem twórcy żyjący w tym okresie uważali się raczej za kontynuatorów renesansu. Kierunek ukształtował się w Rzymie z odmiany późnego renesansu nazywanej stylem dekoracyjnym (tzw. barok rzymski). Umowny czas trwania baroku to okres od połowy XVI do połowy XVIII wieku.
Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID) - do 31 grudnia 2010 roku Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków (KOBiDZ) - z siedzibą w Warszawie przy ul. Szwoleżerów 9 na terenie Łazienek Królewskich – instytucja kultury utworzona w 2002 poprzez połączenie Ośrodka Dokumentacji Zabytków i Ośrodka Ochrony Zabytkowego Krajobrazu. NID podlega Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego i posiada Oddziały Terenowe w miastach wojewódzkich (oprócz Bydgoszczy i Gorzowa Wielkopolskiego) oraz Pracownie Terenowe w Trzebinach, Zamościu oraz Park Mużakowski w Łęknicy.

Historia

Pierwszy kościół

Starsza literatura, kierująca się późnośredniowiecznymi wzmiankami, zawiera tezę, że najstarszą katedrę wrocławską wzniesiono z drewna w roku 1000. Prowadzone po II wojnie światowej badania dowodzą jednak jednoznacznie, że już pierwsza katedra była murowana. Ponadto w czasie wykopalisk archeologicznych w latach 1996-1997 odkryto fundamenty jeszcze starszego kościoła. Ten pierwszy murowany kościół w miejscu obecnej katedry powstał jeszcze w połowie X w., a inicjatorem jego budowy mogli być przypuszczalnie albo władcy czeskiej dynastii Przemyślidów albo nieznany lokalny władca plemienny. Na pozostałości budynku kościoła natknięto się w rejonie obecnego prezbiterium i szerszego przęsła nawy głównej.

Ostrów Tumski (dziś – najstarsza, zabytkowa dzielnica Wrocławia; niem. Dominsel) powstał na obszarze dogodnych przepraw, gdyż Odra między ujściem rzek Oławy na południu, Ślęzy i Widawy na północy – rozgałęziając się na liczne zwężające odnogi utworzyła tu mniejsze i większe wyspy ("ostrowy").
Wolny Kraj Saksonia (śrdw.-łac. Saxonia, kraina Sasów; niem. Freistaat Sachsen, górnołuż. Swobodny stat Sakska, dolnołuż. Zwězkowy kraj Sakska) – kraj związkowy w Niemczech graniczący z Polską, Czechami i z następującymi krajami związkowymi: Bawaria, Turyngia, Saksonia-Anhalt i Brandenburgia. Jego obszar wchodził w skład Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Został utworzony w 1990 roku po zjednoczeniu Niemiec. Obejmuje on w przybliżeniu obszar dawnego elektoratu a później królestwa Saksonii (patrz historia poniżej). Pod względem powierzchni Saksonia jest dziesiątym, a pod względem liczby ludności, szóstym spośród 16 niemieckich krajów związkowych. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa saxum - skała z powodu charakterystycznych czarnych saksońskich skał.

Najstarszy kościół rekonstruuje się jako zbudowany z kamieni polnych na zaprawie wapiennej jednonawowy obiekt z transeptem i apsydą, najprawdopodobniej na planie krzyża łacińskiego. Łączna długość kościoła mogła wynosić prawie 25 m. Plan kościoła wykazuje analogie do architektury czeskiej tego okresu.

I katedra Chrobrego

Po 1000 w związku z założeniem biskupstwa i w czasie wzmożonej aktywności budowlanej obiektów sakralnych w Europie po roku jubileuszowym pierwszy kościół zastąpiono większą budowlą przedromańską w formie trójnawowej bazyliki filarowej ze sklepioną kryptą o czterech filarach i wieżami w części wschodniej. Za jej fundatora uznaje się księcia Bolesława Chrobrego, dzięki jego staraniom erygowano diecezję wrocławską. Długość katedry wynosiła 33,5 m. Na podstawie wydobytych detali (m.in. baza półkolumny) wiadomo, że posiadała dekorację rzeźbiarską. Odnaleziony w rejonie katedry fragment wydatnej belki pochodzący prawdopodobnie z więźby dachowej tej katedry datuje się na rok 1004. Ta pierwsza katedra uległa zniszczeniu w czasie reakcji pogańskiej i najazdu czeskiego księcia Brzetysława I w latach 1038-1039. Biskupi wrocławscy przebywali w tym czasie wedle przekazów w Smogorzowie i Ryczynie.

Reakcja pogańska – historyczna nazwa serii wydarzeń w monarchii wczesnopiastowskiej w latach 30. XI wieku, których kulminacją był w 1037 wybuch powstania skierowanego przeciwko wzrostowi powinności prawa książęcego i wprowadzaniu chrześcijaństwa. Z nielicznych zapisów kronikarskich wnioskować można, że powstanie zostało wywołane zarówno ze względów religijnych, jak i z powodów ekonomicznych.
Nawa – składowa część kościoła położona pomiędzy prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. Oprócz świątyń jednonawowych występują dwu-, trzy-, pięcio- oraz siedmionawowe.

II katedra Odnowiciela

W latach 50. i 60. XI w. z inicjatywy księcia Polski Kazimierza Odnowiciela zbudowano nową katedrę. Pozostałości zniszczonej katedry Chrobrego rozebrano i nowy obiekt wzniesiono w jej miejscu, zmieniając jednak nieco kierunek osi podłużnej i korygując wcześniejsze odchylenie orientacji na północny wschód. Nowa kamienna świątynia była utrzymana w formach wczesnoromańskich, trójnawowa z krótkim transeptem, posiadała jednonawowe prezbiterium zamknięte apsydą, pod którym mieściła się trójnawowa sklepiona krypta. Zapewne druga katedra była bezwieżowa, a jej wnętrze przestropowane. Do dziś z tej katedry zachowały się tylko nieliczne detale kamienne (np. baza przyścienna), gdyż dużą część budulca wykorzystano przy budowie kolejnej katedry.

Kapitel (głowica) – najwyższa, wieńcząca część kolumny, filaru lub pilastra, będąca pośrednim członem konstrukcyjnym między podporą (np. trzonem kolumny) - od której jest szersza, co zapewnia bardziej stabilną konstrukcję całości - oraz elementami dźwiganymi (np. belkowaniem). Ze względu na swoje usytuowanie głowica pełni także funkcje dekoracyjne.
Krypta — podziemna część budynku kościoła. Spełnia funkcje pochówkowe, a w kościołach wczesnośredniowiecznych była również miejscem przechowywania i eksponowania relikwii świętych.

III katedra walterowska

Budowę okazalszej, romańskiej już katedry dla biskupstwa wrocławskiego podjął na wrocławskim Ostrowie Tumskim w 1158 biskup Walter z Malonne z wykorzystaniem znacznej części murów poprzedniego kościoła. Wyolbrzymiająca zasługi Waltera wzmianka o zastąpieniu przez niego katedry drewnianej murowaną stała się podstawą do późniejszych domniemywań na temat pierwszej, drewnianej katedry. Dwuwieżową, trójnawową bazylikę z transeptem ukończono w 1180, a poświęcił ją biskup Żyrosław II. Rzut katedry Walterowskiej i jej formę przestrzenną można zrekonstruować nie tylko na podstawie wyników wykopalisk, lecz również z pierwszego znanego źródła ikonograficznego na temat wrocławskiej katedry, a mianowicie pieczęci biskupa Żyrosława. Katedra Walterowska stanowiła przekształcenie katedry Odnowiciela, znacznie pogrubiono mury i przesklepiono nawy, zaś od zachodu wzniesiono nowe wieże. Elewacje wykonane była z wielkoformatowych bloków z białego wapienia i urozmaicone licznym detalem z czerwonego piaskowca. Widoczne są analogie do ówczesnej katedry w Płocku, wzniesionej przez Aleksandra z Malonne, brata wrocławskiego biskupa. Długość katedry wynosiła wówczas 48,5 m, zaś szerokość 24,5 m. Z budowli tego okresu w Muzeum Archidiecezjalnym przechowywane się liczne fragmenty, a pod posadzką prezbiterium zachowały się pozostałości krypty.

Franz Ludwig von Pfalz - Neuburg (ur. 24 lipca 1664 w Neuburgu, zm. 18 kwietnia 1732 we Wrocławiu) – arystokrata niemiecki, biskup wrocławski (od 1683) i książę nyski, a następnie (równocześnie) biskup Wormacji (od 1702), arcybiskup Trewiru (od 1716) i Moguncji (od 1712 do śmierci).
Śląsk (śl. Ślůnsk, niem. Schlesien, dś. Schläsing, czes. Slezsko, łac. Silesia) – region i kraina historyczna położona w Europie Środkowej, na terenie Polski, Czech i Niemiec. Ta historyczna kraina dzieli się na Dolny i Górny Śląsk oraz Śląsk Cieszyński. Historyczną stolicą Śląska jest Wrocław.

IV katedra

Korpus gotycki

W następnych dziesięcioleciach nastąpiła realizowana w kilku etapach gotycka przebudowa. W latach 1244-1272 biskup Tomasz I rozbudował katedrę od wschodu o prosto zamknięty ceglany chór z obejściem w stylu gotyku katedralnego, nad narożami obejścia ulokowano dwie niewielkie wieże, które pozostały nieukończone do dziś. Elewacja wschodnia otrzymała wielkie okno przeźroczowe, ponadto w szczycie ulokowano okno poddasza. Prezbiterium nakryto sklepieniami sześciodzielnymi.

Baza to dolna część, podstawa kolumny , pilastra lub filaru stosowana w porządkach architektonicznych. W starożytności nie występowała tylko w porządku doryckim, w którym trzon kolumny spoczywał bezpośrednio na stylobacie . Klasyczną bazę tworzy płyta otoczona wyprofilowanymi, kamiennymi wałkami zwanymi torus, które były rozdzielone trochilusem (wklęską). Dolny torus był z reguły większy. Zazwyczaj baza leżała na niewielkiej kamiennej płycie – plincie. Terminem baza określa się także inne kombinacje tych elementów.
Renesans w architekturze stanowił odzwierciedlenie poglądów filozoficznych odrodzenia, poszukujących wzorców w świecie antycznym. Renesans otworzył erę nowożytną w sztuce i trwał od schyłku średniowiecza do początków baroku. Ponieważ różnice czasowe rozkwitu renesansu w różnych krajach są ogromne (np. między Włochami i Europą Północną), nie jest możliwe ustalenie jednolitych dat, w których panował, na ogół przyjmuje się, że rozwijał się on w danym kraju od końca epoki średniowiecznej.

Po wyburzeniu naw romańskich w XIV wieku zbudowano, za sprawą biskupa Nankiera, od zachodu nawę główną i od południowego wschodu zakrystię w stylu gotyku redukcyjnego. Nowe nawy zaczęto budować od zachodu, otaczając murami stare nawy romańskie, popełniono jednak błąd i oś nawy głównej przesunięta jest od osi prezbiterium o kilkanaście centymetrów, co jest widoczne do dziś w postaci uskoku w południowej zewnętrznej ścianie katedry. Kolejnym etapem była ulokowana za obejściem kaplica mariacka, zwana też małym chórem, dzieło mistrza Pieszki z lat 1354-1368. Z kolei kaplice boczne i górne kondygnacje wieży północno-zachodniej wraz z hełmem powstały w XV wieku. Wieżę południowo-zachodnią zbudowano tylko do wysokości czterech kondygnacji. Ciekawostkę stanowi szersze przęsło nawy głównej katedry, powstałe w miejscu dawnego romańskiego transeptu. W 1517 roku biskup Jan Turzo ufundował nowy portal zakrystii, uważany za pierwsze dzieło renesansu na Śląsku.

Krzyż łaciński † – podstawowa forma krzyża chrześcijańskiego. Początkowo używany z oporami ze względu na negatywne konotacje symbolu ukrzyżowania. Jest symbolem ukrzyżowania Chrystusa, dla chrześcijan znakiem zbawienia, miłości Boga, zwycięstwa.
Lubin (niem. Lüben) – miasto i gmina w południowo-zachodniej Polsce, w województwie dolnośląskim, siedziba powiatu lubińskiego i gminy wiejskiej Lubin. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa legnickiego. Jest to drugie miasto pod względem liczby mieszkańców (po Legnicy) w Legnicko-Głogowskim Okręgu Miedziowym, piąte w województwie dolnośląskim i pięćdziesiąte w Polsce.

Przebudowy renesansowe i barokowe

19 czerwca 1540 pożar strawił dach, dzwony i hełm wieży północnej. Odbudowano go 16 lat później, ale już w stylu renesansowym; identyczny hełm uzyskała podwyższona w latach 1568-1580, lecz zbudowana w uproszczonych formach wieża południowa. Poważną zmianą w architekturze katedry była likwidacja uszkodzonej w pożarze ozdobnej balustrady osłaniającej rynnę dachową i podwyższenie o około metr murów prezbiterium, przez co zrównały się wysokością z nawą. We wnętrzu chóru wykonano w tynku nową renesansową dekorację. W 1633 podczas walk wojsk cesarskich ze Szwedami i wojskami sasko-brandenburskimi spłonęła wieża południowa, południowa część katedry i dach zakrystii. Zniszczenia jednak odbudowano, w 1672 dobudowano barokową kaplicę Najświętszego Sakramentu, a w latach 1680-1700 kaplicę św. Elżbiety, którą ufundował ordynariusz wrocławski kardynał Fryderyk Hessen (potomek świętej). W następnym okresie biskup Franciszek Ludwik Neuburg ufundował (1716-24 według proj. Fischera von Erlach) kaplicę elektorską Bożego Ciała, a w 1749 dziekan kapituły Krzysztof Runnerch kaplicę zmarłych.

Cerkiew katedralna Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy - dawna świątynia św. Barbary powstała na przeł. XV i XVI wieku, kościół filialny i pogrzebowy parafii św. Elżbiety. Wcześniej na jego miejscu znajdowała się kaplica cmentarna z XIII wieku, która spłonęła jeszcze przed 1400, kiedy zaczęto odbudowę i rozbudowę świątyni. Zbudowana w stylu gotyckim trójnawowa bryła z cegły, długości 32,7 i szerokości 24,6 metrów. Ma od strony zachodniej (dziś ul. Wszystkich Świętych, biegnąca na tyłach sąsiadującego z kościołem Wojewódzkiego Szpitala im. Babińskiego) dwie wieże o kwadratowej podstawie, ale tylko jedną z nich (południową, na rogu ul. Mikołaja) dokończono wg planowanej wysokości, druga nie przewyższa murów kościoła.
Stefan Wyszyński (ur. 3 sierpnia 1901 w Zuzeli, zm. 28 maja 1981 w Warszawie) – arcybiskup warszawski, gnieźnieński i prymas Polski, (zwany Prymasem Tysiąclecia), kardynał, Sługa Boży Kościoła katolickiego.

Restauracje okresu klasycyzmu i historyzmu

Kolejny pożar 9 czerwca 1759 zniszczył hełmy wież wraz z dzwonami, dach nad nawami, zakrystię, mały chór i organy. Zniszczenia stopniowo odbudowywano przez następne 150 lat, wieże otrzymały proste daszki namiotowe, zaś zawalony szczyt zachodni zastąpiono skromniejszym o formach klasycystycznych. W wieku XIX Karl Lüdecke dokonał przebudowy wnętrza katedry i elewacji zachodniej z przedsionkiem w stylu neogotyckim.

Kościół Ewangelicko-Augsburski w Rzeczypospolitej Polskiej – kościół luterański prawnie działający na terenie Polski, będący członkiem takich organizacji, jak Światowa Rada Kościołów, Światowa Federacja Luterańska, Konferencja Kościołów Europejskich, Polska Rada Ekumeniczna. Organem prasowym wspólnoty jest Zwiastun Ewangelicki. Zwierzchnikiem Kościoła jest bp Jerzy Samiec.
Bazylika katedralna Wniebowzięcia NMP w Płocku – najstarsza katolicka świątynia i najcenniejszy zabytek miasta, miejsce spoczynku władców Polski. Jej oficjalny tytuł to Bazylika katedralna pw. Najświętszej Maryi Panny Mazowieckiej Czczonej w Tajemnicy Wniebowzięcia. Katedra jest siedzibą parafii, której patronem jest św. Zygmunt.

Dalsze prace prowadzone były w początku XX w. pod kierownictwem Hugona Hartunga, m.in. uzupełniono zniszczoną w pożarze z 1759 kamieniarkę wieży północno-zachodniej, a skromniejszą do tej pory wieżę południowo-zachodnią ozdobiono w podobny sposób. W latach 1912 i 1926 wzniesiono nowe hełmy, z czego późniejszy z nich, południowy, projektu Josepha Ebersa, otrzymał formy silnie uproszczone.

Kościół katolicki – największa na świecie chrześcijańska wspólnota wyznaniowa, głosząca zasady wiary i życia określane mianem katolicyzmu, rządzona przez biskupa i patriarchę Rzymu (jako papieża uważanego drogą sukcesji apostolskiej za następcę Świętego Piotra) oraz biskupów pozostających z nim we wspólnocie. Kościół katolicki stanowi jedną z trzech głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok Cerkwi prawosławnej i Kościołów protestanckich.
Ambit (obręb, obejście) – w architekturze kościelnej wąskie przejście powstałe z przedłużenia naw bocznych i poprowadzenia ich wokół prezbiterium za ołtarzem głównym.

Biskupstwo wrocławskie w 1930 roku zostało podniesione do rangi arcybiskupstwa i metropolii, a katedra stała się archikatedrą. Ponowna renowacja w latach 30. prowadzona przez Günthera Grundmanna doprowadziła do skucia polichromii i likwidacji neogotyckiego gzymsu w chórze.

Zniszczenia i odbudowa powojenna

Piętnaście lat później, podczas oblężenia przez Armię Czerwoną twierdzy Wrocław uległo zniszczeniu aż 70% katedry. Zrujnowane zostały hełmy, dachy, sklepienia głównej nawy, spłonęły organy i część malowideł. Zniszczeniu uległy również stalle i ołtarz główny. Część zachowanego wyposażenia wywieziono. Wstępna odbudowa pod kierownictwem architekta Marcina Bukowskiego trwała do 1951, kiedy 29 lipca prymas Polski Stefan Wyszyński dokonał ponownego poświęcenia archikatedry.

Prezbiterium (w architekturze nazywane także "chórem kapłańskim") – przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa oraz służby liturgicznej (m.in. ministrantów). Zwykle jest wydzielone od reszty świątyni podwyższeniem, balustradą lub łukiem tęczowym i wyodrębniające się wizualnie z bryły kościoła. Nazwa pochodzi od słowa prezbiter - ksiądz.
Ferdynand Maksymilian Brokoff (cz. Ferdinand Maxmilián Brokoff; ur. 12 września 1688 w miejscowości Červený Hrádek koło Chomutova, zm. 8 marca 1731 w Pradze) - rzeźbiarz czeskiego baroku, syn rzeźbiarza Jana Brokoffa.

W następnych latach trwał proces odbudowywania archikatedry i uzupełniania jej wyposażenia. Do świątyni przeniesiono późnogotycki pentaptyk z Lubina, który stał się ołtarzem głównym, stalle z kościoła św. Wincentego, ocalałą część organów z Hali Stulecia (obecnie organy katedralne mają 151 głosów i są największe w Polsce) i obraz Matki Bożej (tzw. Madonna Sobieska) z Międzylesia. Od 1968 prowadzono drugi etap konserwację architektury zewnętrznej, rekonstrukcję pokrycia dachów, kaplic, dokończenie konserwacji wnętrza. Przebudowano też szczyt zachodni, opierając się na poczynionych w toku prac konserwatorskich odkryciach, jak również odsłonięto zamurowane wschodnie okno dachowe. Przez wszystkie te lata obie wieże katedry straszyły płaskimi, pozbawionymi hełmów dachami, częściowo porośniętymi darnią. Dopiero w 1985 roku kardynał Henryk Gulbinowicz zgodził się zaakceptować projekt nowych hełmów wg propozycji architekta prof. Edmunda Małachowicza. Projekt ten uzyskał formalną akceptację służb miejskich trzy lata później i dopiero wówczas proboszcz katedry, ksiądz infułat Adam Drwięga mógł zlecić ich wykonanie. 14 sierpnia 1991 ustawiono oba siedemnastotonowe hełmy na wieżach katedry. Każdy z nich ma 37 m i od tej pory obie wieże mają po ok. 97 m wys. W wieży północno-zachodniej wbudowano windę umożliwiającą wjazd na galeryjkę widokową wokół hełmu.

Sklepienie trójdzielne, tzw. sklepienie piastowskie – sklepienie żebrowe występujące w okresie wczesnego gotyku na terenie Dolnego Śląska (np. we Wrocławiu w katedrze), Małopolski (np. w katedrze na Wawelu). Sklepienie takie zastosowano też w nawach bocznych katedry w Kwidzynie.
Muzeum Narodowe w Warszawie (MNW) – muzeum sztuki w Warszawie, założone w 1862 [2] jako Muzeum Sztuk Pięknych w Warszawie, narodowa instytucja kultury; jedno z największych muzeów w Polsce i największe w Warszawie.

Podczas pielgrzymki papieża Jana Pawła II do Polski, 31 maja 1997 odbyła się we wrocławskiej archikatedrze uroczystość koronacji obrazu "Matki Bożej Sobieskiej", przywiezionego tu w latach 50.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)