Archiwum Państwowe w Katowicach - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 50°17′02″N 19°00′43.52″E / 50.2838894, 19.0120876 Archiwum Państwowe w Katowicach − jedno z największych archiwów państwowych w Polsce. W jego zasobach znajdują się dokumenty kancelarii typowej dla średniowiecza, kancelarii pruskiej, austriackiej i rosyjskiej, a także dokumenty województwa śląskiego z okresu międzywojennego.

Okupacja niemiecka w Polsce 1939–1945 – system policyjno-wojskowej administracji niemieckiej na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej, zajętym w wyniku agresji zbrojnej przeciwko Polsce podjętej przez III Rzeszę w dniu 1 września 1939 oraz po podziale terytorium RP w wyniku niemiecko-sowieckiego układu o przyjaźni i granicy z dnia 28 września 1939 (będącego nawiązaniem do paktu Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939).
Archiwum Akt Nowych (AAN) w Warszawie jest jednym z trzech centralnych polskich archiwów państwowych o charakterze centralnym obok Narodowego Archiwum Cyfrowego i Archiwum Głównego Akt Dawnych. Nadzoruje pracę archiwów zakładowych naczelnych organów władzy państwowej i urzędów centralnych. Przejmuje dokumentację archiwalną tych instytucji po odpowiednim okresie przechowywania w archiwach zakładowych. W Archiwum Akt Nowych przechowuje się dokumentację z okresu od 1918 roku. Do najciekawszych zbiorów Archiwum Akt Nowych należy Archiwum Polonii. Wśród najwartościowszych dokumentów AAN należy wymienić też 3 egzemplarze Konstytucji PRL. Jeden egzemplarz w języku polskim cały wyhaftowany; drugi egzemplarz papierowy w języku polskim z odręcznymi poprawkami Bieruta, a także trzeci egzemplarz w j. rosyjskim z odręcznymi poprawkami naniesionymi przez J. Stalina.

Logo Archiwum

Dzieje Archiwum

Wejście do Archiwum Państwowego w Katowicach

Archiwum Państwowe w Katowicach. Budynek nr 10. Oddział opracowywania zasobu archiwalnego, kartografii i przechowywania dokumentów niearchiwalnych.

Archiwum Państwowe w Katowicach. Budynek nr 9. Oddział przechowywania zasobu archiwalnego.

Archiwum Państwowe w Katowicach. Budynek nr 8. Oddział konserwacji i reprografii.

Lata 1932-1939

Utworzenie Archiwum poprzedzone zostało wieloma próbami zorganizowania tego typu instytucji, zwłaszcza w okresie planowania przeniesienia Urzędu Wojewódzkiego do nowego gmachu. Czynnikiem, który przyspieszył jego powstanie, był napływ dużej ilości akt pruskich oraz austriackich, dla których trzeba było znaleźć właściwą opiekę oraz pomieszczenie.

Polski Komistariat Plebiscytowy (PKPleb.) był organem zajmującym się sprawami plebiscytu na Górnym Śląsku w zakresie akcji propagandowej i przygotowywania przyszłej polskiej administracji. Siedziba PKPleb. mieściła się w Hotelu "Lomnitz" przy ul. Gliwickiej 17 w Bytomiu.
Malbork (łac. Mariaeburgum, Mariae castrum, Marianopolis, niem. Marienburg) – miasto w północnej Polsce, w województwie pomorskim nad Nogatem. Stolica powiatu malborskiego.

Oficjalne powołanie katowickiej placówki archiwalnej datuje się na 10 listopada 1932 r., kiedy to wojewoda śląski dr Michał Grażyński podpisał Tymczasowy Regulamin Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego. Do powstania Archiwum przyczynili się: dr Antoni Rybarski, dr Edward Kostka oraz dr Eugeniusz Barwiński. Archiwum ze względu na autonomię Śląska było wewnętrzną komórką organizacyjną Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego. Jego zadaniem było gromadzenie i przechowywanie akt wytworzonych przez urzędy państwowe i samorządowe, akt dawnego na tym terenie państwa pruskiego i austriackiego, a także wszelkich zabytków piśmiennictwa dotyczących dziejów życia i kultury Górnego Śląska. Stanowisko kierownika objął z dn. 16 grudnia 1932 r. dr Michał Antonów, historyk i archiwista ze Lwowa.

Milanówek – miasto i gmina w województwie mazowieckim, w powiecie grodziskim, leży 31 km na południowy zachód od Warszawy. Miasto wchodzi w skład aglomeracji warszawskiej. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa warszawskiego.
Unia Europejska (oficjalny skrót w Polsce: UE) – powstały . W określeniu europejskości Unii naczelną rolę odgrywają czynniki historyczne i kulturowe oraz wspólna tożsamość i identyfikacja z wartościami demokratycznymi.

Zasób Archiwum w początkowej fazie jego funkcjonowania składał się z trzech głównych części:

akta byłej rejencji opolskiej, dotyczące terenów Górnego Śląska, które weszły w skład województwa śląskiego (ok. 7000 woluminów z XIX i początku XX w.);

akta administracyjne byłych władz austriackich, dotyczące cieszyńskiej części województwa, rewindykowane z Czechosłowacji w latach 1930−1931 (515 fascykułów);

akta Polskiego Komisariatu Plebiscytowego w Bytomiu oraz powiatowych komitetów plebiscytowych (50 mb).

Z czasem archiwum miało przejąć archiwalia władz kościelnych, wyznaniowych, organów samorządu, instytucji publicznych i prywatnych z terenu województwa śląskiego. Archiwum swoje zbiory udostępniało do celów urzędowych i naukowych.

Zakon Braci Mniejszych (łac. Ordo Fratrum Minorum, pot. franciszkanie) – katolicka wspólnota zakonna z grupy zakonów żebrzących. Założona w 1209 przez św. Franciszka z Asyżu. Zakon ten w 1517 r. na mocy bulli Ite et vos ad vineam meam został podzielony na Zakon Braci Mniejszych zwanych Obserwantami, oraz Zakon Braci Mniejszych Konwentualnych. W 1619 r. pełną niezależność uzyskała trzecia gałąź: Zakon Braci Mniejszych Kapucynów. Wszystkie trzy zakony są oparte na tej samej regule, napisanej przez św. Franciszka i zatwierdzonej przez papieża Honoriusza III 29 listopada 1223 r. Posiadają wspólne dziedzictwo historyczne i duchowe. Różne konstytucje oraz przełożeni stanowią jednakże o ich odrębności prawnej.
Komunizm (. Komunizm oparty był na idei walki klas, mającej doprowadzić do osiągnięcia sprawiedliwości społecznej poprzez stworzenie społeczeństwa pozbawionego wewnętrznych podziałów ekonomicznych (bezklasowego) i etnicznych (bezpaństwowego), w którym wszystkie środki produkcji znajdą się w posiadaniu wspólnot. Ważnymi elementami ideologii komunizmu było promowanie internacjonalizmu i ateizmu, ponieważ komuniści uważali, że wszyscy ludzie są równi bez względu na narodowość, rasę czy religię, a podziały te uważają za szkodliwe i prowadzące do konfliktów.

W latach 1934-1935 przeprowadzona została przez Ludwika Musioła z Oddziału Śląskiego Polskiego Towarzystwa Historycznego rejestracja archiwaliów znajdujących się na terenie województwa śląskiego.

W latach 1936-1938 zasób archiwum powiększył się do prawie 1000 mb akt. Były to głównie akta pruskich landratur, wydziałów powiatowych i inspektoratów szkolnych. Czyniono starania aby odzyskać zdeponowane w Archiwum Państwowym we Wrocławiu akta miejskie Tarnowskich Gór i Pszczyny, czemu przeszkodził wybuch II wojny światowej. Starano się także pozyskać jedno z największych na Górnym Śląsku archiwów prywatnych zawierające m.in. akta Księstwa Pszczyńskiego, co zostało zrealizowane w lutym 1939 r.

Województwo śląskie – autonomiczna jednostka administracyjna II Rzeczypospolitej Polskiej z siedzibą władz w Katowicach, powołana do życia w 1920 roku, faktycznie istniała w latach 1922-1939. Formalnie została zniesiona w 1945 roku.
Wołyń (ukr. Волинь) – kraina historyczna w dorzeczu górnego Bugu oraz dopływów Dniepru: Prypeci, Styru, Horynia i Słuczy, obecnie część Ukrainy - obwody wołyński i rówieński, zachodnia część żytomierskiego oraz północne części tarnopolskiego i chmielnickiego.

Latem 1939 r. kierownik archiwum dr Antonów w obawie przed przewidywanym wkroczeniem wojsk niemieckich zarządził częściową ewakuację materiałów archiwalnych (25 skrzyń) w kierunku południowo-wschodnim. Wśród nich znalazły się, uznane za szczególnie cenne, najstarsze akta z Archiwum Książąt Pszczyńskich, akta Sejmu Śląskiego oraz wywiezione z powodów politycznych, dokumenty związane z plebiscytem. Wraz z archiwaliami ewakuowano wówczas w również zbiory rękopiśmienne, materiały bibliograficzne i inwentarz (32 skrzynie) Biblioteki im. Józefa Piłsudskiego w Katowicach

Górny Śląsk (, śl-niem. Oberschläsing, niem. Oberschlesien, czes. Horní Slezsko, łac. Silesia Superior) – kraina historyczna położona na terenie Polski i Czech w dorzeczu górnej Odry oraz początkowego biegu Wisły, południowo-wschodnia część Śląska.
Tarnowskie Góry (śl.: Tarnowský Góry, niem.: Tarnowitz, czes.: Tarnovice, łac.: Montes Tarnovicenses) – gmina miejska na Górnym Śląsku, w południowo-zachodniej Polsce, na Górnym Śląsku, w województwie śląskim, siedziba powiatu tarnogórskiego, na północnym krańcu Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP) i zarazem największe polskie miasto stanowiące odrębną gminę, którym rządzi burmistrz, a nie prezydent miasta. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.

Lata 1939-1945

Od września 1939 r. podczas przeprowadzanej konfiskaty mienia polskich instytucji i organizacji, władze okupacyjne przejęły m.in. akta Związku Powstańców Śląskich, organizacji strzeleckich, akta i rękopisy Instytutu Śląskiego, akta policyjne i sądowe. W połowie października władza przeszła z rąk zarządu wojskowego w ręce administracji cywilnej. Archiwum przejęła niemiecka służba archiwalna i zostało ono przekształcone w filię Archiwum Państwowego we Wrocławiu (Staatsarchiv Breslau).

Inwentarz zespołu (zbioru) archiwalnego (IZA) jest to pomoc archiwalna mająca na celu zabezpieczenie całości, a jednocześnie udostępnianie materiałów archiwalnych jednego zespołu (zbioru) archiwalnego. Inwentarz winien składać się z dwu części: 1) wstępu, omawiającego dzieje i organizację twórcy zespołu, dzieje akt, ich brakowanie, mikrofilmowanie, sposób uporządkowania, oraz 2) ciągu opisów poszczególnych jednostek archiwalnych, zazwyczaj zgodnie z fizycznym ich układem w zespole (zbiorze). Obecnie obowiązujące przepisy archiwalne przewidują iż inwentarze mogą być - dla mniej ważnych zespołów (zbiorów) sporządzane w sposób uproszczony, a nawet zastępowane przez spisy zdawczo-odbiorcze.
Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.

Archiwum swoim zasięgiem działań obejmowało obszar rejencji katowickiej i opolskiej, a także nieśląskie tereny włączone do Rzeszy (rejencji katowickiej), a mianowicie powiaty: będziński, chrzanowski, olkuski, miasto Sosnowiec oraz część powiatu częstochowskiego i zawierciańskiego. Jego siedzibą był lokal byłego Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego. Dyrektorem został dr Karl Bruchmann, archiwista z Archiwum wrocławskiego. Przybył on do Katowic ok. 20 października 1939.

Województwo małopolskie – jedno z 16 województw Polski. W obecnym kształcie powstało 1 stycznia 1999 r. w wyniku reformy administracyjnej. Województwo zajmuje powierzchnię 15 108 km² i jest jednym z mniejszych regionów Polski (12 miejsce w kraju). Pod względem liczby mieszkańców (3 mln 287 tys. osób) województwo znajduje się na 4 miejscu w Polsce. Gęstość zaludnienia jest tu jedną z najwyższych w kraju (małopolskie – 217 osób/km², średnia krajowa – 122 osób/km²).
Stefan Wyszyński (ur. 3 sierpnia 1901 w Zuzeli, zm. 28 maja 1981 w Warszawie) – arcybiskup warszawski, gnieźnieński i prymas Polski, (zwany Prymasem Tysiąclecia), kardynał, Sługa Boży Kościoła katolickiego.

Po utworzeniu 1 kwietnia 1941 prowincji górnośląskiej ranga Archiwum została podniesiona i stało się ono do Samodzielnym Archiwum Państwowym w Katowicach (Staatsarchiv Kattowitz), podległym bezpośrednio Generalnej Dyrekcji Archiwów Państwowych w Berlinie.

Poczynania dyrektora K. Bruchmanna sprowadziły się do:

uzyskania zakazu niszczenia akt polskich bez zezwolenia niemieckich władz archiwalnych;

przejmowania archiwaliów oraz akt bieżących urzędów;

gromadzenia materiałów dotyczących aktualnych wydarzeń (Zeitgeschichte);

pozyskiwania archiwaliów pozostających w rękach prywatnych, zarówno poprzez ich grabież przy współpracy z Gestapo, jak też przejmowanie w depozyt;

planowanej, zorganizowanej akcji zabezpieczenia dokumentacji polskiej (utworzenie w Katowicach centrali dla rewindykacji akt);

odtworzenia wykazu akt tych polskich urzędów, które były ewakuowane na Wołyń i do Galicji Wschodniej;

podjęcia rozmów (13 listopada 1939) poprzez Ministerstwo Spraw Zagranicznych III Rzeszy z ZSRR i Litwą, których celem było odzyskanie znajdujących się w tych państwach akt dotyczących terenów przyłączonych do Niemiec;

Zarządzenia i osobiste starania Bruchmanna doprowadziły do odzyskania części akt nie wywiezionych przez Antonowa na wschód. Jeszcze w 1939 r. napłynęły do katowickiego archiwum skrzynie zawierające akta różnych polskich urzędów z terenów województwa śląskiego odnalezione i zgłoszone przez graniczne posterunki wojskowe m.in. na dworcach Chrzanowa i Bohumina.

Ulica księdza Konstantego Damrota w Katowicach (do 1924 i w latach 1939−1945 Richard Wagner Straße) − jedna z ważniejszych ulic w katowickiej dzielnicy Śródmieście. W swojej południowej części prowadzi do osiedla Ignacego Paderewskiego.
III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945 – oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).

W efekcie podjętych działań rewindykacyjnych (zakończenie akcji 18 sierpnia 1942), odzyskane zostały najcenniejsze archiwalia, ewakuowane przez władze polskie na wschód przed wybuchem wojny. Nastąpiło to przy znacznym poparciu i zaangażowaniu się dr. Ericha Randta, który przejął zarząd nad archiwami polskimi po Witoldzie Suchodolskim i kierował dyrekcją archiwów przy rządzie Generalnego Gubernatorstwa w Krakowie.

Ewakuacja (łac. evacuatio – opróżnianie; znikanie) – to zorganizowane przemieszczenie ludzi, czasem wraz z dobytkiem, z miejsca, w którym występuje zagrożenie, na obszar bezpieczny.
Bytom (niem. Beuthen in Oberschlesien skrót Beuthen O.S., czes. Bitom, łac. Bithomia, Bethania, śląs. Bytůń) – miasto na prawach powiatu położone w południowej Polsce, w województwie śląskim, na Wyżynie Śląskiej, w centrum konurbacji śląskiej.

Począwszy od roku 1940 następowało systematyczne powiększenie zasobów. Stosując zasadę pertynencji terytorialnej, przeprowadzono akcję rejestracji, wydzielania i wysyłki do Katowic archiwaliów związanych z prowincją górnośląską. Działania takie przeprowadzone zostały w archiwach Krakowa, Warszawy, Piotrkowa, Kielc i Radomia.

Landratura (niem. Landratsamt) – urząd landrata, zarząd powiatowy, jeden z odpowiedników starostwa powiatowego w niemieckich systemach podziału administracyjnego, dawniej w Prusach, także na terenach Polski włączonych bezpośrednio do III Rzeszy.
Krzyż Żelazny (niem. Eisernes Kreuz, EK) – pruskie, potem niemieckie odznaczenie wojskowe nadawane za męstwo na polu walki, a także za sukcesy dowódcze.

Od roku 1942 RAF i USAAF rozpoczęły ofensywę powietrzną na III Rzeszę siłami nawet ponad 1000 samolotów w jednym nalocie. Naloty alianckie spowodowały wydanie szczegółowych przepisów dotyczących zabezpieczenia cenniejszych zbiorów. Na podstawie zaleceń Berlina, wytypowano miejsca poza strefą gęsto zaludnioną, gdzie przewieziono i ukryto archiwalia. Były to pałace w: Wierzbniku, Trawnikach, Krajnie, Pisarzowicach, Niemodlinie i klasztorze oo. franciszkanów w Prudniku.

Kielce – miasto wojewódzkie położone w południowej części centralnej Polski, stolica województwa świętokrzyskiego. Położone w Górach Świętokrzyskich nad rzeką Silnicą. Stanowi regionalny ośrodek gospodarczy, turystyczny oraz wystawienniczo-targowy. Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 203 804 mieszkańców. Na terenie Kielc znajduje się 5 rezerwatów przyrody.
Austro-Węgry (t. Monarchia Austro-Węgierska; niem. Österreich-Ungarn, węg. Osztrák-Magyar Monarchia) – państwo związkowe w Europie Środkowej istniejące w latach 1867–1918.

Akcja ewakuacji zbiorów archiwalnych rozpoczęła się w 1943 już po odejściu dr Bruchmanna na front. Kierował nią przybyły z Wrocławia archiwista dr Lachmann. Latem 1944 Generalna Dyrekcja Archiwów Państwowych nakazała przeniesienie tych akt do kopalni soli w Grasleben (obecny powiat Helmstedt). Znalazły się tam archiwalia najcenniejsze, w tym średniowieczne. Pod koniec tego roku wydano wytyczne, według których ewakuacją miały być objęte także archiwa gospodarcze, dworskie, kościelne i zbiory prywatne.

Powiat chrzanowski - powiat w Polsce (województwo małopolskie), odtworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Chrzanów. Powiat chrzanowski powstał po raz pierwszy w latach 1853/54 jako jeden z dwóch powiatów Wielkiego Księstwa Krakowskiego w Królestwie Galicji.
Ludwik Musioł (ur. 19 grudnia 1892 r. w Mikołowie - zm. 28 marca 1970 r. w Katowicach) - nauczyciel, wizytator, archiwista, wybitny historyk górnośląski, prekursor krajoznawstwa, historyk kultury oraz Kościoła katolickiego, lingwista, etnograf. Autor ponad 300 prac naukowych.

Z końcem grudnia 1944 r. Lachmanna – odwołanego do Wrocławia – zastąpił dr Suhr z Tajnego Archiwum Państwowego w Berlin-Dahlem. Staatsarchiv Kattowitz przestało istnieć 17 stycznia 1945 r.

W końcowym okresie wojny archiwum poniosło nieodżałowane straty. Wśród zaginionych archiwaliów znalazły się akta dotyczące byłej rejencji opolskiej odnoszące się do województwa śląskiego, akta plebiscytowe, a także archiwalia powstałe na Śląsku Cieszyńskim przed rokiem 1919.

Po 1945 r.

Po II wojnie światowej katowickie Archiwum początkowo funkcjonowało prowizorycznie. Na jego czele stanął ponownie, po powrocie ze Lwowa, dr Michał Antonów. Siedzibą Archiwum był w dalszym ciągu budynek Urzędu Wojewódzkiego. W jego piwnicach znajdował się magazyn, a dla potrzeb administracyjno-naukowych zajmowano trzy pokoje. Dodatkowy magazyn znajdował się w baraku przy ul. ks. K. Damrota 4. Zbiory przechowywano także w barakach byłego obozu pracy w Świętochłowicach.

Galicja Wschodnia – to określenie używane po 1850 roku dla wschodnich terenów Królestwa Galicji i Lodomerii ze Lwowem, Stanisławowem, Tarnopolem, Przemyślem, Sanokiem i Krosnem. Stolicą tego regionu był Lwów.
Rewindykacja - odzyskanie dóbr kultury będących własnością państwa ubiegającego się o nie, a wywiezionych w wyniku zagrabienia (np. kolekcje obrazów, monet, księgozbiory, archiwalia).

Archiwum zostało włączone do polskiej sieci archiwalnej utworzonej na mocy Zarządzenia Ministra Oświaty podpisanego 19 grudnia 1945 przez ówczesnego ministra Czesława Wycecha. Zadania, które stanęły wówczas przed Archiwum sprowadzały się do:

zabezpieczenia zbiorów przejętych po Niemcach;

odnalezienia archiwaliów zaginionych lub rozproszonych;

wyszukania, przygotowania i przekazania części zbiorów do innych archiwów (zasada pertynencji terytorialnej).

Pomimo tego, że w ramach porządkowania archiwaliów przekazanych zostało ok. 500 mb akt archiwom w Kielcach, Krakowie, Piotrkowie i Radomiu, Archiwum borykało się z brakiem wystarczającej powierzchni magazynowej. Sytuacja poprawiła się nieco w roku 1948, kiedy to do jego dyspozycji oddano piwnice w budynku Śląskich Technicznych Zakładów Naukowych. Jednak już w 1950 r. przejęto akta z pięciu archiwów miejskich: Bielska, Bytomia, Częstochowy, Gliwic i Opola (ok. 950 mb akt) oraz muzeów w Bielsku, Bytomiu, Chorzowie, Cieszynie, Pszczynie i Zabrzu. Od roku 1952 rozpoczęto również przejmowanie akt przemysłowych.

Chrzanów – miasto w woj. małopolskim, w powiecie chrzanowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Chrzanów. Wchodzi w skład Jaworznicko-Chrzanowskiego Okręgu Przemysłowego.
Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

Kolejne powiększenie powierzchni Archiwum nastąpiło w 1981 r., kiedy to instytucja ta zajęła pomieszczenia na II i III piętrze budynku przy ul. 3 Maja 11 w Katowicach. Powierzchnia Archiwum zwiększyła się wówczas o 430 m². Nie wystarczyło to jednak by pomieścić wszystkie archiwalia i ich część przekazano do placówek zamiejscowych, m.in. akta dotyczące NSDAP przekazano do Malborka, a Deutscher Volksbund do Brzegu.

Piotrków Trybunalski – miasto na prawach powiatu, położone w centralnej Polsce na zachodzie Równiny Piotrkowskiej, będące siedzibą powiatu grodzkiego. Drugie pod względem wielkości miasto w województwie łódzkim i 47. w Polsce. Nazwa Piotrkowa w innych językach brzmi: język rosyjski – dziś Пётркув-Трибунальски, za czasów Królestwa Polskiego – Петроковъ; jidysz – פּעטריקעװ, Petrikew; język niemiecki – Petrikau. Liczba ludności w grudniu 2009 – 77 810 osób.
Województwo śląskie – jedno z 16 województw, jednostka samorządu terytorialnego i jednostka podziału administracyjnego Polski, obejmująca wschodnią część historycznych ziem Górnego Śląska, polską część Śląska Cieszyńskiego i część zachodniej Małopolski, w tym Zagłębie Dąbrowskie i Zagłębie Krakowskie.

Po 1989 (upadek komunizmu w Polsce), zasób poszczególnych archiwów znacznie się powiększył, ponieważ przejmowano akta po komitetach PZPR.

Nowa lokalizacja

Starania o nowy gmach, wspólny dla Biblioteki Śląskiej i Wojewódzkiego Archiwum Państwowego, rozpoczął podjął jeszcze w 1949 r. ówczesny dyrektor biblioteki Paweł Rybicki. Starania P. Rybickiego i innych uwiecznione zostały sukcesem dopiero w roku 1991, kiedy to dyrektorem Archiwum był Adam Kałuża. Rozpoczął on – jeszcze przed uzyskaniem oficjalnej zgody – przewożenie archiwaliów na tereny mieszczącej się na Wełnowcu, a przeniesionej do Gliwic, filii Ośrodka Szkolenia Specjalistów Wojsk Radiotechnicznych z Chorzowa (JW 3150). W marcu 1991 Archiwum oficjalnie przejęło byłe koszary o obszarze 6 ha wraz z budynkami o powierzchni ok. 10 000 m².

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).
Mieszko cieszyński (ur. 1252/1256, zm. 1314 lub 1315) – od 1281/2 wspólnie z bratem Przemysławem w Cieszynie, Oświęcimiu i Raciborzu, od 1290 po podziale samodzielny książę cieszyńsko-oświęcimski, sojusznik (być może także lennik w latach 1292-1305) króla Czech Wacława II. Założyciel linii Piastów cieszyńskich.

Zakończyły się trwające od początku powstania archiwum nieustannie problemy lokalowe. Otworzyły się nowe perspektywy rozwoju. Przystąpiono do likwidacji części oddziałów terenowych. Zlikwidowane zostały archiwa w Tarnowskich Górach, Bytomiu, Będzinie, Chrzanowie oraz Rybniku. Odzyskano depozyty złożone w archiwum w Opolu i Brzegu.

Mediewistyka – dyscyplina historyczna zajmująca się różnymi zagadnieniami epoki średniowiecza (m.in. społeczno-gospodarczymi, wojskowo-politycznymi). Współcześnie sięga także do rezultatów badań archeologii i etnografii.
Zabytek – w języku potocznym jest to każdy wytwór działalności człowieka, będący świadectwem minionej epoki (pamiatką przeszłości), posiadajacy wartość historyczną, artystyczną, naukową lub emocjonalną, przy czym kryterium czasu powstania, choć najważniejsze, nie przesądza o zdefiniowaniu zabytku. Nauki humanistyczne, a w szczególności historia sztuki nie stworzyły jednej, uniwersalnej definicji zabytku przydatnej wszytskim naukom.

Przemiany organizacyjne

Przemiany organizacyjne dotyczyły głównie tworzenia, bądź też likwidacji sieci archiwów powiatowych oraz oddziałów terenowych.

W latach 1950-1951 (Zarządzenie Ministra Oświaty z 21 lipca 1950) nastąpiło rozszerzenie sieci archiwów poprzez utworzenie 12 Powiatowych Archiwów Państwowych: w Będzinie, Bielsku-Białej, Bytomiu, Gliwicach Częstochowie, Lublińcu, Niemodlinie, Opolu, Pszczynie, Raciborzu, Tarnowskich Górach i Zawierciu. Archiwa te podległe były Wojewódzkiemu Archiwum w Katowicach. Do podstawowych zadań archiwów powiatowych należało: zabezpieczanie, gromadzenie i udostępnianie akt, zakładów i składnic, oraz przekazywanie akt do archiwum wojewódzkiego po pięcioletnim okresie przechowywania ich u siebie.

Lubliniec (śl. Lublynec, niem. Lublinitz, pol. hist. Lublin Śląski[potrzebne źródło])– miasto w województwie śląskim, siedziba powiatu lublinieckiego. Główny ośrodek gospodarczy, edukacyjny, kulturowy i turystyczny Ziemi Lublinieckiej, oraz drugi co do wielkości (po Częstochowie) w północnej części województwa śląskiego. Jedna z historycznych stolic Śląska[potrzebne źródło]. Jest głównym miastem Równiny Opolskiej oraz umowną stolicą Białego Śląska. Od czasów powojennych miasto przynależało do województwa katowickiego. Po reformie administracyjnej z 1975 r. utraciwszy rangę miasta powiatowego, Lubliniec znalazł się w granicach administracyjnych województwa częstochowskiego. W styczniu 1999 r. po kolejnym podziale administracyjnym przeprowadzonym przez rząd Jerzego Buzka, odzyskując status miasta powiatowego, Lubliniec powrócił do województwa śląskiego.
Materiały archiwalne (archiwalia) – są to, zgodnie z polskim prawem archiwalnym, dokumenty przechowywane wieczyście, oznaczane symbolem kategorii archiwalnej "A"; materiały archiwalne powstają w jednostkach organizacyjnych wytypowanych i znajdujących się pod nadzorem właściwego archiwum państwowego. Zgodnie z Ustawą archiwa państwowe mają prawo objąć nadzorem jedynie państwowe jednostki organizacyjne. Przy obejmowaniu nadzorem archiwalnym jednostek organizacyjnych uwzględniany jest m.in.: rodzaj jednostki organizacyjnej, przedmiot i charakter jej działalności, znaczenie dla regionu lub kraju. W momencie objęcia nadzorem archiwum państwowego jednostka taka staje się wytwórcą materiałów archiwalnych.

Jeszcze w 1951 roku Oddział Powiatowy w Częstochowie przekształcono w Archiwum Państwowe w Częstochowie podległe Wojewódzkiemu Archiwum Państwowemu w Katowicach. Wraz z nadaniem w 1956 roku nowego statutu, placówkę przemianowano na Oddział Terenowy w Częstochowie Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Katowicach.

Archiwum w Niemodlinie nie zostało nigdy zorganizowane, a w 1952 je zlikwidowano. W roku tym utworzono Archiwum Powiatowe w Cieszynie, a zlikwidowano w Lublińcu, jego zasoby zostały przekazane do archiwum w Tarnowskich Górach. Do 1963 r. funkcjonował oddział utworzony w Zawierciu, a jego z kolei zasób przekazano do archiwum w Będzinie.

Europejski Obszar Gospodarczy, EOG (ang. European Economic Area, EEA) - strefa wolnego handlu i Wspólny Rynek obejmujące kraje Unii Europejskiej i Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA) (z wyjątkiem Szwajcarii). EOG opiera się na czterech fundamentalnych wolnościach: swobodzie przepływu ludzi, kapitału, towarów i usług.
Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (. Podczas procesów norymberskich partia została uznana za organizację zbrodniczą odpowiedzialną za szereg zbrodni przeciwko ludzkości.

Na podstawie zarządzenia Rady Ministrów z 2 lutego 1953 r. oddział powiatowy w Opolu przekształcono w Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Opolu.

Po reformie administracyjnej z 1975 r. dokonała się zmiana nazewnictwa: od tej pory funkcjonowały Archiwa Państwowe oraz ich oddziały, będące wcześniej Archiwami Powiatowymi. Wówczas też nastąpiły zmiany strukturalne. Archiwum Państwowe w Katowicach objęło swym zasięgiem działania województwa: katowickie i bielskie. Jednocześnie przejęto archiwa w Chrzanowie, Oświęcimiu, Raciborzu oraz Żywcu. W wyniku zmian, w Częstochowie powstało także wtedy samodzielne, Wojewódzkie Archiwum Państwowe, podlegające Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych w Warszawie.

Radom – miasto z prawami powiatu w centralno-wschodniej Polsce, w województwie mazowieckim nad rzeką Mleczną. Największy ośrodek miejski w widłach Wisły i Pilicy. Czternaste co do wielkości miasto w Polsce. Siedziba kurii diecezji radomskiej i powiatu radomskiego. Centrum administracyjne i kulturalne ziemi radomskiej.
Front wschodni – całokształt działań bojowych w czasie II wojny światowej pomiędzy III Rzeszą i jej sojusznikami a ZSRR w Europie Wschodniej i Środkowej. Walki na froncie wschodnim trwały od 22 czerwca 1941 do 8 maja 1945. Swym zasięgiem obejmowały znaczny obszar europejskiej części Rosji, całą Polskę, Ukrainę, Białoruś, Litwę, Łotwę, Estonię, Finlandię, Rumunię, Węgry, Słowację, Jugosławię aż do wschodniej części Niemiec i Austrii. Był to najkrwawszy i największy z frontów wojennych w historii.

Po przyjęciu przez Sejm, dnia 14.07.1983 roku Ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach, w nazwie instytucji pominięto przymiotnik wojewódzkie.

W 1989 roku Archiwum Państwowe w Częstochowie zostało zlikwidowane, a na jego miejsce utworzono Oddział Archiwum Państwowego w Katowicach. Ten stan trwał do 7 czerwca 1994, kiedy to ponownie utworzono Archiwum Państwowe w Częstochowie.

II Rzesza Niemiecka, niem. Deutsches Reich – oficjalne określenie niemieckiego państwa narodowego założonego w 1871 roku przez polityka Ottona von Bismarcka. Było ono także określane jako Deutsches Kaiserreich (Cesarstwo Niemieckie), a po jego upadku jako Druga Rzesza (Zweites Reich).
Cieszyn (czes. Těšín, łac. Tessin, niem. Teschen) – miasto powiatowe w województwie śląskim, nad rzeką Olzą, na Pogórzu Śląskim. Historyczna stolica Śląska Cieszyńskiego. Miasto leży na granicy z Republiką Czeską i do czasu wprowadzenia postanowień układu z Schengen (21 grudnia 2007) było tam zlokalizowane największe drogowe przejście graniczne południowej Polski.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)