Ariusz (256–336) – wczesnochrześcijański prezbiter, teolog i poeta z Aleksandrii, Libijczyk z pochodzenia.

Jego nauka na temat relacji Boga Ojca i Syna Bożego oraz natury Bóstwa zyskała dużą popularność wśród ówczesnych rzymskich chrześcijan. Została ona jednak uznana za sprzeczną z nauką Kościoła powszechnego, wyznającego współistotność Ojca i Syna, na soborze w Nicei w 325 roku.

Naukę Ariusza nazywa się arianizmem.

Życiorys

Ariusz, syn Ammoniusa, nauki pobierał u Lucjana, prezbitera z Antiochii.

Piotr, biskup Aleksandrii wyświęcił go na diakona, ale później wykluczył z gminy chrześcijańskiej za jego nauki. Z powrotem Ariusza przyjął Achillas – następca Piotra – czyniąc go proboszczem portowej dzielnicy Aleksandrii zwanej Baukalis. Kolejny biskup Aleksander wezwał go do siebie z prośbą o wytłumaczenie głoszonych i coraz popularniejszych nauk. Duchowny jednak oskarżył biskupa o herezję sabelianizmu. Ariusz zawarł swą doktrynę w dziele Thalia (Uczta), którego fragmenty zachowały się do dziś (zachowało się również kilka jego listów). Biskup Aleksander zwołał w 318 n.e. synod lokalny, który potępił nowe nauki. W 320 n.e. przeciwko Ariuszowi wystąpił Atanazy z Aleksandrii.

W 325 n.e. jeszcze pogański cesarz Konstantyn I Wielki zwołał do Nicei – miasta w Azji Mniejszej powszechny sobór. Zachód, w imieniu papieża Sylwestra, reprezentował doradca cesarza biskup hiszpańskiej Kordoby, Hozjusz. Sobór skazał Ariusza na wygnanie, a jego księgi spalono. W 334 n.e. uczeń Ariusza, Wulfila, podjął się pracy misjonarskiej wśród Wizygotów głosząc chrześcijaństwo ariańskie. Sam Ariusz zmarł w 336 roku. Stworzona przez niego doktryna stała się na tyle popularna, iż zagroziła papieskiej, a sam cesarz Konstantyn I został ochrzczony, na łożu śmierci przez Euzebiusza z Nikomedii, przyjaciela Ariusza. Arianizm za rządów cesarzy Konstancjusza i Walensa był pod cesarską opieką.

Wiara Ariusza

Od czasu zdławienia arianizmu za sprawą Kościoła rzymskokatolickiego, Ariusz jest uznawany niemalże za symbol niewiary w boskość Jezusa Chrystusa, lub wiary w Jego niepełną boskość, a nawet wiary w Jezusa będącego pierwszym stworzeniem Boga. Ariusz jest uważany również za prekursora tej wiary przez braci polskich, unitarian i Świadków Jehowy. Współcześnie, całokształt poglądów Ariusza na temat Boga Ojca i Syna Bożego zbudowany jest na podstawie zachowanych pism jego przeciwników z czasów kontrowersji. Dzieła samego Ariusza prawie w całości zostały zniszczone. Niemniej zachowały się pewne źródła sugerujące, że wiara Ariusza odbiegała od jej zrozumienia przez jego przeciwników, i tym samym od współczesnego jej rozumienia. W jednym z listów do Euzebiusza z Nikomedii, Ariusz napisał:

"Lecz my mówimy i wierzymy, wcześniej zdeklarowani i teraz deklarujący, że Syn nie jest niezrodzony, ani w żaden sposób częścią niezrodzonego; oraz że nie wywodzi swojego istnienia od żadnej materii; lecz że przez wolę i zamysł istniał przed czasem i przed wiekami, jako doskonały Bóg, jednorodzony i niezmienny; oraz że nie było Go, zanim został zrodzony, lub stworzony, lub przeznaczony, lub ustanowiony, ponieważ nie był niezrodzony. Jesteśmy prześladowani, ponieważ mówimy, że Syn ma początek, podczas gdy Bóg jest bez początku." (List Ariusza do Euzebiusza, biskupa Nikomedii [w:] Isaac Boyle, A Historical View of the Council of Nice, 1836, str 42-43)

Z powyższego wynika, że przynajmniej przez jakiś czas, Ariusz wierzył w pełną boskość Syna Bożego, którą to boskość odziedziczył po Ojcu. Na takie poglądy Ariusza na temat Ojca i Syna wskazuje również wyznanie wiary napisane przez jego ucznia, Wulfilę (patrz artykuł). Mimo tego, że Ariusz wierzył w boskość Jezusa, nadal nie uznawał on współistotności Boga (Ojca) i Syna – ich bycia w tej samej boskiej substancji jako jeden Bóg w kilku osobach, która to współistotność stanowi najważniejszy element dogmatu o Trójcy Świętej (rozszerzonego również o Ducha Świętego).