Arka Bożek - Polski Serwis Naukowy

Arkadiusz Bożek

Arkadiusz Bożek szerzej znany jako Arka Bożek (ur. 12 stycznia 1899 w Markowicach k. Raciborza (obecnie dzielnica Raciborza), zm. 28 listopada 1954 w Katowicach) – działacz polski na Śląsku Opolskim.

Życiorys

Urodził się w rodzinie chłopskiej jako syn Karola i Bernardyny ze Sławików. W dzieciństwie mówił po czesku i po polsku, ukończył niemiecką szkołę podstawową, dokształcał się w szkole wieczorowej. Przebudzenie narodowe miało u niego miejsce dzięki lekturze powieści "Krzyżacy" Henryka Sienkiewicza w języku niemieckim i wizycie na odsłonięciu Pomnika Grunwaldzkiego w Krakowie w 1910.

Rada Narodowa Rzeczypospolitej Polskiej – organ konsultacyjny i opiniodawczy prezydenta i rządu RP na uchodźstwie. Ustanowiona dekretem prezydenta RP Władysława Raczkiewicza 9 grudnia 1939 we Francji.

Górny Śląsk (, śl-niem. Oberschläsing, niem. Oberschlesien, czes. Horní Slezsko, łac. Silesia Superior) – kraina historyczna położona na terenie Polski i Czech w dorzeczu górnej Odry oraz początkowego biegu Wisły, południowo-wschodnia część Śląska.

W latach I wojny światowej walczył jako ochotnik w wojsku niemieckim we Francji (nad Marną) i Włoszech (nad Isonzo). Na froncie zachodnim został czterokrotnie ranny, za odwagę awansował do stopnia sierżanta. W kontaktach z socjalistami nabrał lewicowych przekonań. Gdy powrócił do rodzinnych Markowic, przejął po rodzicach 9-hektarowe gospodarstwo, ożenił się z Jadwigą Komor, organizował spółdzielczość oraz zajął się działalnością polityczną.

Markowice - dzielnica Raciborza oddalona od centrum miasta o ok. 5 km w kierunku północno-zachodnim, na trasie Racibórz-Gliwice, dawniej wieś włączona do Raciborza w 1975 roku.

Pomnik Arki Bożka – położony przy ulicy Opawskiej w Raciborzu pomnik Arki Bożka (1899–1954), sołtysa Markowic w latach 1927–1933, rolnika, działacza polonijnego, publicysty, członka emigracyjnej Rady Narodowej w Londynie, a po wojnie wicewojewody śląsko-dąbrowskiego. Monument, którego autorem jest rzeźbiarz Augustyn Dyrda został odlany w Gliwickich Zakładach Urządzeń Technicznych. Przedstawia on Arkę Bożka z wyciągniętymi rękami, w geście człowieka skorego do niesienia pomocy innym. Na postumencie umieszczono wielkimi literami imię i nazwisko Arki Bożka oraz jego znane powiedzenie "Siła nasza leży w nas samych". Pomnik odsłonięto 9 maja 1980 roku w obecności rodziny Arki Bożka, przedstawicieli władz oraz tysięcy raciborzan. Umiejscowienie pomnika spotkało się z wieloma głosami krytycznymi, jako lepsze miejsce dla monumentu wskazywano teren na obrzeżu dzisiejszego parku im. Miasta Roth. Przed pomnikiem urządzono plac, na którym dziś często jeżdżą rolkarze i deskorolkowcy. Obecnie dyskutuje się przeniesienie pomnika w inne miejsce i przeznaczenie placu pod zabudowę.

Początkowo interesował się Związkiem Spartakusa kierowanym w Raciborzu przez Tomasza Pilarskiego, ale zerwał z nim w związku ze stanowiskiem organizacji na sprawy narodowe. Następnie związał się z polskim ruchem narodowym. W 1919 został polskim radnym gminy Markowice.

Dzięki Sylwestrowi Janoszy wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska i został dowódcą 2 kompanii 4 pułku raciborskiego. W czasie I powstania śląskiego w porozumieniu z POW Górnego Śląska, wysadził strategiczny most na Odrze. 2 maja 1920 walczył z niemieckimi bojówkami w Raciborzu.

Krzyżacy – powieść historyczna Henryka Sienkiewicza, która ukazała się po raz pierwszy w czasopiśmie "Tygodnik Ilustrowany" w latach 1897-1900, a w postaci książkowej w roku 1900. Akcja utworu toczy się najprawdopodobniej od 1399 (rok śmierci Królowej Jadwigi) do 1410 (bitwa pod Grunwaldem).

Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.

Uczestniczył w przygotowaniach do plebiscytu w 1921. W III powstaniu śląskim był łącznikiem z aliancką Komisją Międzysojuszniczą.

Działalność w Republice Weimarskiej i III Rzeszy (1922–1939)

Gdy po podziale Śląska został delegatem w Polsko-Niemieckiej Komisji Mieszanej ds. Górnego Śląska, zyskał sobie szacunek również drugiej strony swoim obiektywizmem i ugodowością. Od 1923 aktywnie działał we władzach naczelnych Związku Polaków w Niemczech - był wiceprezesem I Dzielnicy. W 1924 wybrano go na wójta Markowic (niechętnie nastawione do niego władze niemieckie zwlekały z zatwierdzeniem tego faktu do 1927). W tym samym roku zyskał mandat posła na sejmiki: prowincjonalny w Opolu i powiatowy w Raciborzu, kandydując z ramienia Polsko-Katolickiej Partii Ludowej.

Cmentarz przy ul. Henryka Sienkiewicza w Katowicach to jedna z najważniejszych nekropolii Katowic, założona w 1911. Jest własnością katowickiej parafii pod wezwaniem Świętych Apostołów Piotra i Pawła. Na terenie cmentarza znajdują się zabytkowe nagrobki. Spoczywa na nim wielu znanych działaczy politycznych i społecznych oraz przedstawicieli świata nauki, kultury i sztuki. Należą do nich m.in.:

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.

Zajmował się również publicystyką – w 1924 napisał dwie sztuki teatralne wyszydzające politykę niemiecką wobec Polaków na Górnym Śląsku. Wydał też broszurę pt. Co chłopa boli na Śląsku Opolskim? o charakterze lewicowym oraz książeczkę pt. Po 15 lipca 1937 roku dotyczącą obaw Górnoślązaków w związku z wygaśnięciem umowy genewskiej gwarantującej prawa mniejszościom narodowym na terenie rejencji opolskiej.

Sejm Ustawodawczy Rzeczypospolitej Polskiej – polski Sejm wybrany dnia 19 stycznia 1947 r. w sfałszowanych przez komunistów wyborach, powołany w celu przyjęcia nowej konstytucji, działający według zasad określonych w ustawie konstytucyjnej z 19 lutego 1947 r. (patrz: tzw. Mała Konstytucja).

Chojnice (kaszb. Chònice lub Chòjnice; niem. Konitz) – gmina miejska na Pomorzu, w województwie pomorskim, w powiecie chojnickim. Chojnice są położone w południowej części Kaszub w Borach Tucholskich, przy drodze krajowej nr 22 z Gorzowa Wlkp..

W dniu 31 grudnia 1938 niemieckie Gestapo nakazało Bożkowi w ciągu 4 tygodni opuścić Górny Śląsk. Wyjechał do Berlina i tam pracował w centrali Związku Polaków w Niemczech, raz po raz wygłaszając odczyty związane ze sprawami Górnego Śląska.

W styczniu 1939 opublikował w Berlinie znany artykuł pt. Arka Bożek do ludu polskiego w Niemczech, wzywający do oporu przed germanizacją. 29 maja 1939 Gestapo dokonało nieudanego zamachu na jego życie, w związku z czym ewakuował się w następnym miesiącu do Chojnic, a potem do Katowic.

Związek Polaków w Niemczech T.z. (ZPwN, niem. Bund der Polen in Deutschland e.V.) – organizacja polonijna w Niemczech, istniejąca od 1922 roku.Celem organizacji była reprezentacja prawna Polaków, obywateli Niemiec, oraz polskich stowarzyszeń wobec władz niemieckich. Główne zadania związku to zdobycie dla ludności polskiej pełnych praw mniejszości narodowej i obrona jej interesów we wszystkich dziedzinach życia społecznego. Mniejszość polska (2 mln ludzi) od dekretów wydanych przeszło 65 lat temu nie ma przywróconego statusu mniejszości narodowej w Niemczech, w przeciwieństwie do mniejszości niemieckiej w Polsce (150 tys. ludzi). Związek Polaków w Niemczech podkreśla swe przywiązanie do religii katolickiej. Patronką mniejszości polskiej w Niemczech jest Matka Boska Radosna.

Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa na Górnym Śląsku (fr. Commission Interalliée de Gouverment et de Plébiscite de Haute Silésie) działała od 11 lutego 1920 r. do czerwca 1922 r. i była powołana na mocy traktatu wersalskiego przez Radę Najwyższą Sojuszniczą w celu przeprowadzenia plebiscytu na Górnym Śląsku.

Emigracja (1939–1945)

We wrześniu 1939 wyjechał z kraju, dotarł do Francji, gdzie 21 grudnia 1939 został mianowany przez prezydenta RP Władysława Raczkiewicza członkiem Rady Narodowej RP. Następnie wybrał się razem z gen. Józefem Hallerem do USA, celem nawiązania łączności z tamtejszą emigracją.

Władysław Raczkiewicz (ur. 28 stycznia 1885 w Kutaisi w Gruzji, zm. 6 czerwca 1947 w Ruthin w Walii) – polski działacz polityczny, społeczny i wojskowy, uczestnik I wojny światowej i walk z bolszewikami, minister spraw wewnętrznych w czterech rządach II RP (w latach 1921, 1925–1926, i 1935–1936), senator (z list BBWR) i marszałek Senatu III kadencji (1930–1935), wojewoda nowogródzki (1921–1924), wileński (1926–1931), krakowski (1935), pomorski (1936–1939), prezes Światowego Związku Polaków z Zagranicy (1934–1939), Prezydent RP na Uchodźstwie (1939–1947).

Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (ZSL) – chłopska partia polityczna w Polsce powstała 27 listopada 1949 z połączenia "lubelskiego" Stronnictwa Ludowego z resztkami rozbitego przez komunistów PSL "mikołajczykowskiego". ZSL realizowało politykę PZPR wobec wsi. Partia satelicka PZPR.

Okres po 1945

Grób Arki Bożka

Po zakończeniu wojny Bożek wrócił na Górny Śląsk i został mianowany wicewojewodą śląsko-dąbrowskim. W tym czasie był członkiem PSL, a od 1947 SL. Był także zastępcą pełnomocnika rządu na Śląsk Opolski, gdzie kierował akcją weryfikacyjną i osadniczą. Często stawał w obronie miejscowej ludności, zarówno przed bezmyślnością władz, jak i agresją nowo przybyłych Polaków.

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Radny – członek rady. Radnym może zostać każdy (jeżeli ukończył 18 lat i ma zaświadczenie o niekaralności). W Polsce najczęściej mianem radnych określa się członków wybieralnych organów samorządowych, np. rady gminy czy rady powiatu.

Sprawował mandat posła do Krajowej Rady Narodowej i do Sejmu Ustawodawczego oraz szefował zarządowi Towarzystw Uniwersytetów Ludowych.

Po 1948 w ramach "walki z przedwojenną reakcją" zaczęto go odsuwać od działalności publicznej. Po zjednoczeniu SL i PSL był prezesem WKW ZSL w Katowicach.

W sierpniu 1950 ze względów politycznych został usunięty ze stanowiska wicewojewody śląskiego.

Chłopi, włościanie – warstwa społeczna zamieszkująca tereny wiejskie, dominująca w społeczeństwach przedprzemysłowych, zajmująca się produkcją rolną. Chłopów charakteryzuje odrębność warunków życia, obyczajów i tradycji, wynikająca z powiązania miejsca pracy z gospodarstwem domowym oraz uzależnienie procesu produkcji od warunków naturalnych. W przedindustrialnym społeczeństwie chłopi dzielili się na gospodarzy, zagrodników i komorników.

Język polski (polszczyzna) należy wraz z językiem czeskim, słowackim, pomorskim (kaszubskim), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich.

Zmarł w 1954 w Katowicach po długiej ciężkiej chorobie. Pośmiertnie w 1957 ukazały się jego Pamiętniki, które otrzymały nagrodę pisma "Polityka".

Został pochowany w Katowicach na cmentarzu przy ulicy Sienkiewicza.

Przypisy

Kalendarz Opolski na rok 1979, str. 138
M. W. Wanatowicz, Od indyferentnej ludności do śląskiej narodowości? Postawy narodowe ludności autochtonicznej Górnego Śląska w latach 1945–2003 w świadomości społecznej, Katowice 2004, s. 33.

Linki zewnętrzne

Sylwetka Arki Bożka w Gazecie Częstochowskiej