Mapa Arktyki – czerwona linia oznacza izotermę 10 °C uznawaną często za granicę regionu

Arktyka – obszar Ziemi otaczający biegun północny. Jej granice określa się w różny sposób.

Według definicji klimatyczno-ekologicznej wyznacza ją lipcowa izoterma +10 °C, która w przybliżeniu pokrywa się również z północną granicą wegetacji drzew. Według innej, Arktykę ogranicza koło podbiegunowe północne, co jednak sprawia, że w jej obrębie znajdują się również duże obszary Norwegii i Szwecji o dość umiarkowanym klimacie. Arktyka obejmuje część Rosji, Kanady, Norwegii, Szwecji, Finlandii, Alaskę (Stany Zjednoczone), Grenlandię (terytorium duńskie), Islandię oraz Ocean Arktyczny.

Nazwa pochodzi od greckiej nazwy gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy.

Centrum Arktyki to pokryty lodem Ocean Arktyczny. Otaczają go bezleśne obszary lądowe o przemarzniętym gruncie. Mimo to Arktyka tętni życiem, na które składa się bogata fauna i flora morska, ptaki, zwierzęta lądowe oraz społeczności ludzkie. Rdzenna ludność Arktyki (Eskimosi, Lapończycy, Czukcze, Nieńcy) dostosowała się do niezwykle trudnych warunków życia tworząc wyjątkowe kultury. Jest to kraina szczególnie wrażliwa na zmiany klimatyczne, dla klimatologów stanowi więc system wczesnego ostrzegania.

Krąg polarny (koło podbiegunowe północne) niemal dokładnie wyznacza granicę występowania dnia polarnego i nocy polarnej, podczas których słońce nie zachodzi lub nie wschodzi przez co najmniej 24 godziny.

Warunki geologiczne

Arktyka leży na tarczach krystalicznych: kanadyjskiej, bałtyckiej, angarskiej i ałdańskiej. Podlegała orogenezie kaledońsko-hercyńskiej (góry Grenlandii, Svalbardu, Uralu i Tajmyru) oraz alpejskiej (wypiętrzenie gór Syberii i Alaski). Pokrywa lodowa Arktyki zaczęła się tworzyć w późnym trzeciorzędzie. W czwartorzędzie lód pokrywał już znaczną powierzchnię Arktyki. W tym okresie wielokrotnie dochodziło też do formowania (i cofania) lądolodu.

Ocean Arktyczny zajmuje przestrzeń około 14,4 mln km², ma zatem mniej więcej podobną wielkość, jak kontynent Antarktydy. Jest to ocean ingresyjny, a więc powstało ono przez zalanie zapadniętych obszarów lądu stałego, podobnie jak Morze Śródziemne. Ocean Arktyczny łączy się bezpośrednio i wyraźnie z Oceanem Atlantyckim. Dzieli się na ocean głębszy i płytszy. Największa dotychczas znana głębokość wynosi 4850 m. U wybrzeży Europy i Azji leżą mniejsze wyspy i archipelagi, podczas gdy bliżej Ameryki wielkie wyspy, które razem z Grenlandią, największą wyspą na ziemi, obejmują przestrzeń 3 300 000 km².

Wyspy i archipelagi

Grenlandia, która z powodu stosunkowo łatwej dostępności, jest, podobnie jak Spitsbergen, najlepiej zbadanym obszarem Arktyki, leży bliżej kontynentu amerykańskiego niż Europy. Od Europy oddziela Grenlandię Ocean Atlantycki, łączący się tu na rozległej przestrzeni między Grenlandią, Svalbardem z Morzem Arktycznym. Od zachodu oddziela Grenlandię od Ameryki Zatoka Baffina, ku północy zaś wąska Cieśnina Kennedy'ego i kanał Robeson. Powierzchnia Grenlandii wynosi 2 130 800 km². Całą tę olbrzymią przestrzeń zajmuje poza nielicznymi, wolnymi od śniegu skrawkami nabrzeżnymi, ogromna, pokryta jednym potężnym lodowcem wyżyna. Jej przeciętna wysokość wynosi 2000-3000 m. Skały, wchodzące w skład tej wyżyny są pochodzenia archaicznego i paleozoicznego, środkową zaś część wyspy pokrywają trzeciorzędowe bazalty. Wolny od lodu brzeg jest pocięty, zwłaszcza na zachodzie, fiordami i cieśninami, przed którymi leżą liczne wysepki. Ludność tubylczą stanowią Inuici. Wyspa należy do Danii od roku 1721. Na zachód od Grenlandii rozciąga się między 60° a 125° długości zachodniej archipelag amerykański. Od kontynentu amerykańskiego oddzielają go tylko wąskie cieśniny. Przyczyny oddzielenia się tych wysp od reszty kontynentu można upatrywać w obniżeniu się tego ostatniego, w następstwie czego morze zalało niższe części lądu, tworząc liczne cieśniny, które dzielą archipelag od Kanady, a zarazem rozbijają go na mnóstwo wysp. Podobnie jak obszary nad Zatoką Hudsońską, tak i leżące w pobliżu wyspy to tereny płaskie lub pagórkowate. Tylko na wschodniej części Ziemi Baffina, największej z tych wysp, wznoszą się pewne szczyty w Górach Kumberlandzkich do 2.000 m wysokości. Tu znajdują się także wielkie lodowce, podczas gdy resztę obszaru zajmują – wskutek braku opadów – skaliste lub pokryte żwirami pustynie. Z wysp należy wymienić jeszcze, prócz Ziemi Baffina, najbardziej ku północy wysuniętą Wyspą Ellesmere'a, podzieloną przez głęboko w ląd wrzynające się fiordy na szereg prawie samodzielnych wysp, jak: Ziemia króla Oskara, Ziemia Granta, Ziemia Grinnella, dalej Wyspy Parry'ego, Ziemia Wiktorii i najdalej ku zachodowi wysunięta Ziemia Banksa. Ludność tubylczą archipelagu arktyczno-amerykańskiego stanowią również Iniuci, jednak w znacznie mniejszej liczbie niż na Grenlandii.

Z archipelagów, leżących w pobliżu Starego Świata, należy wymienić przede wszystkim najważniejszy, tj. archipelag Svalbard ze swą największą wyspą – Spitsbergenem. Członem, łączącym Svalbard z Grenlandią, jest leżąca pod 71° szerokości północnej wulkaniczna wyspa Jan Mayen, osiągająca pokrytym lodowcami szczytem Beeren wysokość 2.545 m n.p.m.Wyspy Svalbardu zajmują specjalne miejsce w świecie wysp arktycznych, ponieważ z powodu bardzo pomyślnego położenia zostały stosunkowo najlepiej zbadane. Pokrywa lodowa archipelagu wykazuje daleko idącą różnorodność. Szczyty często są bezśnieżne, ale w dolinach zalegają masy śniegu, zgęszczające się w lodowce. Najwyżej wznosi się góra Newtona (1730 m).

Od Svalbardu różni się znacznie, znajdująca się w pobliżu na wschodzie Ziemia Franciszka Józefa, składająca się z wielkiej ilości małych, silnie zlodowaciałych wysp. Duża część wysp Arktyki należy do Rosji. Na południe od Ziemi Franciszka Józefa leży Nowa Ziemia, podłużna, dwuczłonowa grupa wysp, oddzielona od lądu stałego morzem. Stanowi ona dalszy ciąg gór Uralskich; północny przylądek wyspy południowej dosięga jeszcze 1058 m. Nową Ziemię zamieszkują plemiona koczownicze Samojedów. Pomost między światem wysp arktycznych a krajami Europy tworzy subarktyczna Islandia.