Armata przeciwpancerna - Polski Serwis Naukowy

Polska armata przeciwpancerna wz. 36 kal. 37 mm (bez połowy tarczy ochronnej)

Radziecka armata przeciwpancerna wz. 1942 kal. 45 mm

Niemiecka armata PAK 40, kal. 75 mm

Niemiecka armata PAK 38, kal. 50 mm

Francuska armata Canon de 47 antichar SA mle 1937

Armata przeciwpancerna lub działo przeciwpancerne (w skrócie: armata ppanc) - armata przystosowana konstrukcyjnie do zwalczania opancerzonych pojazdów bojowych, głównie czołgów, ogniem na wprost. Przede wszystkim przez armaty przeciwpancerne rozumie się armaty holowane, aczkolwiek większość armat czołgowych, stanowiących uzbrojenie czołgów i samobieżnych dział przeciwpancernych (niszczycieli czołgów) jest także z technicznego punktu widzenia działami przeciwpancernymi.

Armata czołgowa – rodzaj armaty przystosowany do montowania w wieży czołgu lub innego pojazdu pancernego, służący do zwalczania pojazdów nieopancerzonych, pancernych, a także siły żywej, budynków i umocnień.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Charakterystyki

Od innych rodzajów dział armata przeciwpancerna wyróżnia się przede wszystkim posiadaniem odpowiednich przyrządów celowniczych, umożliwiających prowadzenie celnego ognia bezpośredniego (na wprost) do pojazdów, oraz używaniem amunicji przeciwpancernej. W celu uzyskania dużej prędkości wylotowej i celności, działa przeciwpancerne miały długą lufę (długości 40-50 kalibrów, aż do powyżej 70 kalibrów). Armaty przeciwpancerne miały zwykle mniejszy kaliber od współczesnych im armat polowych, gdyż z uwagi na większą prędkość wylotową pocisków, wystarczający do przebicia pancerza był pocisk o mniejszym kalibrze, a mniej istotny był efekt kruszący. Sprzyjało to większej szybkostrzelności armat przeciwpancernych, a przy tym działa przeciwpancerne mogły mieć na ogół mniejsze wymiary i masę oraz większą mobilność od dział polowych, co ułatwiało ich maskowanie na polu walki i umożliwiało zmianę stanowiska na małe odległości siłami obsługi. Armaty przeciwpancerne miały również zwykle większe kąty ostrzału w poziomie, umożliwiające zwalczanie celów ruchomych bez konieczności zmiany stanowiska.

8,8 cm Flak 18 (potocznie osiemdziesiątka ósemka) - niemieckie działo z okresu II wojny światowej. Jest jednym z najbardziej znanych dział z tego okresu. Wyprodukowano kilka wersji tego działa 8,8 cm Flak 18, 36 i 37, a także unowocześnione modele jak Flak 41 i Flak 43. "Flak" to w języku niemieckim skrót od słów "Fliegerabwehrkanone" - działo przeciwlotnicze, gdyż takie było oryginalne przeznaczenie tej broni. Istniały także wersje przeciwpancerne znane jako PaK 88 (Panzerabwehrkanone – działo przeciwpancerne). W wojsku niemieckim były one popularnie znane jako "Acht-Acht" (osiem-osiem), skrót od Acht-komma-acht Zentimeter (osiem przecinek osiem dziesiątych centymetra).

Prędkość wylotowa jest to prędkość, z jaką pocisk opuszcza lufę po wystrzale. Obliczana jest metodami balistyki wewnętrznej lub mierzona względem lufy.

Do armat przeciwpancernych używano prawie wyłącznie naboi zespolonych. Początkowo używano jedynie zwykłych pocisków przeciwpancernych z litej stali (pełnokalibrowych - angielskie oznaczenie: AP), lub z niewielkim ładunkiem kruszącym (APHE). Ich późniejszą odmianą były pociski z czepcem (APC, APCBC). Podczas II wojny światowej wprowadzono pociski rdzeniowe i podkalibrowe (APCR, APDS) oraz kumulacyjne (HEAT), pozwalające na znaczne zwiększenie przebijalności. Po wojnie pojawiły się pociski podkalibrowe stabilizowane brzechwowo (APFSDS), aczkolwiek stosowane głównie w armatach czołgowych.

Niszczyciel czołgów – pojazd wojskowy, najczęściej opancerzony, którego głównym zadaniem jest niszczenie czołgów nieprzyjaciela. Pojawiły się wraz z masowym użyciem czołgów w II wojnie światowej.

Lufa – zasadnicza część broni palnej, umożliwiająca nadanie pociskowi jednocześnie ruchu postępowego i obrotowego (lufy gwintowane) lub tylko postępowego (lufy gładkościenne) w odpowiednim kierunku.

Często armaty przeciwpancerne, mogły również strzelać pociskami kruszącymi (HE) ogniem pośrednim, jak artyleria polowa (w działach mniejszych kalibrów skuteczność pocisków kruszących była ograniczona przez niewielką masę pocisku). Z drugiej strony, począwszy od II wojny światowej, armaty polowe mogły zwykle również zwalczać cele opancerzone pociskami przeciwpancernymi, podobnie jak armaty przeciwlotnicze.

Celownik – urządzenie służące do wyznaczania elementom broni odpowiadającym za początkowy kierunek lotu pocisku takiego położenia, aby tor pocisku przechodził przez cel. Ze względu na przeznaczenie celowniki dzielą się na:

Armata była dawniej bronią miotająca pociski za pomocą prochu. Współcześnie terminem tym określa się działo o bliskim płaskiemu torze lotu pocisku, służące do ostrzeliwania celów będących na linii pola widzenia.

Historia rozwoju

Potrzeba posiadania artylerii przeciwpancernej stała się widoczna po wprowadzeniu pierwszych czołgów, pod koniec I wojny światowej. Początkowo do celów zwalczania czołgów próbowano używać armat polowych, z różnym powodzeniem z powodu braku odpowiednich celowników i posiadania niewielkich kątów ostrzału. Nieco lepsze do tego celu były działa piechoty - bardziej mobilne i o mniejszym kalibrze. Specjalne działa przeciwpancerne zaczęto produkować jednak dopiero w latach 30. XX wieku. Typowy dla dział tego okresu, używanych aż do początku II wojny światowej, był kaliber 37 mm, rzadziej 47 mm lub kalibry pośrednie (40 mm, 45 mm). Mniejszym, rzadziej stosowanym kalibrem był 25 mm. Armaty tych kalibrów określane są także potocznie jako działka przeciwpancerne. Pierwsze doświadczenia II wojny światowej wymogły opracowanie nowych cięższych dział przeciwpancernych, o długiej lufie i kalibrze 50 lub 57 mm. W połowie wojny, standardowym kalibrem dział przeciwpancernych stał się 75 lub 76 mm. Pod koniec wojny, wprowadzenie nowych czołgów ciężkich wymogło pojawienie się ciężkich armat przeciwpancernych kaliber 88 mm, 100 mm, a nawet 128 mm (aczkolwiek już od 1940 roku Niemcy zaczęli z sukcesem używać do zwalczania czołgów ciężkich uniwersalnych armat przeciwlotniczych 88 mm). Były to już jednak konstrukcje ciężkie (5-10 ton), nieporęczne na polu walki.

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Artyleria - to jeden z podstawowych rodzajów wojsk, na uzbrojenie którego wchodzą działa (armaty, haubice, moździerze) oraz wyrzutnie rakietowe, a w przeszłości także machiny miotające. Zadaniem artylerii jest zwalczanie celów naziemnych, powietrznych i nawodnych ogniem dział i pociskami rakietowymi. Wykonując swoje zadania, artyleria służy zwykle do wsparcia innych rodzajów wojsk lub działa samodzielnie. W skład artylerii wchodzi także sprzęt i służby umożliwiające skuteczne wykonywanie zadań ogniowych: systemy kierowania ogniem, systemy rozpoznania i wykrywania celów (w tym radary artyleryjskie), służby pomiarowe i inne.

Po II wojnie światowej, dalszy rozwój armat przeciwpancernych uległ przyhamowaniu. Wkrótce zaczęto je wycofywać z uzbrojenia, zwłaszcza w krajach zachodnich. Nieco dłużej rozwijane były w ZSRR. Po wojnie powstało niewiele nowych konstrukcji holowanych armat przeciwpancernych, których kaliber na ogół nie przekraczał 100 mm, sporadycznie 125 mm. Przyczynami tego było m.in. pojawienie się lekkich dział bezodrzutowych z pociskami kumulacyjnymi, a następnie, od lat 60., przeciwpancernych pocisków kierowanych.

Amunicja przeciwpancerna - termin określający ogół pocisków artyleryjskich, rakiet, min, granatów oraz pocisków wystrzeliwanych z broni strzeleckiej przeznaczonych do rażenia celów opancerzonych - czołgów, opancerzonych wozów bojowych oraz umocnień. Celem tego rodzaju pocisków jest przebicie jak najmocniejszego pancerza. Głównym czynnikiem rażącym większości rodzajów amunicji przeciwpancernej jest ich energia kinetyczna.

7,5 cm PaK 40 (Panzerabwehrkanone 40 – działo przeciwpancerne model 40) – niemiecka armata przeciwpancerna kalibru 75 mm opracowana w latach 1939-1941 i używana przez armię niemiecką w okresie II wojny światowej.