Armia Łódź - Polski Serwis Naukowy

Armia "Łódź" - związek operacyjny Wojska Polskiego II RP w kampanii wrześniowej 1939.

Geneza i zadania

Utworzona 23 marca 1939 miała zorganizować obronę pomiędzy Armią "Poznań" i Armią "Kraków" (na kierunku Radomsko - Skarżysko) w pasie od Błaszek na północy do Przedborza na południowym wschodzie. Do podstawowych zadań wyznaczonych siłom Armii "Łódź" należała osłona w kierunku na Łódź i Piotrków Trybunalski oraz nacieranie na nieprzyjaciela z kierunku Sieradza na zachód. Szerokość pasa obrony wynosiła około 120 km. Główna pozycja oporu została wyznaczona wzdłuż Warty i jej prawego dopływu Widawki. Pozycja ta znajdowała się w odległości około 90 km od granicy na jej skrzydłach i około 60 km w środku obrony.

Glinno – wieś w Polsce położona w województwie łódzkim, w powiecie sieradzkim, w gminie Warta. Leży nad wschodnim skrajem tzw. cofki zbiornika Jeziorsko.

Łódź – miasto wojewódzkie w środkowej Polsce, położone na Wzniesieniach Łódzkich, na dziale wodnym I rzędu Wisły i Odry. Przejściowa siedziba władz państwowych w 1945 roku. Siedziba władz województwa łódzkiego oraz powiatu łódzkiego wschodniego.

Generał Rómmel planował wzniesienie linii umocnień fortyfikacyjnych stałych i ziemnych. Zaplanowano także wysadzenie większości mostów na najważniejszych rzekach w okolicy. Prace przy wznoszeniu schronów rozpoczęto po 24 czerwca 1939 r. kiedy to Sztab Główny zezwolił na rozpoczęcie budowy umocnień polowych na przyszłych pozycjach obronnych. Do 1 września zdołano zbudować około 46 schronów żelbetowych i 12 ziemno-drewnianych, z czego wiele nie było w pełni ukończonych.

Pociąg Pancerny „Piłsudczyk” (Pociąg Pancerny Nr 1 i 52) – pociąg pancerny Wojska Polskiego II RP. Pociąg brał udział w ciężkich walkach w okolicach Warszawy. 20 września 1939 roku przy niemożliwości dalszego przebicia się pociąg został przez załogę opuszczony i zniszczony w okolicach miejscowości Mrozy na linii Warszawa–Brześć nad Bugiem. Krawczak i Odziemkowski podsumowując działania pociągu napisali: „Czterodniowy bój Piłsudczyka pod Mrozami, na tyłach nieprzyjaciela, jest jednym z najpiękniejszych przykładów poświęcenia i patriotyzmu żołnierzy polskiej broni pancernej”.

Piotrków Trybunalski – miasto na prawach powiatu, położone w centralnej Polsce na zachodzie Równiny Piotrkowskiej, będące siedzibą powiatu grodzkiego. Drugie pod względem wielkości miasto w województwie łódzkim i 47. w Polsce. Nazwa Piotrkowa w innych językach brzmi: język rosyjski – dziś Пётркув-Трибунальски, za czasów Królestwa Polskiego – Петроковъ; jidysz – פּעטריקעװ, Petrikew; język niemiecki – Petrikau. Liczba ludności w grudniu 2009 – 77 810 osób.

Obronę podzielono na 4 odcinki: Sieradz (Linia Warty), Widawa, Szczerców, Rozprza-Księży Młyn. W celu usprawnienia dowodzenia 31 sierpnia ze składu Armii "Łódź" wydzielono 2 grupy operacyjne. Pierwsza pod dowództwem generała Franciszka Dindorf-Ankowicza obsadzała odcinek Sieradz, a pozostałe odcinki przypisano do Grupy Operacyjnej Piotrków (pod dowództwem generała Wiktora Thommée).

Tadeusz Kutrzeba (ur. 15 kwietnia 1886 w Krakowie, zm. 8 stycznia 1947 w Londynie) – kapitan Sztabu Generalnego Cesarskiej i Królewskiej Armii, generał dywizji Wojska Polskiego II RP, dowódca Armii "Poznań" podczas wojny obronnej 1939 r.

Kwatermistrz (ang. Quartermaster) – oficer dowództwa (sztabu), który dowodzi w polu (w czasie wojny) z ramienia dowódcy (szefa sztabu) kwatermistrzostwem (tyłami), kieruje działalnością podległych mu szefów służb w zakresie zaopatrzenia i obsługi wojsk, organizuje dowóz i ewakuację, a na wyższych szczeblach - komunikację na obszarze tyłów oraz jest odpowiedzialny za organizację tyłów (etapów); w czasie pokoju kieruje gospodarką jednostki wojskowej będącej oddziałem gospodarczym (na wyższych szczeblach powierzonymi mu działami gospodarki) i prowadzi szkolenie podległych mu kadr. Aktualnie w Siłach Zbrojnych RP pojęcia kwatermistrz – kwatermistrzostwo, zastąpione zostały pojęciami: szef logistyki – logistyka. Funkcja kwatermistrza znana jest także w straży pożarnej, skautingu i harcerstwie.

Sztab armii był zlokalizowany w Łodzi w Parku Julianowskim w pałacu Juliusza Heinzla. Koncepcję dowódcy armii gen. Rómmla obrony przedpola najlepiej charakteryzują jego słowa:

...Musimy sobie zdawać sprawę, że tylko stosując obronę ruchową możemy zatrzymać i opóźnić tak znaczną przewagę nieprzyjaciela. Tylko w starciach i potyczkach o każdą wieś, lasek, rzeczkę czy wzgórze możemy zahamować tempo jego marszu i wygrać tak potrzebny dla nas czas. Blisko połowa sił własnych armii będzie w trakcie koncentracji lub mobilizacji. Cała armia odwodowa będzie zbierać się pod osłoną naszych walczących oddziałów.
Adiutant (łac. adiutare - "pomagać"), adiutant ordynansowy - żołnierz pomocniczy asystujący najwyższym oficerom (zazwyczaj generałom oraz dowódcom jednostek wojskowych). Jest w osobistej dyspozycji swego przełożonego. Wykonuje ogólne prace kancelaryjno-biurowe i organizacyjne zapewniające rytmiczność działalności służbowej dowódcy, a także zlecenia osobistego przełożonego, oraz kieruje pracą innych pracowników adiutantury (kancelarii dowódcy).

Błaszki – miasto w województwie łódzkim, w powiecie sieradzkim, siedziba gminy Błaszki. Położone w Kaliskiem, nad Trojanówką. Błaszki leżały w średniowieczu w ziemi sieradzkiej.

Realizując tę koncepcję, z chwilą ogłoszenia alarmu bojowego 29 sierpnia, gen. Rómmel ruszył trzema dywizjami w kierunku granicy, pozostawiając na głównej linii obrony tylko załogi bezpieczeństwa.

Na pozycje Armii "Łódź" miało spaść najsilniejsze niemieckie uderzenie, gdyż obszar ten umożliwiał postęp w kierunku: Częstochowa, Łódź, Warszawa. Armia ta także a także ochraniała koncentrującą się za plecami Armię "Prusy". Jednak pomimo tych przewidywań nie przeznaczono dla tego zgrupowania wystarczających sił, a jeszcze w ostatniej chwili uszczuplono je o 22 DP.

Dowództwo – zespół ludzi, wraz z dowódcą, zajmujących się kierowaniem formacją wojskową lub zespołem ludzi. Najczęściej stosowane w terminologii wojskowej, rzadziej w terminologii cywilnej.

Twierdza Modlin (rosyjska nazwa Nowogieorgiewsk) – twierdza położona na Mazowszu u zbiegu Wisły i Narwi, około 30 km na północny zachód od Warszawy. Składa się z cytadeli położonej na prawym brzegu Narwi, umocnionych przedmości: kazuńskiego i nowodworskiego oraz z dwóch pierścieni fortów. Jest jedną z największych i najlepiej zachowanych twierdz w Polsce.

Ordre de Bataille i obsada personalna armii

Kwatera Główna Armii "Łódź"

Dowództwo

dowódca - gen. dyw. Juliusz Rómmel

sztabowy oficer do zleceń dowódcy armii - płk dypl. Zdzisław Chrząstowski († 6 IX 1939)

adiutant - mjr Tadeusz Strużyński

dowódca etapów - płk dypl. Marian Bolesławicz

dowódca broni pancernych - płk dypl. Stanisław Rola-Arciszewski

Sztab

szef sztabu - płk dypl. Aleksander Pragłowski

szef Oddziału I - ppłk dypl. Tadeusz Daniec

szef Oddziału II - ppłk dypl. Karol Piasecki

szef Oddziału III - ppłk dypl. Stanisław Rutkowski

szef Oddziału IV - ppłk dypl. Jan Bracławski-Herman

szef łączności - ppłk Władysław Malinowski

kwatermistrz - ppłk dypl. Marian Kułakowski

Grupa Operacyjna "Piotrków"

28 Dywizja Piechoty (28 DP) – wielka jednostka piechoty Wojska Polskiego II RP. Miejsce stacjonowania w czasie pokoju: dowództwo - Warszawa, 15 pp - Dęblin, 36 pp - Warszawa, 72 pp - Radom, 28 dal - Warszawa/Zajezierze.

Praszka (niem. Praschkau) – miasto w woj. opolskim, w powiecie oleskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Praszka, położone nad Prosną. Historycznie należała do ziemi wieluńskiej. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. częstochowskiego. Do 1939 roku miasto graniczne (granica polsko-niemiecka) w województwie łódzkim.

Kwatera Główna GO "Piotrków"

Dowództwo

dowódca - gen. bryg. Wiktor Thommée

adiutant - kpt. Seweryn Białkowski

dowódca artylerii - płk art. Henryk Kreiss

Sztab

szef sztabu - ppłk dypl. Mieczysław Wilczewski

I oficer operacyjny - mjr dypl. Izydor Kwieciński

II oficer operacyjny - por. Władysław Jachowicz

I oficer informacyjny mjr dypl. Cezary Niewęgłowski

II oficer informacyjny - mjr Józef Herzog

dowódca łączności - mjr Marian Czyż

kwatermistrz - ppłk dypl.Mirosław Kalinka

30 Poleska Dywizja Piechoty

Wołyńska Brygada Kawalerii

II dywizjon 4 pac ( haubice-155 ) - dowódca ppłk Jerzy Szuster

7 Batalion ckm - dowódca - mjr Karol Stanisław Charkow

pociąg pancerny nr 52 i 53

Od 2 września 1939 w skład GO Piotrków weszło zgrupowanie 2 Pułku Piechoty Legionów

Skarżysko-Kamienna – miasto powiatowe w północnej części województwa świętokrzyskiego. Do 24 kwietnia 1928 r. miasto nosiło nazwę Kamienna; zwyczajowo i potocznie określane jest pierwszym członem nazwy – Skarżysko.

Stanisław Teofil Rola-Arciszewski herbu Rola (ur. 9 listopada 1888 w Kołomyi, zm. 5 listopada 1953 w Londynie) - pułkownik dyplomowany Wojska Polskiego, publicysta wojskowy.

2 Dywizja Piechoty Legionów (od 2 września)
10 Dywizja Piechoty
22 Dywizja Piechoty Górskiej (do 28 sierpnia 1939)
28 Dywizja Piechoty
Kresowa Brygada Kawalerii (od 2 września)
Sieradzka Brygada Obrony Narodowej

Lotnictwo i OPL Armii "Łódź"

Dowództwo

dowódca - płk Wacław Iwaszkiewicz Łódź

pluton łącznikowy nr 10

32 eskadra rozpoznawcza

III/6 Dywizjon Myśliwski

161 eskadra myśliwska

162 eskadra myśliwska

63 eskadra obserwacyjna

66 eskadra obserwacyjna

Łącznie:

34 bataliony piechoty

29 szwadronów kawalerii

ok. 170 dział

10 dział przeciwlotniczych

50 czołgów

2 pociągi pancerne

55 samolotów (różnych typów)

Działania armii

1 września na odcinku 10 DP Niemcy przekroczyli granicę już o 4:00 a na odcinku 30 DP pod Praszką już o 3:45, czyli wcześniej niż na pozostałym froncie. Bombardowanie Wielunia rozpoczęło się o 4:40. W mieście nie było wojska. Dowództwo 28 DP znajdowało się 15 km na północny wschód od miasta w miejscowości Wielgie i tam też była zlokalizowana jedyna bateria przeciwlotnicza dywizji. Między 5:00 a 6:00 Wieluń był bombardowany trzykrotnie a do 14:00 jeszcze kilkakrotnie.

1 Dywizja Pancerna SS "Leibstandarte SS Adolf Hitler" (Leibstandarte SS Adolf Hitler - Gwardia Przyboczna Adolfa Hitlera, w skrócie: LSSAH) - najbardziej elitarna spośród dywizji Waffen-SS, wyrosła z oddziału straży przybocznej Hitlera; przyjmowano do niej jedynie ochotników i to po starannej selekcji. Hasłem dywizji było "Meine Ehre heisst Treue" - Mój honor nazywa się wierność.

Związek operacyjny - wielostopniowa jednostka organizacyjna i operacyjna wojska występująca we wszystkich rodzajach sił zbrojnych, przeznaczona do prowadzenia operacji na konkretnym teatrze działań wojennych. Zalicza się do niego:

W pasie obrony 10 DP, w pierwszym rzucie atakowały cztery niemieckie dywizje piechoty a za nimi, na styku z obroną prowadzoną przez 28 DP, dodatkowo 1 Dywizja Lekka dysponująca 230 czołgami i 36 samochodami pancernymi. To dowodnie świadczy o ogromnej przewadze Niemców. Przez cztery dni armia skutecznie powstrzymywała natarcie nieprzyjaciela. Począwszy od 4 września gen. Rommel nalegał na Naczelne Dowództwo o przyspieszenie działań na skrzydłach - od północy przez Armię "Poznań" i pod Piotrkowem przez odwodową Armię "Prusy". Już 3 września gen. Kutrzeba chciał uderzyć w korytarzu między Prosną i Wartą, ale nie otrzymał wtedy zgody Naczelnego Dowództwa. Około 3:00 w nocy z 4 na 5 września przyszedł telegram o zgodzie na podjęcie działań zaczepnych przez te armie i rozkaz utrzymania obrony na Warcie i Widawce do następnej nocy. Na pomoc Armii "Poznań" było już za późno. Obie armie rozdzielał pas o szerokości około 35 km. O świcie 5 września doszła do punktu kulminacyjnego bitwa nad Wartą. Walka toczyła się na około 40. km linii frontu od Glinna na północy do Strońska na południu. Niemcy wprowadzili do walki dodatkową dywizję piechoty (30 DP) i zwiększyli udział w walce lotnictwa. Rozkaz odwrotu zastał jednostki na 50. km linii frontu w centrum i na południu obrony, umocnione na swoich pozycjach od Pstrokoni, czyli od ujścia Widawki do Warty, do Borowej Góry (na południowy wschód od Bełchatowa koło miejscowości Borowa). Oddziały rozpoczęły wycofywanie w kierunku przepraw na Wiśle późną nocą z 5 na 6 września ale niektóre trwały jeszcze do świtu na swoich stanowiskach. Armia wycofywała się w pasie między Pilicą a Górą Kalwarią.

Apoloniusz Zawilski (ur. 21 października 1912 w Kołodeżach, w powiecie łuckim, zm. 20 czerwca 2004 w Warszawie) - polski pisarz, pułkownik Wojska Polskiego.

Sieradz – miasto i gmina w województwie łódzkim, w powiecie sieradzkim. Miasto jest położone w strefie nad rzeką Wartą, która tworzy na jego terenie i okolicach Kotlinę Sieradzką. Przez Sieradz biegną drogi krajowe: nr 12, nr 14 i nr 83 oraz linia kolejowa nr 14. W latach 1975-1998 Sieradz był stolicą województwa sieradzkiego.

Armia "Łódź" przez cztery dni w ciężkich walkach opóźniała niemiecką inwazję. Tymczasem bardziej mobilne jednostki niemieckie oskrzydliły Armię Łódź, uderzając na pozycje łączące Armię Łódź z Armiami Poznań i Kraków, odcinając generała Rommla od niektórych jednostek (8 Armia oskrzydlając od północy, a 10 Armia od południa). Łódź została zajęta przez jednostki pułku Leibstandarte SS Adolf Hitler i 4 Dywizji Pancernej 8-9 września, powstrzymując polski kontratak. Następnie w walkach odwrotowych Armia Łódź większością swych sił obsadziła Twierdzę Modlin pod dowództwem generała brygady Wiktora Thommée.

Pilica – , a powierzchnia dorzecza 8341 km². Płynie przez Wyżynę Małopolską, Niziny Środkowopolskie oraz Nizinę Środkowomazowiecką i wpada do Wisły w okolicach wsi Ostrówek, w regionie geograficznym zwanym Doliną Środkowej Wisły.

Juliusz Karol Wilhelm Józef Rómmel vel Rummel (ur. 3 czerwca 1881 w Grodnie, zm. 3 września 1967 w Warszawie) – pułkownik artylerii konnej Armii Imperium Rosyjskiego, generał dywizji Wojska Polskiego.

Bibliografia

Jan Wróblewski, Armia Łódź, Wydawnictwo Wojskowego Instytutu Historycznego, Warszawa 1975.

Apoloniusz Zawilski: Bitwy polskiego września. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2009, s. 221-289. ISBN 978-83-240-1214-5.

Linki zewnętrzne

Roman Bąkowski, Piotr Kurzawa, Waldemar Nadolny, Lekkie schrony bojowe w pasie działania Armii Łódź w 1939 r.

Przypisy

Juliusz Rómmel: Za honor i ojczyznę:wspomnienia dowódcy armii "Łódź" i "Warszawa". Warszawa: Iskry, 1958, s. 43.
Rajmund Szubiński: Polska broń pancerna w 1939 roku. Warszawa: MON, 1982, s. 80. ISBN 8311100314.
Apoloniusz Zawilski: Bitwy polskiego września. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2009, s. 246. ISBN 978-83-240-1214-5.