Armia Kraków - Polski Serwis Naukowy

Armia "Kraków" – związek operacyjny Wojska Polskiego II RP.

Tereny walk armii

Historia armii

15 marca 1939 oddziały Wehrmachtu wkroczyły do Pragi, a 23 marca zajęły litewski port i miasto Kłajpeda. Dwa dni wcześniej, w Berlinie, Joachim von Ribbentrop w rozmowie z ambasadorem Józefem Lipskim zażądał ostatecznej odpowiedzi w sprawie Gdańska i eksterytorialnej autostrady.

Bobrowniki – wieś w Polsce położona w województwie śląskim, w powiecie będzińskim, w gminie Bobrowniki. Obecnie mieszka tutaj 3500 ludzi. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa katowickiego. Zachodnia granica Bobrownik - z Piekarami Śląskimi, oparta na Brynicy - stanowi historyczną granicę Zagłębia Dąbrowskiego ze Śląskiem.

Obrona Narodowa (ON) - terytorialna formacja wojskowa istniejąca w latach 1937-1939. Była zorganizowana w systemie brygad i półbrygad, przyporządkowanych dowództwom okręgów korpusów (DOK), a po mobilizacji – konkretnym armiom Wojska Polskiego.

21 marca 1939 niżej wymienieni oficerowie otrzymali rozkazy stawienia się w dniu 23 marca o godz. 10.00 w Generalnym Inspektoracie Sił Zbrojnych w Warszawie: ppłk dypl. Jan Rzepecki, mjr dypl. Władysław Steblik, mjr dypl. Kazimierz Szpądrowski i mjr Franciszek Chmura. Oficerowie ci stanowili uzupełnienie sztabu generała do prac przy GISZ, gen. bryg. Antoniego Szyllinga, który stał się zalążkiem dowództwa armii.

Dowódca (ang. commander) - stanowisko etatowe w wojsku, żołnierz stojący na czele rodzaju sił zbrojnych, związku taktycznego, oddziału lub pododdziału. Posiada określone prawa (wydawanie rozkazów oraz nadzór nad ich wykonawstwem). Jest organizatorem działań bojowych podległych wojsk (żołnierzy) oraz dowodzi nimi w czasie ich trwania.

Górny Śląsk (, śl-niem. Oberschläsing, niem. Oberschlesien, czes. Horní Slezsko, łac. Silesia Superior) – kraina historyczna położona na terenie Polski i Czech w dorzeczu górnej Odry oraz początkowego biegu Wisły, południowo-wschodnia część Śląska.

23 marca gen. Szylling otrzymał od generalnego inspektora sił zbrojnych, marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego pisemny rozkaz z zadaniem dla przyszłej Armii "Kraków" i ściśle określonym wstępnym ugrupowaniem wielkich jednostek piechoty i kawalerii oraz polecenie natychmiastowego opracowania wstępnego planu działania i użycia sił armii, w tym planu niszczeń w pasie granicznym i najpilniejszych prac polowych oraz ustalenia rejonów początkowego rozmieszczenia i rejonów wyładowczych wielkich jednostek. Tego samego dnia gen. Szylling podjął decyzję, uzyskał jej zatwierdzenie przez marszałka Rydza-Śmigłego, a wieczorem przekazał I oficerowi swego sztabu, płk dypl. Stanisławowi Wilochowi opracowany przez siebie "Wstępny plan działań". 25 marca zalążek dowództwa armii przybył do Krakowa i zainstalował się w koszarach Jana Sobieskiego przy ulicy Warszawskiej, w siedzibie 5 Dywizjonu Żandarmerii, jako "Kierownictwo Ćwiczeń Antoni". Tego samego dnia o godz. 12.00 gen. Szylling przeprowadził odprawę z dowódcami wielkich jednostek i dowódcą Okręgu Korpusu Nr V. 27 marca oficerowie dowództwa armii zostali zaprzysiężeni.

Tarnowskie Góry (śl.: Tarnowský Góry, niem.: Tarnowitz, czes.: Tarnovice, łac.: Montes Tarnovicenses) – gmina miejska na Górnym Śląsku, w południowo-zachodniej Polsce, na Górnym Śląsku, w województwie śląskim, siedziba powiatu tarnogórskiego, na północnym krańcu Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP) i zarazem największe polskie miasto stanowiące odrębną gminę, którym rządzi burmistrz, a nie prezydent miasta. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.

Orawa (słow. Orava, węg. Árva, niem. Arwa) – kraina historyczna w Europie Środkowej w dorzeczu rzeki Orawy; większa część znajduje się na terenie Słowacji. Otacza Tatry od zachodu i północnego zachodu, graniczy z Podhalem i Liptowem. Głównymi miejscowościami części polskiej są Jabłonka i Lipnica Wielka, zaś na Słowacji: Dolny Kubin, Trzciana, Namiestów, Twardoszyn, a także ośrodki wypoczynkowe: Zuberzec i Orawice.

Ogólny plan wojny z Niemcami zakładał trwałość południowej granicy opierającej się na paśmie Karpat. Zakładano, że ewentualny front obronny będzie się przesuwał z zachodu i północy w kierunku południowo-wschodnim wokół osi północ - południe, użyto nawet porównania do "zawiasu", którego oś obrotu leżała na tych kierunkach. W związku z tym pomiędzy miejscowością Bobrowniki (koło Tarnowskich Gór) a Kochłowicami (na północ od Mikołowa) wybudowano 22 kilometrową linię fortyfikacji, mającą chronić przemysłowy Górny Śląsk od ataku z zachodu. Tak więc podstawowa linia obrony Śląska przebiegała w niewielkiej odległości od granicy. Aneksja Czechosłowacji 15 marca 1939 i "opieka wojskowa" III Rzeszy nad Słowacją zmieniła w zasadniczy sposób położenie strategiczne Polski. Straciła swoje znaczenie naturalna granica wzdłuż Karpat, wydłużył się natomiast w tym rejonie o około 300 km front walki z Niemcami. Względy prestiżowe i moralne, podobnie jak na Pomorzu, nie pozwalały na opuszczenie Śląska bez podjęcia walki. Zakładano także, że niemieckie jednostki pancerne nie zaatakują od południa ze względu na bardzo ciężki teren. Armia "Kraków" otrzymała zadanie obrony rejonu Częstochowy, Górnego Śląska, około 160 km odcinka pomiędzy Krzepicami a Baranią Górą i około 100 km południowego odcinka granicy. Dalej południowej granicy w kierunku wschodnim miała bronić Armia "Karpaty" gen. Fabrycego. Była to bardzo duża długość odcinka obrony co spowodowało, że tylko na Śląsku można było w sposób w miarę ciągły obsadzić pozycje obronne.

Kłobuck (niem. Klobutzko, ros. Клобуцк, hebr. קלובוצק, śl. Kłobucko) – miasto w województwie śląskim, siedziba powiatu kłobuckiego i gminy miejsko-wiejskiej Kłobuck. Według podziału administracyjnego z lat 1975-1998 miasto należało do województwa częstochowskiego. W wyniku reformy administracyjnej w 1999 roku włączony został do województwa śląskiego, z siedzibą w Katowicach, do którego należał również w latach 1950-1975 (od 1952 pod nazwą województwo katowickie). Kłobuck leży w historycznych granicach Małopolski.

Autostrada (wł. autostrada, niem. Autobahn, fr.autoroute, ang. motorway, freeway) oznaczona symbolem A (wg Ustawy z dnia 21 marca 1985 – Ustawa o drogach publicznych, stan na 6 kwietnia 2005) – droga publiczna o ograniczonej dostępności, przeznaczona wyłącznie do ruchu pojazdów samochodowych, charakteryzująca się bezkolizyjnymi skrzyżowaniami oraz podzielona na pasy ruchu dla różnych szybkości i kierunków (co najmniej dwa w każdą stronę, oddzielone pasem zieleni lub barierami). Autostrada wyposażona jest w miejsca obsługi podróżnych, pojazdów i przesyłek, przeznaczone wyłącznie dla użytkowników drogi.

Odcinek o długości około 40 km, od miejscowości Niezdara do Żwakowa (obecnie dzielnicy Tychów) na skraju Puszczy Pszczyńskiej obsadziły 23 DP i 55 DP, oddziały forteczne Grupy Fortecznej Obszaru Warownego "Katowice" i 3 dywizjony artylerii. Razem te jednostki tworzyły Grupę Operacyjną "Śląsk" pod dowództwem gen. Sadowskiego. Podstawę obrony tego odcinka stanowiła linia umocnień Bobrowniki - Kochłowice obsadzona przez cztery bataliony forteczne pod dowództwem płk. Klaczyńskiego. Obronę Kobioru w rejonie Puszczy Pszczyńskiej organizowała 6 DP, jednak ze względu na przemieszczenie części jej sił do odwodu w rejon Zatoru musiała przejąć ją GO "Śląsk".

Karpaty (51-54) (węg. Kárpátok; rum. Carpaţi; ukr. Карпати, czes. i słow. Karpaty) – łańcuch górski w środkowej Europie (jeden z największych w tej części świata), ciągnący się łukiem przez terytoria Czech, Polski, Słowacji, Węgier, Ukrainy, Rumunii i Serbii. Najwyższy szczyt Gerlach ma wysokość 2655 m n.p.m.

Czorsztyn – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim, w gminie Czorsztyn. Położona jest na wschodnim skraju Kotliny Orawsko-Nowotarskiej, na pograniczu Pienin i Gorców nad Zbiornikiem Czorsztyńskim. Obecny Czorsztyn był do momentu powstania zbiornika retencyjnego znany jako Czorsztyn Nadzamcze. Sama wieś Czorsztyn mieściła się u podnóża Zamku Czorsztyńskiego. Część Czorsztyna mieszcząca m.in. siedzibę władz gminy Czorsztyn, znajdowała się w bezpośrednim sąsiedztwie skrzyżowania znajdującego się ok. 1,5 km od wsi Czorsztyn, w kierunku Nowego Targu.

Odcinek od Starej Wsi (obecnie część Pszczyny) przez Pszczynę i dalej Czechowice aż po Klimczok, czyli około 35 km miały obsadzić 6 DP, 21 DPG jednostki wchodzące w skład Grupy Operacyjnej "Bielsko". Pod Pszczyną tylko dwa bataliony z dywizjonem artylerii z 6 DP (reszta stanowiła odwód pod Kobiorem) zajęły stanowiska. Najsłabiej został obsadzony 100. kilometrowy odcinek karpacki od Węgierskiej Górki do Czorsztyna. Odcinek ten obsadziła 1 BG pod dowództwem płk. dypl. Gaładyka. Brygada składała się z pięciu batalionów, zorganizowanych w dwa pułki piechoty KOP (bataliony: "Berezwecz", "Wilejka", "Wołożyn", "Snów I" i "Snów II"), dwóch batalionów ON ("Zakopane" i "Żywiec") i dwóch kompanii fortecznych (151 i 152).

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

Generalny Inspektorat Sił Zbrojnych (GISZ) – organ pracy Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych, powołany dekretem Prezydenta RP Ignacego Mościckiego z dnia 6 sierpnia 1926 "O sprawowaniu dowództwa nad siłami zbrojnymi w czasie pokoju i ustanowieniu Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych".

Północne skrzydło armii zamykała Krakowska Brygada Kawalerii rozwinięta pod Woźnikami. Częstochowę miała osłaniać 7 DP gen. Gąsiorowskiego. Dywizja ta była odosobniona i znajdowała się około 40 km od trzonu armii. Wsparciem dla niej mogła być Wołyńska Brygada Kawalerii z Armii "Łódź", operująca pod Kłobuckiem i Mokrą.

Władysław Steblik (ur. 22 października 1898 w Tresnej k. Żywca, zm. 16 czerwca 1971 w Żywcu-Sporyszu) – podpułkownik dyplomowany piechoty Wojska Polskiego.

Kwatermistrz (ang. Quartermaster) – oficer dowództwa (sztabu), który dowodzi w polu (w czasie wojny) z ramienia dowódcy (szefa sztabu) kwatermistrzostwem (tyłami), kieruje działalnością podległych mu szefów służb w zakresie zaopatrzenia i obsługi wojsk, organizuje dowóz i ewakuację, a na wyższych szczeblach - komunikację na obszarze tyłów oraz jest odpowiedzialny za organizację tyłów (etapów); w czasie pokoju kieruje gospodarką jednostki wojskowej będącej oddziałem gospodarczym (na wyższych szczeblach powierzonymi mu działami gospodarki) i prowadzi szkolenie podległych mu kadr. Aktualnie w Siłach Zbrojnych RP pojęcia kwatermistrz – kwatermistrzostwo, zastąpione zostały pojęciami: szef logistyki – logistyka. Funkcja kwatermistrza znana jest także w straży pożarnej, skautingu i harcerstwie.

Pod Zatorem odwód armii stanowiły: duża część 6 DP i 10 BK(Zmot.) płk. dypl. Maczka, której użycie było zastrzeżone do decyzji Naczelnego Dowództwa. W planach miała być jeszcze 11 DP, ale w ostateczności została przydzielona do Armii "Karpaty" i 45 DP(rez.), którą do dnia wybuchu wojny nie zdołano scalić organizacyjnie w jedną jednostkę.

Miasto (od prasłow. *městьce, *mě́sto "miejsce", łac. civitas) – historycznie ukształtowana jednostka osadnicza charakteryzująca się dużą intensywnością zabudowy, małą ilością terenów rolniczych, ludnością pracującą poza rolnictwem (w przemyśle lub w usługach) prowadzącą specyficzny miejski styl życia.

Mikołów (niem. Nikolai / Nicolai, czes. i słow.: Mikulov) – miasto położone w południowej Polsce, w województwie śląskim, w południowej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Jest siedzibą powiatu mikołowskiego. Graniczy bezpośrednio ze stolicą województwa - Katowicami oraz Łaziskami Górnymi, Ornontowicami, Orzeszem, Paniówkami, Rudą Śląską, Tychami, Wyrami. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.

28 sierpnia 1939 do Słowacji weszły, między innymi, niemieckie 2 DPanc. i 4 DPLekka - razem około 500 czołgów i samochodów pancernych. Jednostki te zostały skierowane na Orawę. To było główną przyczyną pozostawienia większej części 6 DP w odwodzie pod Zatorem. W nocy z 31 sierpnia na 1 września sztab armii został zaalarmowany o wzmożonej aktywności wojsk niemieckich pod Tatrami. 1 września o świcie ruszyły do natarcia na pozycje Armii "Kraków" 14 Armia gen. Lista i część 10 Armii dowodzonej przez gen. Reichenaua, razem 19 wielkich jednostek, w tym 16 pierwszego rzutu. Trzecią część wojsk niemieckich skierowanych na Polskę stanowiły siły rzucone na południowo-zachodni odcinek obrony. Z telefonicznego meldunku płk. Gaładyka z godz. 7:30:

Zawias – okucie umożliwiające ruch, składające się zazwyczaj z dwóch członów połączonych przegubowo, z których jeden jest przytwierdzony do skrzydła (okna, drzwi), drugi do ościeżnicy lub bezpośrednio do wewnętrznej powierzchni otworu drzwiowego.

Jan Andrzej Jagmin-Sadowski ps. "Stefan Jagmin" (ur. 24 kwietnia 1895 w Grójcu, zm. 5 października 1977 w Warszawie) – generał brygady Wojska Polskiego.

Cała dolina Orawy jest pełna setek czołgów, samochodów pancernych i transportowych, sunących na Jabłonkę, Spytkowice i Czarny Dunajec, 1 pułk KOP spełni swą rolę Leonidasa, ale myślcie o swoim skrzydle i tyłach.

Pierwsze godziny wojny pokazały, że nieprzyjaciel chce ogromną siłą przełamać północne i południowe skrzydła armii i zamknąć jej resztę pomiędzy fortyfikacjami "śląskimi" a Krakowem. W takiej sytuacji, gen. Szylling skierował 10 BKZmot. już o godz. 8:00, bez zgody Naczelnego Dowództwa, w rejon Chabówki i Jordanowa.

Dowództwo – zespół ludzi, wraz z dowódcą, zajmujących się kierowaniem formacją wojskową lub zespołem ludzi. Najczęściej stosowane w terminologii wojskowej, rzadziej w terminologii cywilnej.

Oficer - żołnierz zawodowy lub żołnierz rezerwy należący do korpusu oficerów, posiadający stopień wojskowy co najmniej podporucznika, pełniący służbę na stanowisku co najmniej dowódcy plutonu, instruktora, członka sztabu, a także na stanowisku szczególnym (np. sędzia sądu wojskowego, prokurator wojskowy, lekarz, pilot) lub na innym stanowisku.

Obsada personalna Kwatery Głównej armii

Dowództwo

dowódca - gen. bryg. Antoni Szylling (← generał do prac przy GISZ)

oficer ordynansowy - rtm. Włodzimierz Zawadzki

dowódca etapów - gen. bryg. Aleksander Narbut-Łuczyński (← dowódca Okręgu Korpusu Nr V)

zastępca dowódcy etapów - gen. bryg. Bolesław Jatelnicki (← zastępca dowódcy Okręgu Korpusu Nr V)

szef sztabu etapów - ppłk dypl. Witosław Porczyński (← szef Sztabu Okręgu Korpusu Nr V)

dowódca Lotnictwa i OPL - płk obs. Stefan Sznuk (← dowódca Grupy Szkół Lotniczych)

dowódca artylerii - płk art. Leon Bogusławski (← dowódca 5 Grupy Artylerii)

dowódca broni pancernych - ppłk Janusz Górecki (← dowódca 5 bpanc.)

dowódca saperów - ppłk inż. Ryszard Jaworowski (← oficer saperów sztabu generała do prac przy GISZ)

Sztab

Litwa (, jedno z państw bałtyckich, członek Unii Europejskiej i NATO. Graniczy od zachodu z Rosją (obwodem kaliningradzkim), od południowego zachodu z Polską, od wschodu z Białorusią i od północy z Łotwą.

Edward Śmigły-Rydz, też: Edward Rydz, Edward Rydz-Śmigły, ps. Śmigły, Tarłowski, Adam Zawisza (ur. 11 marca 1886 w Brzeżanach, zm. 2 grudnia 1941 w Warszawie) – polski wojskowy i polityk, Marszałek Polski, Generalny Inspektor Sił Zbrojnych, Naczelny Wódz w wojnie obronnej 1939 roku, formalnie przez 17 dni następca prezydenta RP na wypadek opróżnienia się urzędu przed zawarciem pokoju.

szef sztabu - płk dypl. Stanisław Wiloch (← I oficer sztabu generała do prac przy GISZ)

szef Oddziału II - ppłk dypl. Marian Zdoń (← II oficer sztabu generała do prac przy GISZ, poległ 2.IX)

szef Wydziału Wywiadowczego - mjr dypl. Kazimierz Szpądrowski (← 6 pac, od 3 do 13.IX szef Oddziału II)

szef Wydziału Ewidencyjnego - mjr dypl. Władysław Steblik (← 20 pp, od 13.IX szef Oddziału II)

szef Oddziału III - ppłk dypl. Jan Rzepecki (← wykładowca W.S.Woj.)

zastępca szefa Oddziału III - ppłk dypl. Stanisław Pstrokoński (→ kwatermistrz Armii "Karpaty")

zastępca szefa Oddziału III - mjr dypl. Zygmunt Dobrowolski (od lipca)

dowódca łączności - ppłk Ignacy Junosza-Drewnowski

kwatermistrz - płk dypl. Franciszek Tomsa-Zapolski

szef Oddziału I - ppłk dypl. Aleksander Jędruch (jednocześnie szef Oddziału IV)

pomocnik - mjr dypl. Stanisław Piotrowski

szef Oddziału IV - ppłk dypl. Aleksander Jędruch

dowódca żandarmerii - ppłk dr Alfred Riesser

komendant Kwatery Głównej Armii - kpt. Józef Wiciński

Ordre de Bataille armii

6 Dywizja Piechoty

7 Dywizja Piechoty

21 Dywizja Piechoty Górskiej

23 Dywizja Piechoty

55 Rezerwowa Dywizja Piechoty

10 Brygada Kawalerii

Krakowska Brygada Kawalerii

1 Brygada Górska

Grupa Forteczna Obszaru Warownego "Katowice"

Obszar Warowny "Kraków"

4 Batalion Forteczny

65 Batalion Saperów

lotnictwo i obrona przeciwlotnicza armii:

Dowództwo Lotnictwa i Obrony Przeciwlotniczej Armii "Kraków"

Pluton łącznikowy nr 3

24 Eskadra Rozpoznawcza

III/2 Dywizjon Myśliwski

121 Eskadra Myśliwska

122 Eskadra Myśliwska

23 Eskadra Obserwacyjna

26 Eskadra Obserwacyjna

Pociąg Pancerny Nr 51 - "Pierwszy Marszałek"

Pociąg Pancerny Nr 54 - "Groźny"

W skład armii weszły następujące pododdziały i środki walki:

Związek taktyczny (do 1945 używano także określenia wielka jednostka) – jednostka organizacyjna wojska przeznaczona do prowadzenia wspólnych działań bojowych. Związki taktyczne występują zazwyczaj we wszystkich rodzajach sił zbrojnych. Wyróżnia się wśród nich:

Częstochowa () – miasto w południowej Polsce, miasto na prawach powiatu (powiat grodzki), siedziba powiatu ziemskiego częstochowskiego. Chociaż historycznie jest częścią Małopolski, to po reformie administracyjnej w 1999 została włączona do województwa śląskiego.

60 batalionów piechoty

29 szwadronów kawalerii

312 dział polowych

40 dział przeciwlotniczych

90 czołgów

53 samoloty

2 pociągi pancerne nr 51 i 54

Zobacz też

Ordre de Bataille Wojska Polskiego 1 września 1939

wysiłek mobilizacyjny Wojska Polskiego we wrześniu 1939 r.

Wojsko Polskie II RP w okresie pokoju

www.armiakrakow.fortyfikacje.pl - Strona o fortyfikacjach w pasie działania Armii Kraków

www.bolas.prv.pl - Strona o wrześniu 1939

Przypisy

↑ Apoloniusz Zawilski: Bitwy polskiego września. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2009, s. 111-117.
Batalion forteczny składał się z trzech kompanii ckm, trzech kompanii strzeleckich, baterii artylerii, plutonu łączności, sekcji pionierów i plutonu Straży Granicznej - razem około 1 500 żołnierzy.
6 DP (9 baonów) + 7 DP (10 baonów, w tym 1 baon ON + 21 DPG (9 baonów, w tym 3 baony ON) + 23 DP (9 baonów) + 55 DP (10 baonów, w tym 9 baonów ON i Batalion Forteczny "Mikołów") + 1 Brygada Górska (7 baonów, w tym 5 baonów KOP i 2 baony ON) + Grupa Forteczna (4 baony, w tym jeden baon ON) + Krakowska BK (jeden baon ON) + 4 Batalion Karabinów Maszynowych i Broni Towarzyszącej.

Bibliografia

Władysław Steblik, Armia "Kraków" 1939, wyd. II, Warszawa 1989.

W. Rojek, M. Zgórniak, Spór wokół odwrotu armii „Kraków“ w dniu 3 września 1939 roku w świetle przygotowań obu stron do wojny i pierwszej fazy walk, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” (nr) 1024: Prace Historyczne z. 99, 1991, s. 135-151.

Jan Rzepecki, Wspomnienia i przyczynki historyczne, „Czytelnik”, Warszawa 1983, wyd. II rozszerzone, ISBN 83-07-00871-9.

Apoloniusz Zawilski: Bitwy polskiego września. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2009, s. 111-117. ISBN 978-83-240-1214-5.