Armia Księstwa Warszawskiego - Polski Serwis Naukowy

Napoleon i ks. Józef Poniatowski pod Lipskiem, obraz Suchodolskiego

gen. Jan Henryk Dąbrowski, zainicjował powstanie całej formacji

Księstwo Warszawskie w latach 1809-1815

Armia Księstwa Warszawskiego – polskie siły zbrojne Księstwa Warszawskiego.

Określenie "Armia Księstwa Warszawskiego" było nazwą występującą w dokumentach, przytaczane jest obecnie w literaturze znawców epoki (m.in. , Gabriela Zycha i Mariusza Olczaka). W Konstytucji Księstwa można się spotkać z nazwą "siła zbrojna" albo "wojsko", pisane małymi literami, jednak nie jest to nazwa własna tej formacji.

1 Dywizja Księstwa Warszawskiego (wcześniej jako Legia Warszawska) - jednostka wojska Księstwa Warszawskiego, organizowana przez gen. ks. Józefa Poniatowskiego.
Królestwo Prus (niem. Königreich Preußen) – oficjalny tytuł państwa prusko-brandenburskiego po roku 1701 wraz z pozostałymi domenami dynastii Hohenzollernów w latach 1701-1918, od 1871 roku wchodzące w skład Cesarstwa Niemieckiego.

W jej skład wchodzili:

piechurzy: fizylierzy, woltyżerowie i grenadierzy;

kawalerzyści: ułani (lansjerzy), huzarzy, kirasjerzy, krakusi, strzelcy konni (szaserzy), szwoleżerowie,

artylerzyści: artyleria piesza, artyleria konna,

wojska inżynieryjne: saperzy, pontonierzy, korpus oficerski inżynierów

pociągi (kolumna transportu wojskowego),

służby medyczne,

kapelanat wojskowy,

administracja wojskowa,

szkolnictwo wojskowe,

sztab.

Korpus oficerski Księstwa Warszawskiego składał się w swej masie z młodzieży drobnoszlacheckiej i mieszczańskiej, ale zdarzali się także synowie chłopscy. Dla wielu z nich otrzymanie patentu oficera dawało możliwość awansu społecznego. Co kilka miesięcy przełożeni sporządzali tzw. konduit-listy, a więc oceny przydatności do służby danego oficera, jego zdyscyplinowania, odpowiedzialności i wiedzy fachowej. Oceny te miały zasadniczy wpływ na dalsze awanse.

Ułan (ang. Uhlan, niem. Ulan) – żołnierz jazdy lekkiej uzbrojonej w lance, szable oraz broń palną, charakterystycznej głównie dla kawalerii polskiej.
Józef Wielhorski herbu Kierdeja (ur. 1759 w Horochowieie - zm. 1817 w Rusinowie) – generał dywizji armii Księstwa Warszawskiego, senator-wojewoda Królestwa Polskiego, kawaler maltański, odznaczony Orderem Orła Białego (1815), Orderem Virtuti Militari i Legią Honorową.

Geneza powstania

Rozkaz z 1806

Naturalnymi zalążkami wojska były dwie Legie Północne i resztki Legionów Polskich.

Rozkazem generalnym z 14 listopada 1806 do bywszego wojska polskiego gen. Jan Henryk Dąbrowski powołał dawnych oficerów, podoficerów i żołnierzy służby narodowej. Wstępującą ochotniczo do wojska młodzież szlachecką i mieszczańską awansowano na oficerów i podoficerów, nie zawsze zwracając uwagę na wykształcenie formalne. Ponad kwalifikacje przedkładano zapał i oddanie sprawie.

Legie Północne - polskie formacje wojskowe utworzone na mocy dekretu Napoleona z 20 września 1806 roku podczas wojny z Prusami w celu wykorzystania Polaków służących dotąd w wojsku pruskim.
Eugeniusz (Eugène Rose) de Beauharnais, wicehrabia, (3 września 1781, Paryż - 21 lutego 1824, Monachium), był generałem francuskim w czasie wojen napoleońskich.

16 listopada 1806 gen. Dąbrowski ogłosił dekret w departamencie poznańskim o poborze rekruta. Obowiązywała polska zasada: jeden rekrut pieszy z 10 dymów, jeden rekrut konny z 45 dymów.

Rozkazem cesarza Francuzów Napoleona I Bonaparte powstawały kolejne dywizje (legie): "Poznańska" – gen. Jana Henryka Dąbrowskiego, "Kaliska" gen. Józefa Zajączka i "Warszawska" ks. Józefa Poniatowskiego.

W wojsku Księstwa Warszawskiego było 17 pułków piechoty. Pierwszych dwanaście powstało w latach 1806-1807, a pułki 13-17 w czasie wojny z Austrią w 1809 i po jej zakończeniu. Ponadto w 1812 utworzono na Litwie pułki piechoty 18-22 oraz 21 pułk strzelców konnych. W skład piechoty wchodziły kompanie wyborcze grenadierów i woltyżerów, fizylierzy oraz saperzy.

Stanisław Fiszer, także Stanisław Fischer (ur. 1769 w Warszawie, zm. 18 października 1812 pod Winkowem) – generał polski, szef sztabu armii Księstwa Warszawskiego.
Wojska inżynieryjne (saperzy) - rodzaj wojsk przeznaczonych do inżynieryjnego zabezpieczenia działań wszystkich rodzajów sił zbrojnych i rodzajów wojsk. Wojska inżynieryjne wykonują najbardziej złożone prace wymagającego specjalistycznego przygotowania i zastosowania różnorodnego sprzętu inżynieryjnego.

Naczelni wodzowie wojsk polskich Księstwa Warszawskiego

W 1807 wojskami francuskimi, polskimi i saskimi stacjonującymi w Księstwie Warszawskim dowodził marszałek Louis Nicolas Davout, później naczelne dowództwo obejmowali kolejno generałowie polscy.

Minister wojny Księstwa Warszawskiego

Pieczęć ministra wojny Księstwa Warszawskiego

Minister Wojny w Księstwie Warszawskim był jednoosobową naczelną władzą administracyjno-wojskową.

Poza zakresem jego kompetencji pozostawała część agend dotyczących Gwardii Narodowej, poboru i zaopatrzenia, które znajdowały się w gestii Ministra Spraw Wewnętrznych, z wyjątkiem zaopatrzenia w żywność, które podlegało początkowo niezależnej od ministerstw Komisji Żywności (powołanej w 1807 jeszcze przez Komisję Rządzącą), w latach 1810-1811 zajmowała się nim podległa Ministrowi Wojny Dyrekcja Żywności, która jednak została zniesiona a sprawy żywnościowe znalazły się w gestii resortu spraw wewnętrznych.

Maciej Leon Sobolewski z Piętek herbu Ślepowron (1724-1804) – poseł na sejmy, senator w czasie Sejmu Czteroletniego, kasztelan warszawski od 1780, a potem wojewoda warszawski. Brat Walentego Sobolewskiego, szambelana królewskiego i kasztelana czerskiego, konsyliarz Rady Nieustającej w latach 1784-1786.
Wołyń (ukr. Волинь) – kraina historyczna w dorzeczu górnego Bugu oraz dopływów Dniepru: Prypeci, Styru, Horynia i Słuczy, obecnie część Ukrainy - obwody wołyński i rówieński, zachodnia część żytomierskiego oraz północne części tarnopolskiego i chmielnickiego.

Minister wojny był członkiem Rady Ministrów. Przez cały okres działalności – od 5 października 1807 do maja 1813 – funkcję ministra sprawował książę Józef Poniatowski.

Gen. Józef Wielhorski,
zastępca ministra wojny Księstwa Warszawskiego

W 1812, ze względu na przewidywany udział ks. Poniatowskiego jako wodza naczelnego wojsk Księstwa w kampanii rosyjskiej, powołano stanowisko zastępcy ministra, którym został gen. Józef Wielhorski.

Minister opisane wyżej zadania wykonywał z pomocą swego urzędu- Ministerium Wojny, posiadającego rozbudowaną organizację wewnętrzną. W jego skład wchodziły:

Bitwa pod Budziszynem (niem. Schlacht bei Bautzen) miała miejsce w dniach 20-21 maja 1813 r. w końcowym okresie wojen napoleońskich. Armią francuską dowodził osobiście Napoleon I Bonaparte zaś wojskami sprzymierzonych generał Ludwig Wittgenstein i książę Gebhard Leberecht von Blücher. Bitwa zakończyła się zwycięstwem młodej armii Napoleona, ale nie doprowadziła do ostatecznego pokonania przeciwnika.
Fryderyk August III Sprawiedliwy, właśc. Fryderyk August Józef Maria Antoni Jan Nepomucen Alojzy Ksawery Wettyn niem. Friedrich August Joseph Maria Anton Johann Nepomuk Aloys Xaver Wettyn (ur. 23 grudnia 1750 w Dreźnie, zm. 5 maja 1827) – elektor saski w l. 1763–1806, król saski (jako Fryderyk August I) w l. 1806–1827, książę warszawski (jako Fryderyk August) w l. 1807–1815.

sekretariat generalny

wydziały (2 a przez pewien czas 5), dzielące się na biura i oddziały

w 1811 dodatkowo utworzono dwie dyrekcje generalne: jedną dla administracji wojskowej, drugą dla "popisów wojskowych" (inspekcji, kontroli i ewidencji).

Akta Ministerium zostały odziedziczone przez Komisję Rządową Wojny Królestwa Polskiego i podzieliły losy jej dokumentacji aktowej, która w okresie międzywojennym rozdzielona była pomiędzy Archiwum Główne Akt Dawnych i Archiwum Akt Dawnych – w tym drugim znajdowały się rodowody pułków. Całość została zniszczona, bez militarnego uzasadnienia, przez wojska niemieckie w 1944.

Marie Victor Nicolas de Fay de La Tour Maubourg albo Latour-Maubourg (ur. 22 maja 1768 w La Motte-de-Galaure, zm. 12 lutego 1850 w Dammarie-les-Lys) – generał dywizji armii francuskiej, minister spraw zagranicznych i minister wojny w latach 1819-1821.
3 Dywizja Księstwa Warszawskiego (wcześniej od 26 stycznia 1807 jako Legia Poznańska) to jednostka wojska Księstwa Warszawskiego, powołana do życia w końcu lipca 1806. Jej dowódcą został dotychczasowy dowódca Legii Poznańskiej- gen. Jan Henryk Dąbrowski.

Umundurowanie

Umundurowanie wojsk Księstwa Warszawskiego oparte było na wzorach zaborców, jak i wojsk napoleońskich, a także częściowo polskim wojsku przedrozbiorowym (Kawalerii Narodowej). Regulowały je 2 regulaminy z dnia 2 marca 1807 oraz z dnia 3 września 1810. Pomimo istnienia tych regulaminów występowały odstępstwa związane z dostępnością materiałów i początkowo korzystano z umundurowania z pruskich magazynów. Elementem narodowym wyróżniającym żołnierzy części formacji (fizylierów, woltyżerów, ułanów i szwoleżerów) była czapka rogatywka.

Wincenty Krasiński, herbu Ślepowron (ur. 30 stycznia 1782 w Boremlu na Wołyniu, zm. 24 listopada 1858 w Warszawie) – hrabia od 1811, od 1844 założyciel i I ordynat opinogórski polski generał w czasie wojen napoleońskich, pełnił obowiązki Namiestnika Królestwa Polskiego.
Wielka Armia (fr. Grande Armée) – nazwa nadawana kolejnym armiom, tworzonym przez I Cesarstwo Francuskie w latach 1805-1808 i 1811-1814; potocznie nazwa armii Napoleona, utworzonej w celu podboju Rosji w 1812.

Cechą wyróżniającą każdego pułku jest jego barwa i broń. W piechocie Księstwa Warszawskiego pułki różniły się orłami, kitami i kordonami nakryć głowy, numerami pułków na guzikach oraz sztandarem z orłem.

Zdecydowana większość pułków nie posiadała jednolitego umundurowania do 1810, czyli do czasu wydania w Warszawie "Przepisu ubiorów dla wojsk i administracyów wojennych Księstwa Warszawskiego". Przepis ten jednak był dziełem zbyt ogólnym. W pewnym stopniu miał też dobre strony, ponieważ ujednolicał umundurowanie wojsk Księstwa Warszawskiego. Ostatnim znanym nam dopełnieniem przepisów wojskowych był "Dodatek do przepisu musztry dla piechoty Księstwa Warszawskiego" z 1812.

Jan Henryk Dąbrowski, herbu Dąbrowski (ur. 2 sierpnia 1755 w Pierzchowie nad Rabą w Małopolsce zm. 6 czerwca 1818 w Winnej Górze w Wielkopolsce) – polski generał, senator-wojewoda Królestwa Polskiego w 1815, generał jazdy armii Królestwa Polskiego 1815-1816, dowódca naczelny wojsk polskich w 1813, twórca Legionów Polskich we Włoszech, generał insurekcji kościuszkowskiej. W 1815 odznaczony Orderem Orła Białego, kawaler Orderu Virtuti Militari w 1807, francuskiej Legii Honorowej w 1804, włoskiego Orderu Żelaznej Korony w 1806, rosyjskich orderów św. Włodzimierza i św. Anny.
8 Pułk Piechoty Księstwa Warszawskiego - (wcześniej jako 4 pułk piechoty Legii Kaliskiej) polski pułk piechoty okresu Księstwa Warszawskiego. Powstał w 1807 w Kaliszu a jego legendarnym dowódcą był Cyprian Godebski, polski poeta i prozaik.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)