Arthur Wellesley, 1. książę Wellington KG, GCB, GCH (ur. 30 kwietnia lub 1 maja 1769 w Dublinie, zm. 14 września 1852 w Walmer Castle koło Dover) – brytyjski arystokrata, wojskowy i polityk.

Pochodził ze zubożałej anglo-irlandzkiej rodziny szlacheckiej, która zmieniła nazwisko z Wesley na Wellesley. Był trzecim synem Garreta Wesleya, który nosił tytuł pierwszego hrabiego Mornington. W latach 1781-1785 młody Wellesley pobierał nauki w Eton, a później, z powodu słabych wyników w Eton, w sławnej wojskowej akademii francuskiej w Angers.

Największą sławę zdobył w okresie wojen napoleońskich, przede wszystkim jako zwycięzca – wspólnie z Blücherem – pod Waterloo (1815). Wcześniej z powodzeniem walczył z wojskami francuskimi w Hiszpanii i Portugalii oraz reprezentował Wielką Brytanię na kongresie wiedeńskim. Jeden z przywódców torysów, w latach 1828–1830 i przejściowo w 1834 r. pełnił funkcję premiera. Od 1847 r. był członkiem Royal Society.

Wczesne lata życia, małżeństwo i początki kariery w wojsku

Wellington urodził się na dublińskiej ulicy Merrion Street w domu pod numerem 4 naprzeciwko ówczesnego Royal College of Science. Dzieciństwo spędził głównie w Dangan Castle, 5 kilometrów na północ od Summerhill. Był trzecim z pięciu synów, którzy przeżyli dzieciństwo. Jego ojcem był Garret Wesley, 1. hrabia Mornington, matką Anne Hill, córka 1. wicehrabiego Duncannon. W 1798 r. jego rodzina zmieniła nazwisko na „Wellesley”.

Przyszły zwycięzca spod Waterloo pochodził z protestanckiej angielskiej rodziny od dawna zamieszkałej w Irlandii. Wykształcenie odebrał w Brown’s Seminary w Londynie i w Eton College (w latach 1781-1785), ale nie osiągał dobrych wyników w nauce. W końcu opuścił Eton i dalszą naukę pobierał w Brukseli. W latach 1785-1786 kształcił się w słynnej francuskiej akademii w Angers.

Młody Wesley miał opinię hulaki, utracjusza i hazardzisty. Później zakochał się w lady Kitty Pakenaham (1773 – 24 kwietnia 1831), córce Edwarda Pakenhama, 2. barona Longford, i Catherine Rowley. Oświadczył jej się, ale małżeństwu sprzeciwili się Pakenhamowie, którzy uznali Wellesleya za nie rokującego perspektyw człowieka. Wellesley przejął się tą opinią. Ograniczył picie alkoholu, przestał uprawiać hazard, rozstał się nawet ze swoimi ulubionymi skrzypcami. Kiedy po kilku latach służby wojskowej powrócił do Irlandii, oświadczył się ponownie i tym razem został przyjęty. Ślub odbył się 10 kwietnia 1806 r. w dublińskim kościele św. Jerzego. Arthur i Kitty mieli razem dwóch synów:

W 1787 r., dzięki staraniom matki i starszego brata Richarda, Wellesley został przydzielony do 73 regimentu pieszego (73rd Regiment of Foot). W latach 1787-1793 był adiutantem dwóch kolejnych Lordów Namiestników Irlandii – lorda Buckinghama i lorda Westmorlanda. 25 grudnia 1787 r. został porucznikiem 76 regimentu pieszego (76th Regiment of Foot), 23 stycznia 1788 r. porucznikiem 41 regimentu pieszego (41st Regiment of Foot), a 25 czerwca 1789 r. porucznikiem 12 pułku lekkich dragonów (12th Light Dragoons). 30 czerwca 1791 r. został kapitanem 58 regimentu pieszego (58th Regiment of Foot), a 31 października 1792 r. otrzymał analogiczny stopień w 18 pułku lekkich dragonów (18th Light Draoongs). 30 kwietnia 1793 r. został majorem 33 regimentu pieszego (33rd Regiment of Foot), a 30 września 1793 r. został podpułkownikiem w tym regimencie. Jednocześnie od 1790 r. zasiadał w irlandzkiej Izbie Gmin jako reprezentant okręgu Trim.

Wellington w 1814

Pierwszym doświadczeniem militarnym Wellesleya była kampania przeciwko Francuzom prowadzona w Holandii w latach 1794-1795. 15 września 1794 r. Wellesley dowodził 33 regimentem w bitwie pod Boxtel. Później wspominał o tym okresie: Przynajmniej nauczyłem się tam, czego nie należy robić, a jest to cenna nauka.

Po powrocie do Wielkiej Brytanii Wellesley został 3 maja 1796 r. awansowany do stopnia pułkownika. Rok później został wraz ze swoim regimentem wysłany do Indii. Kiedy w 1798 r. wybuchła IV wojna z królestwem Majsuru, Wellesley otrzymał dowództwo nad jedną z brytyjskich dywizji, które obległy stolicę Majsuru, Srirangapatnę. Miasto zostało zdobyte 4 maja 1799 r. Wellesley otrzymał wówczas urząd gubernatora Majsuru. Zostało to przyjęte oskarżeniami o nepotyzm, gdyż gubernatorem generalnym Indii był brat Arthura, Richard, markiz Wellesley. Arthur był gubernatorem do 1805 r. Udało się dokonać reformy systemu podatkowego oraz zlikwidować rozboje. Podczas II wojny z imperium Marathów w latach 1803-1805 Wellesley dowodził w zwycięskich bitwach pod Assaye i Argaon oraz podczas szturmu twierdzy Gawilghur. Po zwycięskim zakończeniu wojny otrzymał stanowisko zarządcy Dekanu.

Za dokonania w Indiach Wellesley został 28 sierpnia 1804 r. odznaczony Orderem Łaźni. W 1805 r. razem z bratem powrócił do Wielkiej Brytanii. Zaczął udzielać się w życiu politycznym kraju. W 1806 r. został z ramienia torysów deputowanym do Izby Gmin z okręgu Rye. W 1807 r. reprezentował okręgi Tralee, Mitchell i wreszcie (do 1809 r.) Newport. 8 kwietnia 1807 r. został członkiem Tajnej Rady. W latach 1807-1809 był Głównym Sekretarzem Irlandii.

Wojny napoleońskie

Wojna na Półwyspie Iberyjskim

Książę Wellington pędzla Francisco Goyi

Od grudnia 1805 do lutego 1806 r. Wellesley walczył w Hanowerze podczas brytyjsko-rosyjskiej wyprawy do północnych Niemiec. W 1807 r. był jednym z dowódców ekspedycji, która zdobyła Kopenhagę. Wellesley otrzymał za to awans do stopnia generała-porucznika. Miał otrzymać również dowództwo nad korpusem ekspedycyjnym, którzy zamierzano wysłać do Wenezueli.

Na przeszkodzie tym planom stanęła francuska inwazja na Hiszpanię i Portugalię w 1808 r. Oddziały Wellesleya wylądowały w Portugalii w sierpniu 1808 r. 17 sierpnia stoczyły one swoją pierwszą bitwę pod Roliçą, która zakończyła się ich zwycięstwem. 21 sierpnia pokonał siły generała Junota pod Vimeiro, ale Junotowi udało się wytargować zwolnienie go z niewoli. Wellesley został za to odwołany do Wielkiej Brytanii i postawiony przed Sądem Równości. Został jednak uniewinniony. Po śmierci generała Johna Moore’a w 1809 r. Wellesley został przywrócony na stanowisko głównodowodzącego wojsk w Portugalii. Przed wyjazdem przedstawił projekt obrony Portugalii, zaakceptowany przez gabinet, który podniósł siły Wellesleya z 10 000 do 26 000 żołnierzy.

Po przybyciu do Portugalii w kwietniu 1809 r. Wellesley rozpoczął nową ofensywę. Jego przeciwnikiem był marszałek Soult. Został on pokonany w bitwach pod Grijo i Porto, co doprowadziło do wyparcia Francuzów z północnej Portugalii. Następnie Wellesley połączył się z oddziałami hiszpańskimi de la Cuesty. Wellesley postanowił zaatakować wojska marszałka Victora, ale ten, ostrzeżony przez króla Hiszpanii Józefa, nie dał się zaskoczyć. 27 lipca 1809 r. została stoczona bitwa pod Talaverą. Za cenę 7000 zabitych Wellesley zmusił Francuzów do odwrotu. Za zwycięstwo w tej bitwie Wellesley otrzymał tytuły wicehrabiego Wellington of Talavera and of Wellington i barona Douro, dające mu prawo do zasiadania w Izbie Lordów. Sukces nie został jednak wykorzystany, gdyż na wieść o nadciąganiu armii Soulta, Wellington wycofał się do Portugalii.

W 1810 r. nowa armia francuska pod wodzą marszałka Massény zaatakowała Portugalię. W Wielkiej Brytanii zaczęto zastanawiać się nad ewakuacją korpusu Wellingtona. Ten jednak spowolnił marsz Francuzów pod Buçaco, a potem odciął im drogę do Lizbony budując linię Torres Vedras. Po sześciu miesiącach Francuzi rozpoczęli odwrót. W krótkim czasie zostali wyparci z całej Portugalii. W ich rękach pozostała tylko Almeida obsadzona przez niewielki garnizon, który rychło został oblężony przez sprzymierzonych. Wellington ruszył następnie pod oblężony przez Francuzów Kadyks. 5 marca 1811 r. wygrał wprawdzie bitwę pod Barrosą, ale musiał się wycofać.

Niedługo później marszałek Masséna ponownie wkroczył do Portugalii z zamiarem odblokowania Almeidy. W dniach 3-5 maja 1811 r. doszło do decydującej bitwy pod Fuentes de Onoro, która zakończyła się klęską Francuzów i doprowadziła do odwołania Massény (nowym dowódcą wojsk francuskich został Auguste Marmont). Oblężono dwie następne francuskie fortece – Ciudad Rodrigo i Badajoz. Marszałek Soult próbował odblokować Badajoz co doprowadziło do bitwy z jednym z dowódców Wellingtona, lordem Beresfordem, pod Albuerą. Zakończyła się ona otworem Francuzów, ale zmusiła Anglików do przerwania oblężenia.

Ciudad Rodrigo zostało zdobyte w 1812 r., kiedy większość wojsk francuskich odeszła na leża zimowe. Skorzystał z tego Wellington, który po zdobyciu fortecy ruszył na południe. 6 kwietnia za cenę 3000 zabitych zdobył jednym szturmem Badajoz. Wydarzenie stało się sławne, gdyż był to jedyny przypadek, gdy widziano Wellingtona płaczącego. Po wzmocnieniu swoich wojsk ochotnikami portugalskimi Wellington wkroczył do Hiszpanii. 22 lipca pokonał Marmonta pod Salamanką. Powiadano później, że Wellington „pokonał 40 000 ludzi w 40 minut”. Rezultatem bitwy było wyparcie Francuzów z Madrytu i Andaluzji. Mimo to Brytyjczycy wycofali się do Portugalii. Za sukcesy w 1812 r. generał otrzymał tytuły hrabiego, a następnie markiza Wellington i stanowisko głównodowodzącego wojsk sprzymierzonych w Hiszpanii.

Książę Wellington na obrazie George'a Dawe'a

Kolejnym celem nowokreowanego markiza stała się forteca Burgos, znajdująca się na szlaku łączącym Madryt z Francją. Do jej oblężenia nie doszło, gdyż Wellingtonowi nie udało się zgromadzić całego sprzętu potrzebnego do oblężenia tak znacznej fortecy. Wellington ponownie wycofał swą armię do Portugalii. Ofensywę podjął w 1813 r. Dzięki znakomicie wykonanym manewrom zmusił Francuzów do opuszczenia Madrytu i Burgos. Podczas próby obejścia francuskich linii Wellington zdecydowanie wygrał bitwę pod Vitorią, za co otrzymał awans do stopnia marszałka polnego. Zwycięstwo nie zostało jednak w pełni wykorzystane, gdyż żołnierze, ku wielkiemu rozczarowaniu swego dowódcy, zajęli się plądrowaniem francuskich taborów, dając czas pokonanemu nieprzyjacielowi na wykonanie odwrotu.

Nie miało to jednak większego znaczenia. W Niemczech Napoleon przegrał bitwę narodów pod Lipskiem i cofał się w kierunku Francji. Jego klęska była przesądzona. Wellington kontynuował ofensywę i w 1814 r. stanął na francuskiej ziemi. Podczas oblężenia Tuluzy nadeszła wieść o abdykacji Napoleona, który został zesłany na wyspę Elbę.

Wellington został w Wielkiej Brytanii okrzyknięty bohaterem narodowym. Otrzymał tytuł księcia Wellington oraz nominację na brytyjskiego ambasadora we Francji. Uczestniczył również w kongresie wiedeńskim. 2 stycznia 1815 r. został odznaczony Krzyżem Wielkim Orderu Łaźni.

Kampania 1815 r. i bitwa pod Waterloo

26 lutego 1815 r. Napoleon uciekł z Elby i opanował Francję. Na wieść o tym Wellington wyjechał z Wiednia i udał się do Belgii, która stała się celem ataku Napoleona. Wyjeżdżając usłyszał od cara Aleksandra I następujące słowa: Od pana zależy ponowne zbawienie świata. Wellington otrzymał o tym wieść w Brukseli, podczas balu wydanego przez księżną Richmond. Wellington natychmiast wyruszył na spotkanie Francuzów. 16 czerwca stoczył zwycięską bitwę pod Quatre Bras z wojskami marszałka Neya, ale wobec porażki sojuszniczych wojsk pruskich pod Ligny 17 czerwca wycofał się w kierunku Waterloo. 18 czerwca doszło tam do decydującej bitwy z Napoleonem.

Bitwa rozpoczęła się ok. godziny 11.30 i trwała do zmroku. Wypełniły ją ataki Francuzów na pozycje brytyjskie. Wellington skupił się całkowicie na defensywie, mając nadzieję, że wytrzyma do czasu nadejścia Prusaków. Sam przyznawał później, że wygrał bitwę dzięki dużej dozie szczęścia. Bitwa rozstrzygnęła się pod wieczór, kiedy naciągnęła armia pruska, a oddziały angielskie odparły atak cesarskiej Gwardii. Kiedy Gwardia zaczęła się cofać Wellington ze sztabem ruszyli naprzód. Wówczas miał wydarzyć się epizod, który przeszedł do brytyjskiej legendy wojskowej. Kiedy Wellington posuwał się w ślad za Gwardią o mały włos nie został trafiony jakąś zabłąkaną kulą. Kiedy kula przeleciała tuż obok niego Wellington obrócił się i zobaczył swego bladego zastępcę, lorda Uxbridge’a, który powiedział: Na Boga, mój panie, chyba straciłem nogę! (By God, sir, I’ve lost my leg!). Wellington miał na to odpowiedzieć z kamienną twarzą: Na Boga, mój panie, chyba tak! (By God, sir, so you have!).

Napoleon wycofał się z Belgii i 22 czerwca abdykował ponownie. Brytyjczycy zesłali go na wyspę św. Heleny, gdzie zmarł w 1821 r.

Wellington jako żołnierz

Wellesley swoje sukcesy w Portugalii i Hiszpanii zawdzięczał stosowanej taktyce. Umiejętnie przechodził od działań obronnych do ofensywnych i na odwrót, stosując często również taktykę spalonej ziemi. Świadomość ograniczonych zasobów ludzkich, jakimi dysponowały, znacznie oddalone od baz zaopatrzenia oddziały, jak również osobista niechęć do ponoszenia niepotrzebnych ofiar, skłaniały Wellesleya do dokładnego planowania swoich działań i przewidywania możliwego biegu wypadków. W istocie jednak jego taktyka była bardzo prosta: zwyciężał dzięki koncentracji ognia i zmiażdżeniu nieprzyjaciela większą liczbą lepiej wyszkolonych i mających motywację do walki żołnierzy.

Książę Wellington w 1818 na obrazie Thomasa Lawrence'a

Przyszły książę Wellington zamiast atakować, wolał oczekiwać na nadejście nieprzyjaciela, zwłaszcza gdy udało mu się zmusić wrogie wojska do przemarszu przez obszary zniszczone już wcześniej przez jego żołnierzy i pozbawione zasobów żywności. Wzmocnione szyki obronne umieszczał w terenie, który dawał jego żołnierzom maksymalną ochronę przed ogniem artyleryjskim i utrudniał nieprzyjacielowi rozwinięcie natarcia. Odpowiednio rozlokowani żołnierze mogli w każdej chwili poderwać się do ataku w celu przełamania natarcia przeciwnika lub zepchnięcia jego oddziałów na najsilniej broniony odcinek własnych linii obronnych. Wellesley utrzymywał także dobrze strzeżone połączenia komunikacyjne z zabezpieczonymi portami morskimi, skąd otrzymywał niezbędne posiłki i wsparcie materiałowe.

Po pojawieniu się oddziałów nieprzyjacielskich – najczęściej wyczerpanych i wygłodzonych po przejściu przez zniszczone uprzednio przez Anglików tereny – Wellesley osobiście kierował działaniami swojej zdyscyplinowanej armii. Po załamaniu się ataku i rozpoczęciu przez przeciwnika odwrotu, ruszał za nim w pościg celem całkowitego zniszczenia wroga (...).

Obok taktycznego i strategicznego geniuszu, Wellingtona cechowała w czasie bitwy osobista odwaga i opanowanie. Nie był lubiany przez żołnierzy, których nazywał pogardliwie szumowinami. Wojsko szanowało go jednak za starania o zmniejszenie do minimum własnych strat i umiejętność zapewnienia żołnierzom racji żywnościowych, broni i zaopatrzenia. W obozie unikał zbędnych luksusów, spędzając większość czasu na końskim grzbiecie, wizytując podległe oddziały i przeprowadzając inspekcję terenu. Wellington, wykazujący niezwykłą samozdyscyplinę, potrafił brutalnie wyśmiewać się z podwładnych, a jednocześnie rozpaczać z powodu śmierci nie znanego mu prostego żołnierza.