Artyleria okrętowa - Polski Serwis Naukowy

Wystrzał z działa kalibru 127 mm na współczesnym niszczycielu amerykańskim. Na powiększeniu widoczny jest pocisk, który właśnie opuścił lufę

Artyleria okrętowa to określenie broni artyleryjskiej stanowiącej uzbrojenie okrętów. W okresie od około XVII wieku do połowy XX wieku była ona podstawowym rodzajem uzbrojenia okrętów, stanowiącym o ich sile bojowej. Obecnie, w obliczu rozwoju broni rakietowej, artyleria okrętowa ma znaczenie drugorzędne, aczkolwiek w zredukowanej ilości nadal pozostaje istotnym i niezastąpionym elementem ich uzbrojenia.

Goalkeeper - (pl. Bramkarz) - jest holenderskim CIWS, zapewniającym obronę okrętom. Jego głównym zadaniem jest zwalczanie nisko lecących pocisków przeciw okrętowych oraz samolotów. System składa się z szybkostrzelnego działka i kontrolowanego komputerowo radaru zblokowanego na jednej podstawie. Jest on całkowicie autonomiczny (nie potrzebuje ludzi do obsługi). We własnym zakresie wykrywa cele, namierza a także wybiera najgroźniejsze i niszczy za pomocą serii pocisków przeciwpancernych. Holenderski System CIWS jest produkowany przez "Thales Navy Netherlands", co aktualnie owocuje liczbą 50 wyprodukowanych urządzeń. System może również być użyty do ochrony lotnisk.

Nadbudówka – na mniejszych jednostkach pływających (np. na jachtach) jest to niewielkie wyniesienie pokładu jednostki na części jej długości, za to na całej szerokości, czym różni się od pokładówki, która jest wyniesieniem ograniczonym po bokach półpokładami. Zazwyczaj po całej powierzchni nadbudówki można chodzić, podczas gdy pokładówkę się omija. Stąd też nadbudówki są zwykle niewielkiej wysokości i nie sięgają linii wyznaczonej nadburciem lub sztormrelingiem reszty pokładu, podczas gdy pokładówki mogą być nawet normalnymi pomieszczeniami na górnym pokładzie. Czasem powierzchnia nadbudówki może płynnie schodzić do poziomu sąsiadującego z nią półpokładu, lub też może kończyć się wręcz na skraju dziobu lub (rzadziej) rufy.

Historia rozwoju

Starożytność

Pierwszym rodzajem artylerii na okrętach, stosowanym w starożytności, były machiny miotające. Stanowiły one jednak tylko uzupełniającą broń okrętów, wobec ich małej skuteczności, a podstawowym sposobem walki było taranowanie lub abordaż.

Średniowiecze

Pierwszym skutecznym sposobem walki z okrętami na odległość był stosowany przez flotę Bizancjum od VII wieku ogień grecki - mieszanina zapalająca, wyrzucana na niewielką odległość z pewnego rodzaju miotaczy ognia.

Periera, petriera - dawne działo okrętowe, strzelające kulami kamiennymi, używane od końca XV wieku do połowy XVII wieku, w niektórych flotach dłużej.

Ładunek miotający – ściśle określona ilość wybuchowego materiału miotającego (np. prochu czarnego lub prochu bezdymnego), wykorzystana do oddania strzału (miotania pocisku) z broni palnej. Podczas spalania ładunku miotającego w przewodzie lufy powstają gazy prochowe, których ciśnienie powoduje ruch pocisku wzdłuż osi lufy. Ładunek miotający umieszczony jest w łusce naboju, lub bezpośrednio w komorze nabojowej w woreczkach z tkaniny lub w postaci wyprasek.

Co istotniejsze, w średniowieczu na okrętach pojawiła się broń palna, dając początek trwającemu do dziś rozwojowi artylerii. Pierwsze armaty prawdopodobnie zastosowano na okrętach już w pierwszej połowie XIV wieku. Były to wówczas prymitywne bombardy z lufami listwowymi - wykonanymi ze zwiniętych pasków kutego żelaza, połączonych obręczami. Bombardy ładowane były na ogół odtylcowo, przez stosowanie wymiennych komór nabojowych. Były one jednak bronią bardzo niedoskonałą, o małej skuteczności i podstawowym sposobem walki pozostawał abordaż, a broń artyleryjska miała małe znaczenie. Z uwagi na swoją niską wytrzymałość, bombardy strzelały na ogół kulami kamiennymi, których stosunkowo mały ciężar w stosunku do średnicy, w porównaniu z kulami żelaznymi, pozwalał na stosowanie słabszych ładunków prochowych. Konsekwencją tego była mała prędkość wylotowa i zasięg pocisków. Podstawowym parametrem charakteryzującym wielkość dział aż do XIX wieku był ich wagomiar, mierzony w funtach, oznaczający masę wystrzeliwanego przez działo kulistego pocisku (aczkolwiek miara funta w różnych państwach nie była jednolita). Bombardy mogły strzelać pociskami o masie do kilkudziesięciu, a nawet kilkuset funtów. Pozostały one na uzbrojeniu okrętów do początku XVI wieku. W tym okresie produkowano też mniejsze działa, strzelające kulami żeliwnymi o masie do kilku funtów.

Kaliber broni - najmniejsza średnica przewodu lufy broni palnej. Pod uwagę nie bierze się zakończenia lufy, które, np. w garłaczu, może rozszerzać się lejkowato. W przypadku luf gwintowanych kaliber broni oznacza średnicę lufy mierzoną na polach gwintu.

Rakieta przeciwlotnicza - pocisk wystrzeliwany z powietrza, ziemi lub wody (ze statku lub okrętu podwodnego ), który ma za zadanie zestrzelić maszynę lotniczą (samolot, śmigłowiec). Zalicza się go wtedy odpowiednio do klasy: powietrze-powietrze, ziemia-powietrze, albo woda-powietrze. Rakiety są kierowane za pomocą: radaru, na źródło ciepła, wiązki lasera, optycznie za pomocą kamer telewizyjnych. Stosuje się także niekierowane pociski rakietowe.

XVI-XVII wiek

Rodzaje dział

Od połowy XV wieku opanowano technologię odlewania jednolitych luf armatnich z brązu i bombardy zaczęły być wypierane przez odlewane działa odprzodowe. Nowa technologia umożliwiła znaczne zwiększenie wytrzymałości luf i pozwoliła na stosowanie większych ładunków miotających, a co za tym idzie, zwiększenie zasięgu i przebijalności pocisków. Przede wszystkim stosowano teraz odlewane kule żeliwne, cięższe od pocisków kamiennych i prostsze od nich w produkcji. Na początku XVI wieku działa osiągnęły dojrzałą formę, utrzymującą się w swoim zasadniczym kształcie aż do połowy XIX wieku.

HMS Victory – żaglowy okręt liniowy brytyjskiej marynarki wojennej zbudowany w latach 1759-65 w stoczni Chatham Dockyard. Jego portem macierzystym jest Portsmouth w Anglii.

Ogień grecki – łatwopalna, nie dająca się ugasić wodą mieszanina, wynaleziona około roku 670 przez Kallinikosa, pierwowzór napalmu. Produkcja i skład mieszanki otoczone były ścisłą tajemnicą. Prawdopodobnie była to mieszanina oleju, siarki i saletry. Sądzić także można, że ogniem greckim określana była ropa naftowa rozrzucana na okręty wroga niczym koktajle Mołotowa.

Wadą dział z brązu był ich wysoki koszt, powodujący, że często okręty pływały słabo uzbrojone - czasami koszt dział przekraczał nawet koszt okrętu. Dopiero w 1543 w Anglii opanowano technologię odlewania dział z żelaza (żeliwa). Były one cięższe i gorszej jakości oraz bardziej skomplikowane w produkcji, lecz znacznie tańsze od dział brązowych (aż od 4 do 6 razy). Dopiero pod koniec XVI wieku produkcję ich opanowano również w Szwecji, a później w innych krajach. Masową produkcję dział żelaznych rozwinięto jednak dopiero w drugiej połowie XVII wieku.

Maszyna parowa to parowy silnik tłokowy. Czasem do maszyn parowych zalicza się pompy parowe powstałe przed silnikiem tłokowym. Za wynalazcę maszyny parowej uważa się Jamesa Watta, który w 1763 roku udoskonalił atmosferyczny silnik parowy zbudowany wcześniej przez T. Newcomena.

Okręt liniowy – nazwa historycznej najsilniejszej klasy okrętów artyleryjskich, wywodząca się od ich taktyki walki w szyku liniowym, w składzie floty liniowej.

W tym czasie wyróżniano wiele typów dział, głównie ze względu na długość lufy i wagomiar. Dwie podstawowe ówcześnie grupy armat to kolubryny (kulweryny) - działa o długich lufach (przeciętnie 32-52 kalibry) i dużej mocy oraz kartauny (kanony) - działa o krótszych lufach (przeciętnie 22-28 kalibrów). Ponieważ kartauny były krótsze, miały mniejszą masę w stosunku do kolubryn tego samego wagomiaru (kalibru), a przy podobnej masie mogły osiągać większy kaliber, niż kolubryny. Pociski z dział długolufowych zapewniały lepszy zasięg i celność, jednakże pociski cięższych kartaun powodowały większy rozmiar zniszczeń na małej odległości.

Działko przeciwlotnicze - popularne określenie automatycznych armat przeciwlotniczych o kalibrze od 20 mm do 37 mm (sporadycznie 40 mm), służących do zwalczania śmigłowców i nisko lecących samolotów a także słabo opancerzonych celów naziemnych i nawodnych oraz do zwalczania piechoty przeciwnika.

Łoże (zwane też dawniej lawetą) - zespół broni palnej służący do mocowania lufy i zapewnienia jej naprowadzania w płaszczyźnie pionowej i poziomej. Jego budowa i funkcje zależą od rodzaju broni. Łoże karabinu służy jednocześnie jako chwyt. Wraz z nakładką i okuciem, łączy wszystkie jego elementy. W pistolecie funkcję łoża pełni szkielet. W działach artyleryjskich łoże składa się z: łoża dolnego, łoża górnego, kołyski, mechanizmu podniesieniowego, mechanizmu kierunkowego, odciążacza i tarczy ochronnej.

W zależności od wagomiaru, wyróżniano działa (podział ten i podane przedziały wagomiarów nie były jednolite we wszystkich krajach i mają charakter orientacyjny):

Oprócz dział strzelających kulami żeliwnymi, stosowano w dalszym ciągu do XVII wieku krótkolufowe działa brązowe na kule kamienne - periery (miotacze kamieni). Działa te, strzelając kulami kamiennymi lżejszymi od żeliwnych o tej samej średnicy i wymagającymi mniejszych ładunków miotających, mogły być znacznie lżejsze i stanowić uzbrojenie także mniejszych okrętów. Ich pociski, mimo małej przebijalności i zasięgu, dzięki dużej średnicy i masie wywoływały jednak dość rozległe zniszczenia. Od XVII w. stosowano moździerze o bardzo krótkiej lufie, strzelające stromotorowo wybuchowymi granatami, lecz z uwagi na duży odrzut i małą celność, stosowano je na specjalnych niewielkich wzmocnionych jednostkach, jedynie do ostrzeliwania portów i celów nabrzeżnych. Stosowanie granatów do zwykłych dział nie było rozpowszechnione z uwagi na niebezpieczeństwo w eksploatacji, stwarzające w praktyce większe zagrożenie dla własnych drewnianych jednostek.

Pancerniki typu Yamato (大和) – seria japońskich okrętów klasy pancerników z okresu II wojny światowej, składająca się z dwóch ukończonych jednostek: "Yamato" i "Musashi". Były to największe pancerniki, jakie kiedykolwiek powstały i największe okręty II wojny światowej. Trzeci okręt tego typu "Shinano" ukończono ostatecznie jako lotniskowiec.

Krążownik rakietowy - klasa współczesnych dużych okrętów, o silnym uniwersalnym uzbrojeniu, w skład którego wchodzą pociski rakietowe. Krążowniki rakietowe pojawiły się pod koniec lat 50. XX wieku.

Rozmieszczenie dział i taktyka użycia

Przekrój poprzeczny przez pokład działowy fregaty pancernej USS "Galena" z 1862 (działa Dahlgrena)

Artyleria na okrętach żaglowych począwszy od średniowiecza aż do połowy XIX wieku umieszczana była w bateriach burtowych, strzelających w kierunku burt. Na okrętach wykształciły się w tym celu specjalne pokłady działowe, zajęte przez artylerię. Lufy dział mocowano na drewnianych lawetach wózkowych, z czterema niewielkimi kołami. Działa po wystrzale cofały się na skutek odrzutu do wnętrza kadłuba, hamowane grubymi linami, gdzie były ponownie ładowane i podciągane przez załogę do burt. Jedynie nieliczne lżejsze działa, montowane w nadbudówkach dziobowych i rufowych, służyły do prowadzenia ognia w kierunku do przodu lub do tyłu podczas pościgu lub ucieczki. Cięższe działa w charakterze dział pościgowych stosowano natomiast na galerach, prowadzących walkę w szyku czołowym. Oprócz tego, lekkie działa (falkonety i serpentyny) stosowano jako działka relingowe - mocowane obrotowo na nadburciach. Stosowano je do XVIII wieku, do rażenia załogi okrętu podczas abordażu. Działa tego okresu nie miały żadnych przyrządów celowniczych, celowano orientacyjnie po osi lufy.

Zamek skałkowy to zamek ręcznej broni palnej odprzodowej, potocznie nazywanej flintą, od ang. flint – krzemień, w którym zapalenie prochu na panewce następuje od iskier powstałych przy uderzeniu skałki (krzemienia) zamocowanej w szczękach kurka o krzesiwo (płytkę metalową) przymocowane z prawej strony broni. Po naciśnięciu spustu broni, kurek ze skałką opadał na krzesiwo. Iskry padały na panewkę z prochem zapalając go. Płomień z panewki poprzez otwór zapałowy z boku lufy dostawał się do komory powodując zapłon ładunku prochowego. Zamek skałkowy wynaleziony został ok. 1570 roku, a rozpowszechnił w drugiej połowie XVII w., wypierając wcześniej stosowane zamki lontowe i kołowe. Zastąpienie pirytu stosowanego w zamku kołowym krzemieniem pozwoliło na uproszczenie i potanienie konstrukcji, a przy tym znaczne uproszczenie obsługi broni. Zamek skałkowy stosowany był powszechnie od końca XVII do połowy XIX. Zastąpiono go zamkiem kapiszonowym, a następnie bronią odtylcową.

Napęd kołowy statku (napęd łopatkowy) polega na zastosowaniu w charakterze pędnika obracających się kół łopatkowych, częściowo zanurzonych w wodzie.

Artyleria w tym okresie w dalszym ciągu nie miała pierwszorzędnego znaczenia w walce na morzu i służyła do uszkodzenia okrętu, szczególnie jego takielunku oraz do wybicia załogi przed rozstrzygającym abordażem. Żeliwne kule większych wagomiarów (od ok. 10 funtów wzwyż) mogły przebijać już poszycia kadłubów okrętów z małych odległości, trudno było mimo to za ich pomocą zatopić okręt. Oprócz litych kul, stosowano na mniejszą skalę różnego rodzaju kule o szerszym polu rażenia, służące do niszczenia takielunku: łańcuchowe, drążkowe (składające się z połówek połączonych łańcuchem lub rozsuwających się na drążku) lub z wystającymi ostrzami. Ich skuteczność była jednak kwestionowana, a powodowały większe zużycie lufy. Z uwagi na zagrożenie dla własnych statków, sporadycznie stosowano rozgrzewanie kul do czerwoności w celu wywoływania pożarów lub różne inne konstrukcje pocisków zapalających. Szerzej stosowano natomiast kartacze, do zwalczania załogi na pokładach okrętów z małej odległości (puszkowe, od XVIII w. gronowe, z większymi kulami).

Broń artyleryjska - rodzaj broni palnej, strzelającej pociskami wypełnionymi różnego rodzaju materiałami wybuchowymi (z wyjątkiem pocisków przeciwpancernych zwykłych i podkalibrowych), przeznaczony do niszczenia siły żywej, sprzętu bojowego oraz burzenia urządzeń i umocnień fortyfikacyjnych i obronnych przeciwnika. Przyjmuje się umownie, że obejmuje broń palną o kalibrze większym niż 20 mm (poniżej tej granicy mamy o czynienia z bronią strzelecką).

AK-630 - radziecka morska armata systemu CIWS. W pełni zautomatyzowane sześciolufowe szybkostrzelne działko kalibru 30 mm zbudowane w oparciu o system Gatlinga. Armata AK-630 była jedną z pierwszych systemu CIWS. Prototyp powstał w 1964 roku, jednak testy całego systemu trwały aż do 1976 roku, kiedy system został przyjęty do służby. Głównym zadaniem armaty jest zwalczanie kierowanych pocisków rakietowych, samolotów, śmigłowców oraz zwalczanie niewielkich celów nawodnych. Może także służyć do niszczenia środków ogniowych na brzegu oraz rozstrzeliwaniu min morskich.

Fragment pokładu działowego na HMS Victory.

Taktyką walki był początkowo głównie szyk roju, w którym okręty płynęły w grupie, z najsilniejszymi jednostkami na zewnątrz, a słabszymi pośrodku. W takim szyku, tylko część jednostek mogła użyć artylerii przed starciem eskadr, które szybko zmieniało się w walkę w rozproszeniu pojedynczych okrętów. W miarę doskonalenia artylerii, wzrostu jej mocy oraz wprowadzania coraz większych i silniej uzbrojonych okrętów, rola artylerii wzrastała i w XVI wieku zaczęto wprowadzać szyki, w których więcej okrętów mogło ostrzeliwać wroga przed starciem. Przede wszystkim zaczęły pojawiać się elementy szyku liniowego, w którym okręty płynęły jeden za drugim, mogąc ostrzeliwać wroga. Podstawową klasą okrętu tego okresu był galeon.

Starożytność – okres w historii Bliskiego Wschodu, Europy i Afryki Północnej obejmujący dzieje tych regionów od powstania pierwszych cywilizacji do politycznego upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku[1].

Okręt – zwykle uzbrojona jednostka pływająca w służbie państwa, tj. jego sił zbrojnych – marynarki wojennej pod banderą wojenną, przeznaczona do wykonywania zadań bojowych. Także duży statek.

XVIII wiek - 1860

Od II połowy XVII wieku, rozwijająca się artyleria zdeterminowała taktykę walki na morzu. Pojawiły się klasy okrętów, jak okręt liniowy i fregata, a typy i wagomiary stosowanych na nich dział uległy ujednoliceniu i standaryzacji. Działa były doskonalone, w dalszym ciągu jednak były one odprzodowe, gładkolufowe, odlewane w całości, strzelające kulami żeliwnymi, umieszczane w bateriach burtowych. Około połowy XVIII wieku rozpoczęto wprowadzanie zamków skałkowych w miejsce odpalania dział od lontu; ważną innowacją były też zapłonniki - spreparowane rurki doprowadzające ogień do ładunku. W okresie wojen napoleońskich standardowym wagomiarem najcięższej artylerii typowych 74-działowych okrętów liniowych były działa 32-funtowe (Wielka Brytania) lub 36-funtowe (Francja), przenoszone na najniższym pokładzie, a na wyższych przenoszono działa 18- lub 24-funtowe i mniejsze. Waga pocisków salwy burtowej liniowców sięgała wówczas 900-1200 funtów (ok. 400-550 kg). W zakresie taktyki, wprowadzono powszechnie szyk liniowy, sprzyjający walce artyleryjskiej dwóch linii okrętów i koncentracji ich salw burtowych. Donośność dział dochodziła do ok. 2 km, lecz przeciw grubym drewnianym burtom były skuteczne tylko z niewielkiej odległości. Mimo, że artyleria odgrywała już zasadniczą rolę w wojnie na morzu, w dalszym ciągu sporadyczne były wypadki zatopienia za jej pomocą okrętu, o ile nie doszło do pożaru, lecz służyła głównie do jego obezwładnienia, unieruchomienia (przez zniszczenie masztów) i wybicia załogi.

Przeddrednot, predrednot (z ang. pre-dreadnought) - umowne określenie generacji okrętów liniowych (pancerników) budowanych od lat 80. XIX wieku do I dekady XX wieku. Nazwa, nadana później, oznacza pancerniki poprzedzające generację drednotów.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Efektem poszukiwań dział o większej mocy były karonady, wprowadzone od lat 80. XVIII wieku. Były to krótkolufowe działa o małym zasięgu, lecz dużym kalibrze i wielkiej mocy niszczącej na krótkich dystansach, a przy tym lżejsze od długolufowych dział i mogące stanowić uzbrojenie lekkich okrętów.

Kartacz – historyczny pocisk artyleryjski składający się z lekkiej obudowy wypełnionej kulistymi lotkami – ołowianymi pociskami muszkietowymi lub karabinowymi o niewielkiej średnicy oraz drewnianego sabotu – pełniącego rolę przybitki – chroniącego kule ołowiane przed nadtopieniem przez ładunek miotający.

USS Iowa (BB-61) okręt główny pancerników typu Iowa był czwartym okrętem United States Navy (ale dopiero drugim który wszedł do służby), którego nazwa pochodziła od stanu Iowa

Nowością wprowadzoną w okresie wojen napoleońskich było zastosowanie w marynarce brytyjskiej od 1805 niekierowanych pocisków rakietowych konstrukcji Williama Congreve'a, stosowanych na specjalnych małych jednostkach, wyłącznie do ostrzeliwania celów lądowych lub portów.

Od końca lat 30. XIX wieku zaczęto we flocie francuskiej i brytyjskiej, a następnie w innych wprowadzać nowe działa haubiczne strzelające pociskami wybuchowymi - granatami, wynalezione przez francuskiego generała Henri-Josepha Paixhansa. Działa haubiczne, na skutek mniejszej masy granatów i cienkich ścianek lufy, poza komorą prochową, mogły być znacznie lżejsze od dział strzelających zwykłymi kulami. Typowym ich kalibrem stało się 8 cali (203 mm). Miały mały zasięg i celność, lecz dużą siłę niszczącą, umożliwiającą całkowite zniszczenie drewnianych okrętów. Nie uzyskały jednak szerokiego rozpowszechnienia we flotach, aż do czasu wrażenia wywołanego przez zastosowanie granatów przez Rosjan w bitwie pod Synopą w 1853. Paixhans postulował także ujednolicenie wagomiarów dział używanych przez jeden okręt, częściowo zrealizowane w latach 30. w wiodących marynarkach brytyjskiej i francuskiej. Najczęstszymi wagomiarami dział tego okresu stały się 24 i 32 funty, waga pocisków salwy burtowej największych liniowców sięgnęła ok. 1800 funtów (908 kg), a fregat ok. 450-550 kg. Masa armaty 32-funtowej wynosiła niecałe 3 tony.

Cal (ang. inch) – pozaukładowa jednostka miary długości odpowiadająca szerokości kciuka. Jedna z tzw. jednostek imperialnych. W USA ta jednostka miary jest podstawową jednostką miary używaną m.in. w budownictwie, medycynie, policji (np. do pomiaru wzrostu człowieka), mechanice i wielu innych dziedzinach.

Drednot (ang. Dreadnought) - określenie generacji pancerników (okrętów liniowych) budowanych od 1906 roku do 1922 roku. Nazwa pochodzi od nazwy brytyjskiego pancernika HMS "Dreadnought", który wszedł do służby w grudniu 1906 roku jako pierwszy okręt zbudowany według nowych koncepcji. W stosunku do wcześniejszych pancerników (zwanych przeddrednotami lub predrednotami), drednoty charakteryzowały się:

9-calowe (229 mm) działo Dahlgrena na amerykańskiej kanonierce, ok. 1864

Po pojawieniu się napędu parowego, początkowo bocznokołowego, który wykluczał umieszczanie licznych dział w bateriach burtowych, ciężkie działa strzelające kulami były często montowane obrotowo na pokładzie górnym, w osi podłużnej okrętu, z dużym polem ostrzału na obie burty. Wagomiar takich dział wynosił 50-68 lub więcej funtów, masa armaty 68-funtowej - około 5 ton. W latach 50. XIX wieku w USA wprowadzono ulepszone ciężkie działa haubiczne projektu Johna Dahlgrena, o charakterystycznym butelkowatym kształcie, nadające się do strzelania zarówno granatami, jak i kulami dużego kalibru (8-11 cali - 203-279 mm), przy tym wciąż lżejsze od ciężkich dział strzelających kulami.

Machiny miotające (broń oblężnicza), były to urządzenia wykorzystywane w starożytności i średniowieczu do atakowania fortyfikacji nieprzyjaciela poprzez wyrzucanie pocisków za pomocą energii mechanicznej. Miały charakter artylerii przedogniowej, a używane były od IV wieku p.n.e. do końca XIV wieku zarówno podczas oblężeń twierdz jak i w mniejszych bitwach polowych.

Żeliwo – stop odlewniczy żelaza z węglem, krzemem, manganem, fosforem, siarką i innymi składnikami, zawierający od 2 do 3,6% węgla w postaci cementytu lub grafitu. Występowanie konkretnej fazy węgla zależy od szybkości chłodzenia. Chłodzenie powolne sprzyja wydzielaniu się grafitu. Także i dodatki stopowe odgrywają tu pewną rolę. Krzem powoduje skłonność do wydzielania się grafitu, a mangan przeciwnie, stabilizuje cementyt. Żeliwo otrzymuje się przez przetapianie surówki z dodatkami złomu stalowego lub żeliwnego w piecach zwanych żeliwiakami. Tak powstały materiał stosuje się do wykonywania odlewów. Żeliwo charakteryzuje się niewielkim - 1,0 do 2,0% skurczem odlewniczym, łatwością wypełniania form, a po zastygnięciu obrabialnością. Wyroby odlewnicze po zastygnięciu, by usunąć ewentualne ostre krawędzie i pozostałości formy odlewniczej, poddaje się szlifowaniu. Odlew poddaje się także procesowi sezonowania, którego celem jest zmniejszenie wewnętrznych naprężeń, które mogą doprowadzić do odkształceń lub uszkodzeń wyrobu. Żeliwo dzięki wysokiej zawartości węgla posiada wysoką odporność na korozję.

1860-1900

Na skutek gwałtownego postępu w technice i metalurgii, połowa wieku XIX okazała się rewolucyjna tak dla samych okrętów (wprowadzenie napędu parowego i pancerza), jak i dla ich artylerii. Przez kolejne 100 lat rozwój artylerii okrętowej w najpełniejszym stopniu stał się związany z rozwojem najsilniejszych okrętów artyleryjskich - pancerników. W celu zwiększenia celności i skuteczności pocisków, zaczęto wprowadzać od początku lat 60. działa o lufach gwintowanych, w miejsce gładkolufowych, strzelające cięższymi, wydłużonymi pociskami. Równolegle zaczęto wprowadzać gwintowane działa odtylcowe (ładowane od tyłu), co oprócz ułatwienia obsługi, wiązało się z polepszeniem celności i przebijalności. Z powodu problemów technologicznych, do końca lat 70. stosowano jednak także odprzodowe działa gwintowane (zwłaszcza w Wielkiej Brytanii). Wzrost mocy dział i ładunków miotających spowodował znaczny wzrost ich ciężaru - nowe ciężkie działa ważyły wkrótce do kilkunastu razy więcej, niż stare. Wiązało się to z wprowadzeniem pancerników kazamatowych, uzbrojonych w zaledwie kilka ciężkich dział w kazamatach, a później obrotowych wieżach.

Przeciwokrętowy pocisk odrzutowy — klasa pocisków odrzutowych przeznaczonych do zwalczania morskich celów nawodnych - statków i okrętów. Stanowią one od lat 70. XX wieku zasadniczą broń służącą do zwalczania okrętów. Mimo że potocznie nazywane są "rakietami", jedynie część pocisków przeciwokrętowych stanowi pociski rakietowe, a często ich napęd stanowią inne silniki odrzutowe. Do grupy tej zalicza się kilka klas pocisków, różniących się platformą, z której są używane:

Lont to przewód z rdzeniem z materiału wybuchowego lub materiału pirotechnicznego służący do zdalnego lub opóźnionego odpalenia ładunku wybuchowego lub pirotechnicznego. W uproszczonej formie wykonywany dawnym sposobem przez nasycanie sznurka z włókna naturalnego lub papieru chemikaliami. Obecnie jednymi z najpowszechniej stosowanych lontów w pirotechnice są lonty typu Visco

Nowe ciężkie działa szybko sięgnęły kalibru 305 mm, a kalibru 343 mm i większych. Na włoskich pancernikach typu Duilio z lat 70. XIX wieku zastosowano największe wówczas działa kalibru aż 450 mm. Tendencja do nadmiernego zwiększania kalibru dział nie okazała się jednak trwała, gdyż działa wielkich kalibrów miały niewielką szybkostrzelność (jeden strzał na kilka minut), a wkrótce udoskonalane działa mniejszych kalibrów (rzędu 305 mm) zaczęły oferować podobną lub lepszą przebijalność pancerza, przy większej szybkostrzelności. Od lat 70. najcięższe działa montowano obrotowo w wieżach lub barbetach, lżejsze działa w kazamatach lub na obrotowych podstawach na pokładzie.

Krążownik – klasa dużych, silnie uzbrojonych okrętów nawodnych, wyróżniana od II połowy XIX wieku do chwili obecnej. W miarę rozwoju techniki klasa krążowników ewoluowała i dzieliła się na liczne podklasy, różniące się od siebie charakterystykami, w tym wielkością. Najbardziej ogólnym podziałem, wiążącym się ze zmianą rodzaju uzbrojenia i zadań krążowników, jest podział na krążowniki klasyczne (artyleryjskie), dziś już nie występujące i współczesne krążowniki rakietowe.

Lufa gwintowana - rodzaj lufy, stosowanej w broni palnej już w połowie XV stulecia. W lufie tej znajduje się gwint (skręcenie), które nadaje pociskowi ruch wirowy przez co jego lot jest znacznie bardziej stabilny dzięki efektowi żyroskopowemu. Jej zaletą jest duża celność, jednak ze względu na długi czas nabijania pierwszych egzemplarzy stosowana była początkowo jedynie w broni myśliwskiej lub wyborowej (np. arkebuzach). Powszechne stosowanie luf gwintowanych miało miejsce w drugiej połowie XIX wieku wraz z wynalezieniem amunicji zespolonej i broni odtylcowej.

Działo artylerii średniej 127 mm w kazamacie pancernika

W latach 80. pojawiła się pierwsza w miarę dojrzała generacja standardowych pancerników - przeddrednotów. Ukształtował się też podział artylerii ciężkich okrętów na artylerię główną (kilka dział największego kalibru lub dwóch kalibrów) i pomocniczą: średnią i lekką. Kaliber dział artylerii głównej przeddrednotów wynosił na ogół 305 mm (12 cali), lecz na skutek doskonalenia dział i zwiększania długości ich luf, miały one znacznie lepsze parametry balistyczne od wcześniejszych armat większych kalibrów. W latach 90. pojawiły się i rozpowszechniły długolufowe działa, w których używano jako materiału miotającego prochu nitrocelulozowego, pozwalającego na wzrost osiągów w stosunku do prochu czarnego. Działa 305 mm z lat 90. XIX wieku mogły strzelać na odległość 10-15 km pociskami o masie do 150 kg i przebijać grube płyty pancerne, zapewniając możliwość niszczenia nawet opancerzonych okrętów wroga. Mimo to, brak odpowiednich przyrządów celowniczych początkowo uniemożliwiał w praktyce prowadzenie celnego ognia na odległość większą, niż kilka kilometrów. Jako kaliber artylerii średniej na pancernikach przyjęto na ogół 120-152 mm. Pod koniec XIX wieku pojawiły się działa tego kalibru o stosunkowo dużej szybkostrzelności, strzelające zwłaszcza pociskami wybuchowymi, których zastosowanie było jedną z przyczyn zwycięstw floty japońskiej w wojnach z Chinami i Rosją. Wpłynęło ono na krótkotrwałą zmianę taktyki walki morskiej - uważano, że intensywny ostrzał z małej odległości z szybkostrzelnych średnich dział może być skuteczniejszy od ostrzału z dużej odległości przez ciężkie działa. Wprowadzono też względnie szybkostrzelne działa kalibru 57-76 mm i lżejsze (37-47 mm), służące głównie do odpierania ataków torpedowców. Krążowniki przełomu wieków miały podobny podział uzbrojenia, z tym, że artylerię główną stanowiły działa kalibru 120-203 mm, a średnią 76-120 mm.

Granat (z łac. → wł. lub hiszp. Granada) – rodzaj broni, pocisk rażący odłamkami i energią wybuchu albo zapalający. Najczęściej przez określenie to rozumie się granat ręczny, przeznaczony do miotania przez żołnierza w kierunku nieprzyjaciela, gdzie ma nastąpić wybuch. Dawne granaty ręczne, stosowane od XV wieku, były metalowymi naczyniami o cienkich ścianach, wypełnionymi prochem oraz kamieniami lub drobnymi kulkami. Były zawodne i niebezpieczne w użyciu, ale, celnie rzucone, mogły dokonać przerażającego spustoszenia. W połowie XVII wieku pojawiły się granaty działowe - pociski wybuchowe, wystrzeliwane z armat.

Niszczyciel rakietowy – klasa współczesnych, wszechstronnie uzbrojonych dużych okrętów rakietowych, zdolnych prowadzić walkę z celami nawodnymi, podwodnymi i powietrznymi, a czasem nawet atakować obiekty na lądzie. W wielu flotach zostały zastąpione przez fregaty i korwety, o również rosnących możliwościach bojowych. Polska Marynarka Wojenna posiadała w historii dwa niszczyciele rakietowe, oba noszące imię ORP "Warszawa".

1900-1950

Animacja ukazująca schemat ładowania i strzału działa pancernika. Pociski oraz ładunki miotające dostarczane są z magazynów w głębi kadłuba. Wieża spoczywa na barbecie (zaznaczonej czerwonym przekrojem), elementy zaznaczone na niebiesko obracają się wraz z wieżą.

Od początku XX wieku artyleria nie podlegała już zasadniczym przemianom, jedynie dalej doskonalono odtylcowe działa gwintowane i sposoby ich umieszczania na okrętach. Istotnym osiągnięciem było natomiast pojawienie się na przełomie wieków optycznych przyrządów celowniczych (początkowo celowników teleskopowych) i dalmierzy, a następnie centralnych stanowisk kierowania ogniem, zwiększających znacznie celność na duże odległości. W klasie pancerników pojawiły się drednoty, mające więcej dział artylerii głównej (8-14), początkowo typowego kalibru 305 mm.

HMS Glorious - brytyjski duży lekki krążownik typu Courageous z okresu I wojny światowej. Po wojnie wraz z bliźniaczym HMS "Courageous" przebudowany na lotniskowiec.

Metalurgia – nauka o metalach, obejmująca m.in. przeróbkę plastyczną, odlewnictwo, metaloznawstwo i metalurgię ekstrakcyjną. Przedmiotem badań metalurgii jest przeróbka rud metali aż do produktu końcowego (np. kabel miedziany, drzwi samochodowe, profile aluminiowe). W języku potocznym utożsamiana jest często z hutnictwem, przy czym hutnictwo zajmuje się wyłącznie metalurgią ekstrakcyjną. Obecnie procesy ekstrakcji metali stanowią niewielki odsetek przedmiotów badań metalurgii, która skupia się głównie na przetwórstwie metali, czyli wytwarzaniu przedmiotów użytkowych.

Wkrótce przed I wojną światową zaczęto wprowadzać cięższe działa pancerników, kalibrów 343 mm (13,5 cala), 356 mm (14 cali), 381 mm (15 cali), aż do 406 mm (16 cali) w nowo budowanych pod koniec wojny konstrukcjach. Umożliwiały one strzelanie na odległość powyżej 20 km. Możliwości nowej artylerii można było w pełni wykorzystać po wprowadzeniu centralnych stanowisk kierowania ogniem połączonych z przyrządami optycznymi (pierwszy raz na pancerniku HMS "Neptune" z 1911). Nowością było wprowadzenie na okrętach artylerii przeciwlotniczej, związanej z pojawieniem się nowego zagrożenia ze strony lotnictwa. Początkowo były to nieliczne działa średniego kalibru (ok. 76 mm).

Wieża artyleryjska - element konstrukcji okrętów wojennych, służący do obrotowego mocowania dział oraz ochrony ich mechanizmów i obsługi przed ogniem nieprzyjaciela lub wpływami atmosferycznymi. Przez zamocowanie obrotowe w wieży działa uzyskują duży kąt ostrzału w poziomie. W celu ochrony dział i obsługi przed ogniem nieprzyjaciela, wieże stosowane w historycznych klasach okrętów artyleryjskich (głównie pancerniki i krążowniki) były opancerzone.

Pancerniki – klasa dużych, silnie opancerzonych i uzbrojonych pełnomorskich okrętów, stanowiących trzon największych flot wojennych od czasu powstania klasy pancerników w drugiej połowie XIX wieku, do okresu II wojny światowej. Przeznaczeniem pancerników było zapewnienie panowania na morzach poprzez wygrywanie bitew artyleryjskich i niszczenie wrogich jednostek nawodnych wszystkich klas. Pierwsze pancerniki pojawiły się w latach 60. XIX wieku i z miejsca zastąpiły drewniane okręty liniowe w roli najpotężniejszych jednostek floty, przejmując także ich nazwę w niektórych językach (zobacz niżej). Szczyt znaczenia pancerniki miały podczas wojny rosyjsko-japońskiej (1904-1905) i I wojny światowej, istotną rolę odgrywały także podczas II wojny światowej, aczkolwiek utraciły wtedy swój prymat na rzecz lotniskowców. Po tej wojnie klasa ta stopniowo zanikła, jedynie nieliczne pozostające w służbie okręty używane były w bardzo ograniczonym zakresie do lat 90. XX wieku. Polska nie posiadała w swojej marynarce okrętów tej klasy.

W okresie międzywojennym w dalszym ciągu doskonalono działa, amunicję i przyrządy kierowania ogniem. Konstrukcja dział nie uległa zasadniczym zmianom, lecz na skutek zwiększenia kątów podniesienia wzrastała ich donośność. Nowe długolufowe ciężkie działa z końca tego okresu mogły strzelać na odległość 36-40 km pociskami o masie rzędu 800 kg (381 mm) - 1200 kg (406 mm). Najpotężniejsze działa morskie skonstruowali Japończycy - kalibru 460 mm dla pancerników typu Yamato, strzelające pociskami o masie 1460 kg. Największą donośność osiągały włoskie działa 381 mm pancerników typu Vittorio Veneto - ponad 46 km. Prowadzenie ognia na odległości powyżej 30 km nie było jednak praktyczne i nie zanotowano na takich dystansach trafień. Największa potwierdzona odległość bezpośrednich trafień to ok. 24 km (pancernik HMS "Warspite" w bitwie koło przylądka Stilo - ok. 23 774 m oraz trafienie lotniskowca HMS "Glorious" przez niemiecki pancernik "Scharnhorst" - ok. 24 175 m, oba w 1940 roku).

Falkonet - małe działko, rodzaj broni odprzodowej z XVI i XVII wieku, umieszczane na burcie okrętu bądź na kasztelu (zazwyczaj na ruchomej, widlastej podstawie); stosowane głównie w czasie abordażu. Na lądzie jako działko polowe piechoty lub w małych zameczkach. Był to rodzaj kolubryny (tzw. oktawa kolubryna), strzelającej kulami o wagomiarze 1-3 funtów (kaliber 55 - 70 mm). Działko to w Polsce często było zwane sokolikiem lub śmigownicą.

Bitwa koło przylądka Stilo (w literaturze angielskojęzycznej znana także jako bitwa koło Kalabrii – Battle of Calabria) – bitwa morska stoczona w czasie II wojny światowej 9 lipca 1940 roku na Morzu Śródziemnym, około 30 mil morskich na wschód od przylądka Stilo (wł.: Punto Stilo) w Kalabrii we Włoszech, pomiędzy okrętami brytyjskiej Royal Navy a włoskiej Regia Marina. Bitwa nie przyniosła zwycięstwa żadnej ze stron.

Salwa burtowa dziewięciu dział 406 mm pancernika z okresu II wojny światowej USS "Iowa"

Oprócz artylerii przeciwlotniczej średniego kalibru, w latach 20. XX wieku zaczęto wprowadzać na okręty przeciwlotnicze karabiny maszynowe i szybkostrzelne automatyczne działka przeciwlotnicze kalibru od 20 do 40 mm, jednakże początkowo w niewielkiej liczbie. Na części większych okrętów stosowano działa uniwersalne, kalibru od 100 do 132 mm, łączące role artylerii średniej i przeciwlotniczej. Pojawiły się także przeliczniki artyleryjskie, pozwalające na precyzyjniejsze wypracowanie danych do strzelania.

Takielunek – termin żeglarski oznaczający tę część osprzętu żaglowego na statku wodnym o napędzie żaglowym, która jest aktualnie rozmieszczona na jednostce w celu użytkowania. Termin ten stosowany jest w kilku zakresach:

USS Long Beach (CGN-9) - pierwszy amerykański krążownik rakietowy z napędem atomowym. Był także pierwszym po II wojnie światowej krążownikiem zaprojektowanym od podstaw a nie będącym zmodernizowaną wersją istniejącej konstrukcji. Znany był także pod oznaczeniem (CLGN-160) i (CGN-160).

Podczas II wojny światowej używano w większości dział skonstruowanych w okresie międzywojennym, częściowo jeszcze dział z okresu I wojny światowej, lecz zmodernizowanych, przede wszystkim w zakresie zwiększenia donośności przez zwiększanie kątów podniesienia i opracowanie nowej amunicji. Skuteczność artylerii, zwłaszcza w złych warunkach atmosferycznych, wzrosła jednak skokowo na skutek wprowadzenia w państwach alianckich w toku wojny radarów artyleryjskich, pozwalających na precyzyjne ustalanie położenia celu (prace nad radarami artyleryjskimi w państwach osi były mniej udane).

Lufa – zasadnicza część broni palnej, umożliwiająca nadanie pociskowi jednocześnie ruchu postępowego i obrotowego (lufy gwintowane) lub tylko postępowego (lufy gładkościenne) w odpowiednim kierunku.

Celownik – urządzenie służące do wyznaczania elementom broni odpowiadającym za początkowy kierunek lotu pocisku takiego położenia, aby tor pocisku przechodził przez cel. Ze względu na przeznaczenie celowniki dzielą się na:

Zestawienie dział pancerników okresu II wojny światowej (dane orientacyjne, zasadnicze źródło: ).

Amerykańskie poczwórnie sprzężone działka przeciwlotnicze 40 mm Bofors w akcji

W toku wojny, w związku z dużym zagrożeniem dla okrętów ze strony lotnictwa, nastąpił wielki rozwój ilościowy na okrętach artylerii przeciwlotniczej, zwłaszcza małokalibrowej. Rezygnowano z mniej skutecznych karabinów maszynowych, następnie także działek 20 mm na rzecz kalibrów 37-40 mm. Za najlepsze działko przeciwlotnicze tego okresu uważa się powszechnie automatyczne działko 40 mm Boforsa, zwłaszcza na stabilizowanej podstawie Hazemeyer. Z drugiej strony, walki z japońskimi kamikaze pod koniec wojny wykazały, że działa tego kalibru przestają już wystarczać do zwalczania szybkich samolotów i konieczne stało się opracowanie szybkostrzelnych dział automatycznych średniego kalibru, rzędu 76 mm. Drugą istotną nowością oprócz radarów artyleryjskich było wprowadzenie pod koniec wojny przez USA pocisków przeciwlotniczych do dział uniwersalnych 127 mm z zapalnikiem zbliżeniowym, które znacząco zwiększyły możliwości zwalczania samolotów na większych dystansach.

Torpedowiec - klasa niewielkich lub średniej wielkości okrętów przeznaczonych głównie do wykonywania ataków torpedowych na okręty nieprzyjaciela. Powstała pod koniec XIX wieku, kiedy to przypadł też szczyt popularności torpedowców. Zastąpione następnie przez inne klasy okrętów, głównie niszczyciele i kutry torpedowe, budowane były i używane już w mniejszych ilościach do okresu II wojny światowej.

Bitwa pod Synopą - bitwa morska pomiędzy flotą rosyjską a turecką podczas wojny rosyjsko-tureckiej 1853, stoczona 30 listopada 1853 na redzie Synopy w Anatolii, zakończona zwycięstwem rosyjskim.

Na części małych okrętów w tym okresie zastosowano wyrzutnie niekierowanych pocisków rakietowych, przeznaczone jednak wyłącznie do ostrzeliwania celów nabrzeżnych podczas operacji desantowych.

Czasy współczesne

Po II wojnie światowej, klasyczna rola artylerii okrętowej w postaci walki z okrętami, uległa znacznemu ograniczeniu, w związku z objęciem dominującej pozycji na polu walki przez lotnictwo. Artyleria okrętów stała się na ogół uniwersalna, przeznaczona do walki z lotnictwem, a dopiero w drugim rzędzie z okrętami. Zaprzestano budowy ciężkich dział o kalibrach ponad 152 mm, w związku z zaprzestaniem budowy pancerników, a wkrótce zaprzestano też rozwoju dział kalibru 152 mm w związku ze zmierzchem klasycznych krążowników. Doskonalono natomiast działa uniwersalne kalibrów od 57 mm do 130 mm, stanowiące uzbrojenie niszczycieli i fregat. Na niewielką skalę stosowano nadal małokalibrowe armaty przeciwlotnicze. Wraz z rozwojem elektroniki, doskonaleniu ulegały radarowe systemy kierowania ogniem.

Armata była dawniej bronią miotająca pociski za pomocą prochu. Współcześnie terminem tym określa się działo o bliskim płaskiemu torze lotu pocisku, służące do ostrzeliwania celów będących na linii pola widzenia.

Komora nabojowa - tylna część przewodu lufy lub otwór w bębnie rewolwerowym, w której umieszcza się nabój. W broni odtylcowej jej wlot jest zamykany zamkiem. Ma najczęściej kształt i wielkość odpowiadające kształtowi łuski naboju.

Armata 76mm Oto Melara

Dalsze ograniczenie roli artylerii przyniósł rozwój od końca lat 50. przeciwlotniczych i przeciwokrętowych pocisków kierowanych. Będąc znacznie skuteczniejsze w swoich rolach, zastąpiły większość dział na pokładach okrętów, a artyleria przestała być rozstrzygającym czynnikiem w walce morskiej. Próbowano w tym okresie nawet całkowicie wyeliminować artylerię z pokładów okrętów (np. USS Long Beach (CGN-9)). Projekty takie okazały się niepraktyczne, lecz okręty głównych klas (krążowniki, niszczyciele i fregaty rakietowe) miały od tego okresu tylko jedno lub dwa, rzadziej 4 działa uniwersalne kalibru od 76 mm do 127 mm. Ograniczeniu uległa różnorodność typów dział na skutek daleko posuniętej standaryzacji w ramach bloków państw wschodniego i zachodniego, a najbardziej popularnymi kalibrami dział na świecie stały się: 76 mm (systemy włoski i radziecki), 100 mm (francuski), 114 mm (brytyjski), 127 mm (amerykański) i 130 mm (radziecki). Działa stały się szybkostrzelne, zapewniające dużą skuteczność przeciw celom powietrznym, także dzięki wprowadzeniu skomputeryzowanych systemów kierowania ogniem, wykorzystujących wskazania radarów artyleryjskich, a w późniejszych latach także układów optronicznych. Ich obsługa stała się zautomatyzowana, część dział zaczęła być montowana w bezzałogowych zdalnie sterowanych wieżach. Najbardziej rozpowszechnionym na świecie działem średniego kalibru stała się włoska armata automatyczna 76 mm OTO Melara, stosowana na okrętach od niewielkich kutrów rakietowych do fregat, marynarek 53 państw (jak na 2010 rok).

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Broń palna - broń miotająca pociski energią gazów powstałych ze spalania ładunku miotającego. W zależności od rodzaju zastosowanego układu miotającego, dzieli się ona na broń lufową i broń rakietową.

W celu przeciwstawienia się przeciwokrętowym pociskom kierowanym, wprowadzono zestawy artyleryjskie obrony bezpośredniej (CIWS), składające się z działka przeciwlotniczego kalibru 20-30 mm o bardzo dużej szybkostrzelności (najczęściej kilkulufowego systemu Gatlinga) sprzężonego automatycznie z własnym radarem i systemem kierowania ogniem, o wysokiej celności i krótkim czasie reakcji na zagrożenia (najbardziej znane to amerykański Phalanx CIWS, radziecki AK-630 i holenderski Goalkeeper). Wprowadza się też w najnowszych czasach amunicję programowalną do dział większego kalibru, wybuchającą na zadanej odległości, a nawet korygowaną w locie.

Funt – pozaukładowa jednostka masy i ciężaru wywodząca się od rzymskiej libry. Miara funta była różna na przestrzeni wieków w różnych państwach, zwykle wynosiła pomiędzy 0,4 a 0,5 kilograma. Obecnie w państwach anglosaskich jest przyjęty międzynarodowy funt równy 0,453 592 37 kg. Stosowany jest skrót lb (od libra, liczba mnoga w jęz. angielskim: lbs).

Moździerz - rodzaj prostego działa strzelającego stromotorowo. W większości, z wyjątkiem największych rodzajów, nie stosuje się oporopowrotnika. Ponieważ rolę ciężkich moździerzy oblężniczych przejęło lotnictwo, obecnie często definiuje się moździerz jako działo nie mające oporopowrotnika. Bywa także utożsamiany z moździerzem piechoty, nazywanym moździerzem właściwym. W starszej literaturze można spotkać nazwę miotacz lub miotacz min.

Typowe kalibry dział używane w różnych okresach od końca XIX wieku do II wojny światowej (pominięto niektóre mniej typowe kalibry dla danej floty, kursywą podano oryginalne oznaczenia kalibrów):

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Artyleria okrętowa

Bibliografia

Tadeusz Klimczyk, Pancerniki, Warszawa 2002, ISBN 83-86776-66-8

Piotr Olender, Okręty wojenne 1492-1650, w: Morza, Statki i Okręty, 4/2005

Krzysztof Gerlach, Ekstremalnie wielkie fregaty parowo-żaglowe czyli dylematy okresu przejściowego, w: Morza, Statki i Okręty, 1/2000

Krzysztof Gerlach, Czy w końcu XVIII stulecia na żaglowcach używano dział o szesnastowiecznej konstrukcji, w: Morza, Statki i Okręty, 1/2002

Przypisy

Piotr Olender, Okręty basenu Morza Śródziemnego, w: Morza, statki i okręty, 4/2004, s.76
↑ P. Olender, Okręty wojenne 1492-1650, s.70-72
↑ K. Gerlach, Czy..., s. 58-66.
↑ T. Klimczyk, Pancerniki
Krzysztof Gerlach, Santisima Trinidad. Największy okręt bitwy pod Trafalgarem w: Morza, Statki i Okręty 5/1998, s.56
Krzysztof Gerlach, Pierwsze półwiecze okrętowej artylerii rakietowej, w: Morze, Statki i Okręty nr 7-8/2009, s.67-75
↑ K. Gerlach, Ekstremalnie...
↑ W. H. Garzke, R. O. Dulin: Battleships. Axis and Neutral Battleships in World War II, Naval Institute Press, 1985, ISBN 0-87021-101-3
Tony DiGiulian, Longest Gunfire Hit on an Enemy Warship w serwisie NavWeaps [dostęp 26-8-2010]
Dane działa 356 mm Type 41 według NavWeaps
Dane działa 356 mm Mark 11 według NavWeaps
Donośność działa 381 mm Mark I według serwisu NavWeaps. Donośność 33 558 m wymagała użycia zwiększonych ładunków, nie stosowanych na okrętach
Podana przebijalność jest największą teoretyczną wartością obliczeniową, dotyczy pancerza pionowego na bezpośrednim dystansie. Na dystansie 20 km wartości te spadały średnio o ok. połowę.
↑ Marcin Chała, Dariusz Czajkowski, Strales - system artyleryjski nowej generacji w: Nowa Technika Wojskowa nr 9/2010, s. 190-193
Główne źródło zestawienia kalibrów: Naval Weapons of the World w serwisie NavWeaps