Askold i Dir (staronord. Höskuldr i Dýri, iroszkocki Ascald) – wodzowie ruscy, wymieniani w kronice Nestora jako władcy Kijowa i przywódcy wyprawy na Konstantynopol.

W kronice Nestora

Rozstanie z drużyną Ruryka

Według Nestora byli członkami drużyny Ruryka, przy czym autor podkreśla, że nie byli jego plemiennikami (przez to słowo można rozumieć tak przynależność do jednego plemienia, jak i pokrewieństwo), nie jest natomiast jasne czy byli bojarami gdyż część rękopisów podaje dalej: lecz bojarami, a część: ani bojarami. Za zgodą Ruryka oddzielili się od drużyny książęcej ok. 862 i udali się wzdłuż Dniepru wraz z rodem swoim w stronę Carogrodu.

Opanowanie Kijowa

Płynąc w dół Dniepru, trafili do Kijowa, głównego miasta Polan uzależnionego wówczas od Chazarów i przejęli nad nim kontrolę, gromadząc jednocześnie mnóstwo Waregów

Wyprawa na Konstantynopol

W roku 866 Askold i Dir mieli zorganizować wyprawę na Konstantynopol, w sile 200 łodzi, zabili mnóstwo chrześcijan i oblegli miasto. Konstantynopol został uratowany dzięki burzy wywołanej zanurzeniem cudownego obrazu, która rozproszyła ruską flotę. Opis ten jest niemal identyczny z bizantyjskimi opisami ataku Rusów z roku 860. Wedle badaczy wierzących świadectwu Nestora należy uznać, że chodzi o tę właśnie wyprawę. Inni uważają, że Nestor bezpodstawnie połączył, znane sobie z jakichś ruskich źródeł imiona Askolda i Dira, ze znanym z latopisów bizantyjskich atakiem na Konstantynopol.

Śmierć

Po śmierci Ruryka władzę przejął jego krewny Oleg, który w 882 roku z wielką armią ruszył na południe. Gdy dotarł do Kijowa, udający kupców ludzie Olega zwabili podstępem Askolda i Dira do swoich łodzi, a tam Oleg kazał ich zabić jako uzurpatorów, którzy nie są kniaziami ani kniaziowego rodu. Po śmierci pochowano ich osobno, Askolda na górze nazwanej później Węgierską, a Dira w innym miejscu, za dzisiejszą cerkwią świętej Ireny. Ten oddzielny pochówek i zaszczytne miejsce złożenia zwłok Askolda, zdaniem niektórych badaczy sugerują (obok innych źródeł), że wbrew Nestorowi, dwaj wodzowie nie zginęli razem. Askold miałby umrzeć wcześniej i zostać pochowany jako legalny władca. Zbudowanie cerkwi w pobliżu, lub wręcz na grobie Dira, niektórzy historycy uważają za potwierdzenie teorii o przyjęciu przez niego chrześcijaństwa.

W innych źródłach

W arabskim dziele Al-Masudiego Złote łąki wspomniane jest słowiańskie królestwo ad-Dir, które wielu naukowców identyfikuje z kijowskim państwem Askolda i Dira, ewentualnie samego Dira, który miałby przeżyć Askolda i panować samodzielnie. Jako odnosząca się do Askolda i Dira jest też przytaczana uwaga al-Jakubiego o władcy Słowian, do którego w 854 lub 855 zwrócili się o pomoc, kaukascy górale walczący z Arabami. O którymś z nich, zapewne o Dirze, miałby też pisać Focjusz, wspominający w jednym z listów nawrócenie bezimiennego ruskiego księcia.

Bibliografia