Asz-Szafi'i (pełne imię: Abu Abd Allah Muhammad Ibn Idris Asz-Szafi'i), ar. الامام ابو عبد الله بن ادريس الشافعي المطلبي (ur. 767 w Gazie - zm. 20 stycznia 820 w Al-Fustat) – tradycyjnie uważany za założyciela jednego z mazhabów sunnickich, szafi'itów, twórca wiedzy o źródłach poznania prawa muzułmańskiego (arab. usul al-fikh اصول الفقه), przez część badaczy zachodnich (np. J. Schacht) uważany za prekursora idei sunny Proroka (as-sunna an-nabawijja السنة النبوية), tradycyjnie uważany za autora traktatów "Kitab al-Umm" كتاب الامi "Kitab ar-Risala" كتاب الرسالة.

Źródła do biografii Asz-Szafi'iego

Najstarsze źródła do biografii Asz-Szafi'iego zachowały się we fragmentach cytowanych w innych dziełach. Chodzi tu przede wszystkim o biografie Dawuda az-Zahiri (zm. 884), ucznia Asz-Szafi'iego, oraz Zakarijji Ibn Jahja as-Sadżiego (zm. 920). Zachowane w całości źródła dzieli od śmierci Asz-Szafi'iego znaczny przedział czasu. Poza tym ich autorzy są niemal bez wyjątku szafi'itami, co może nasuwać podejrzenie o apologetyczny charakter. Należy tu wymienić dzieło monograficzne "Kitab adab asz-Szafi'i wa manakibu-hu" كتاب آ داب الشافعي ومناقبه Ibn Abi Hatima ar-Raziego (zm. 938), oraz opracowania encyklopedyczne, w których znalazła się nota biograficzna Asz-Szafi'iego, w kolejności ich powstawania: "Kitab al-fihrist" كتاب الفهريست Ibn an-Nadima (zm. 995), "Tarich Baghdad" تاريخ بغداد Al-Chatiba al-Baghdadi (zm. 1071), "Mudżam al-udaba" معجم الادباء Jakuta al-Hamawi (zm. 1229), "Wafajat al-a'jan" وفيات الاعيان في انباء الزمان Ibn Challikana (zm. 1282), "Tabakat asz-szafi'ijja al-kubra" طبقات الشافعية الكبرى Tadż ad-Din As-Subkiego (zm. 1395). Na uwagę zasługuje fakt, że im późniejsze jest dzieło, tym więcej w nim szczegółów biograficznych, anegdot, wypowiedzi. Np. relacja o tym, jakoby Asz-Szafi'i był urzędnikiem państwowym w Jemenie, wdał się w spisek zajdytów i wraz z aresztowanymi buntownikami trafił przed oblicze kalifa, pojawia się dopiero u Jakuta al-Hamawiego, w dziele z początku XIII w., podczas gdy Asz-Szafi'i zmarł na początku IX w. i wcześniejsze źródła nie podają epizodu jemeńskiego.

Biografia Asz-Szafi'iego

Meczet Amra Ibn al-Asa w Al-Fustat (ob. dzielnica Kairu)

Widok na tzw. miasto umarłych (Al-Karafa) z meczetu Ka'itbaja w Kairze

Asz-Szafi'i urodził się w 767, najprawdopodobniej w Gazie w południowej Palestynie, z ojca Idrisa, Kurajszyty z Banu Haszim oraz nieznanej z imienia matki, z plemienia jemeńskiego Al-Azd. Prawdopodobnie osierocony wcześnie przez ojca, udaje się wraz z matką do swoich krewnych po mieczu, z Banu Haszim, do Mekki. Nauczył się na pamięć całego Koranu w wieku lat 7, zaś traktatu prawniczego Malika Ibn Anasa (zm. 796) "Al-Muwatta" w wieku lat 10. Czystej arabszczyzny miał się uczyć u beduinów z plemienia Huzajl, którym towarzyszył w ich peregrynacjach. U Malika Ibn Anasa w Medynie studiował prawoznawstwo aż do śmierci mistrza. W Iraku skonfrontował swoje poglądy z Muhammadem Ibn al-Hasanem Asz-Szajbanim, najwybitniejszym jurystą na dworze kalifa Haruna ar-Raszida. W Hidżazie i Iraku zetknął się z wieloma zbieraczami tradycji (ahl al-hadis), od których zaczerpnął szacunek do hadisów pochodzących od proroka Mahometa. Wreszcie opuścił Irak, prawdopodobnie po objęciu władzy przez kalifa Al-Mamuna (813-833), w obawie przed prześladowaniami, jakie spadną ze strony mutazylitów na obrońców sunny Proroka, do których sam należał. Źródła jednak na ten temat milczą. W Egipcie zamieszkał w stołecznym Al-Fustat i zaczął nauczać w meczecie Amra Ibn al-Asa. Zmarł wskutek pobicia przez zwolenników wrogiej szkoły prawnej, zwanej "medyneńczykami" 20 stycznia 820. Został pochowany na cmentarzu Al-Karafa. Na miejscu jego grobu Al-Malik al-Kamil, sułtan Egiptu (1218-1238) z dynastii Ajjubidów, wystawił mauzoleum, które zachowało się od naszych czasów. Grobowiec Asz-Szafi'iego jest miejscem swego rodzaju "ludowego" (nie ortodoksyjnego) kultu: wierni zostawiają tu karteczki "do imama" ze swoimi prośbami, a alimowie, muzułmańscy uczeni, dokonują al-kansa, czyli po prostu wymiatają kurz z grobowca słynnego imama.