Atahualpa - Polski Serwis Naukowy

Atahualpa podczas bitwy pod Cajamarcą

Pojmanie Atahualpy

Atahualpa (kecz. Ataw Wallpa – Szczęśliwy Ptak, ur. ok. 1502 w Quito – zm. 26 lipca 1533 w Cajamarca), zwany również Atabalipa lub Atawallpa, trzynasty władca imperium Inków (Tawantinsuyu) syn Huayny Capaca i księżniczki z Quito o imieniu Tocto Coca (Toctollo).

Mariusz Ziółkowski (20 października 1953 w Warszawie) - polski archeolog, dr hab. prof. Uniwersytetu Warszawskiego, kierownik Ośrodka Badań Prekolumbijskich i profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Katolickiego Santa María w Arequipie w Peru.

Zakon dominikanów to potoczna nazwa Zakonu Kaznodziejskiego (łac. Ordo Praedicatorum – OP). Składa się z trzech gałęzi: braci dominikanów, mniszek oraz świeckich zrzeszonych we fraterniach (zwanych tercjarzami). Szerszym pojęciem jest Rodzina Dominikańska , która obejmuje ponadto zgromadzenia sióstr dominikanek czynnych, członków instytutów świeckich oraz inne grupy i osoby indywidualne żyjące zgodnie z duchem św. Dominika, a nie podlegające bezpośredniej władzy generała Zakonu.

Inca Garcilaso de la Vega tłumaczy jego imię jako "kogut". Po śmierci ojca w 1525 odziedziczył królestwo Quito, natomiast jego brat Huascar resztę imperium. Na krótko przed przybyciem wyprawy Francisco Pizarra do dzisiejszego Peru, w 1532 pokonał w długiej krwawej wojnie domowej Huascara i przejął władzę nad osłabionym konfliktami wewnętrznymi imperium, rozciągającym się wówczas od środkowego Chile po Ekwador.

Tupac Huallpa (Topa Huallpa, Tupaq Wallpa, zm. jesienią 1533 roku w dolinie Jauja) - piętnasty król Inków (Sapa Inca) w 1533 roku, syn króla Huayny Capaca, brat Huascara i Atahualpy, ustanowiony królem Inków i koronowany przez Francisca Pizarra.

Ekwador (Republika Ekwadoru; hiszp. Ecuador, República del Ecuador) – państwo w Ameryce Południowej położone nad Oceanem Spokojnym, jedno z czterech powstałych w wyniku rozpadu Wielkiej Kolumbii w 1830 r. Sąsiaduje od północy z Kolumbią a od południa z Peru. W skład Ekwadoru wchodzą także położone na Oceanie Spokojnym Wyspy Galapagos. Nazwa pochodzi od hiszpańskiego słowa oznaczającego równik. Do Ekwadoru należą wyspy Galapagos, będące jego największą atrakcją turystyczną.

16 listopada 1532 Atahualpa w drodze do stolicy swego imperium Cuzco spotkał się z Pizarrem i jego 168 ludźmi w mieście Cajamarca. Ponieważ odmówił poddania się władzy hiszpańskiej i nawrócenia się na chrześcijaństwo, został podstępnie uwięziony przez konkwistadorów, a jego wielotysięczna świta zdziesiątkowana przez dysponujących końmi i bronią palną Hiszpanów. W zamian za swoje uwolnienie Atahualpa zgodził się ponoć wypełnić dużą salę złotem, a dwie inne – srebrem (miał dostarczyć ponad 6 ton złota i ponad 11 ton srebra), do tego czasu miał jednak pozostać więźniem Pizarra.

Poligamia (gr. πολυγαμία polygamia, od πολύς polys "liczny" i γαμέω gameo "zawieram małżeństwo"; wielomałżeństwo) – w odróżnieniu od monogamii, jest to forma małżeństwa w której osób jednej płci może być więcej. Może to być zatem związek jednego mężczyny z wieloma kobietami (poligynia) lub związek jednej kobiety z wieloma mężczyznami (poliandria). Badania antropologiczne wykazały, że ta forma związku małżeńskiego była typowa dla ludów rolniczych. Trzeba jednak zwrócić uwagę na to, że w społecznościach określanych mianem poligamicznych, większość mężczyzn żyje jednak w związkach monogamicznych. Bowiem nazwa ta sygnalizuje jedynie, że w społecznościach tych poligamia jest dozwolona, choć dotyczy zazwyczaj ich członków o wyższym statusie materialnym.

Arthur Christopher Orme Plummer (ur. 13 grudnia 1929 r. w Toronto) – kanadyjski aktor teatralny i filmowy. Ojciec aktorki Amandy Plummer. Kawaler Orderu Kanady. Zdobywca m.in. dwóch nagród Emmy i dwóch nagród Tony.

Dziewięć miesięcy później, oskarżony – pomimo zgromadzenia obiecanego okupu – przez Hiszpanów o brak współpracy, kazirodztwo (zgodne z tradycjami Inków małżeństwo z siostrą), poligamię, pogańskie praktyki i wydanie wyroku śmierci na Huascara, Atahualpa został przez nich skazany na karę śmierci (procesowi przewodził dominikanin, ks. Vincente de Valverde). Wyrok skazujący go na spalenie na stosie zamieniono w ostatniej chwili na uduszenie, gdyż skazaniec zgodził się na przyjęcie przed śmiercią chrztu (jako Juan De Atahualpa). Został uduszony metodą zwaną garota. Ustawiono go tyłem do słupa, przeciągnięto sznur wokół pala i jego szyi, zakręcono na kiju i dokręcano kij, który stopniowo zaciskał się wokół jego szyi.

Peru (Perú, Republika Peru – República del Perú) – państwo w zachodniej części Ameryki Południowej, nad Oceanem Spokojnym. Jest to trzecie co do wielkości państwo kontynentu po Brazylii i Argentynie oraz drugi największy kraj andyjski po Argentynie. Stolicą Peru jest Lima.

Konkwista (hiszp. conquista - podbój, zdobycie) - hiszpańskie wyprawy zbrojne, podejmowane od końca XV wieku w celu podboju nowo odkrytych terytoriów zamorskich w Amerykach, Afryce i Indiach.

Marionetkowymi następcami Atahualpy na tronie Inków byli kolejno dwaj jego bracia: Topa Huallpa (Tupac Huallpa) i Manco Inca (Manco Inca Yupanqui).

Nie wiadomo, kto mógł chcieć śmierci Atahualpy. Mogli to być Hiszpanie, ale wówczas straciliby zakładnika. Brany pod uwagę jest również Challcuchima. Wiadomo, że od dawna nie łączyły go z Atahualpą (który nawet skazał go na śmierć) przyjazne stosunki. Nie mógł liczyć na dobrą przyszłość, gdyby Atahualpa nie został zgładzony. Innym podejrzanym jest Paullu Inca, który ukrywał się przed Atahualpą u Hiszpanów i nienawidził władcy. Wreszcie ostatnim jest curaca Cajamarki, który przyniósł wieści o rzekomym buncie. Bez wątpienia w razie klęski Hiszpanów zostałby zabity jako zdrajca. Nie wiadomo, kto tego dokonał i jest to dotąd przedmiotem sporów.

Język polski (polszczyzna) należy wraz z językiem czeskim, słowackim, pomorskim (kaszubskim), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich.

Państwo Inków, Królestwo Inków, Imperium Inków (kecz. Tahuantinsuyu, Imperium Czterech Części, Zjednoczone Cztery Części – patrz mapa podziału administracyjnego) – historyczne państwo w zachodniej części Ameryki Południowej, w okresie swego największego rozkwitu obejmujące tereny dzisiejszego Peru, Ekwadoru oraz częściowo Boliwii, Chile, Kolumbii i Argentyny.

Atahualpa jest jednym z głównych bohaterów sztuki Petera Shaffera The Royal Hunt of the Sun i filmu na jej podstawie, wyświetlanego w Polsce pod tytułem Królewskie polowanie na Słońce – jego rola w brawurowym wykonaniu Christophera Plummera, reż. Irving Lerner (1969).

Bibliografia

Dlaczego przegrali, czyli o grzechu pychy w polityce artykuł Mariusza S. Ziółkowskiego w Przeglądzie Akademickim

Jan Szemiński i Mariusz Ziółkowski, Mity, rytuały i polityka Inków, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006, ISBN 83-06-02993-3

Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Atahualpa

Przypisy

↑ Atahualpa. W: WIelka Encyklopedia PWN. T. 2: analiza naprężeń – azerbejdżański język. Warszawa: PWN, 2001, s. 410. ISBN 83-01-13409-7. (pol.)

Język keczua, kiczua (runa simi; hiszp. quechua) – język z rodziny keczua, którym posługują się Indianie Keczua. Był językiem urzędowym imperium inkaskiego aż do jego upadku, a po konkwiście do jego rozpowszechnienia przyczynili się misjonarze, przyjmując go za oficjalny język ewangelizacji. Obecnie językiem keczua posługuje się ok. 11 mln osób, głównie w Andach, od Argentyny, przez Ekwador aż po Kolumbię, a w Peru oraz Boliwii jest jednym z języków urzędowych (obok hiszpańskiego). Z języka keczua wywodzą się polskie wyrazy, takie jak inka, lama, puma, kauczuk, kondor czy guano.

Garota (hiszp. garrote) – broń wykorzystywana od czasów starożytności przez zabójców do szybkiego duszenia ofiar. Jest to kawałek dość cienkiego, lecz wytrzymałego materiału, do uchwycenia oburącz i zaciskania na szyi ofiary.