Ateizm

Suplement

Ćarwaka (filozofia)

Ćarwaka (dewanagari चार्वाक, transliteracja Cārvāka, ang. The Cārvāka school) - indyjski ortodoksyjny system filozoficzny (nāstika), w szerszym znaczeniu to wszystkie indyjskie kierunki materialistyczne. Często nadaje im się nazwę lokajata. Nazwa pochodzi od założyciela Ćarwaka.

Świadomość

Świadomość to stan psychiczny, w którym jednostka zdaje sobie sprawę ze zjawisk wewnętrznych, takich jak własne procesy myślowe, oraz zjawisk zachodzących w środowisku zewnętrznym i jest w stanie reagować na nie (somatycznie lub autonomicznie). Zwykły stan czuwania.

Życie pozagrobowe

Życie pozagrobowe lub życie po śmierci to ogólny termin oznaczający kontynuację egzystencji jednostki po śmierci biologicznej. Występuje u większości ludów świata, od starożytności (Mezopotamii, Egiptu, Grecji) do współczesności.Może toczyć się w zaświatach albo na ziemi (nierzadko odbywa się w obu tych miejscach równocześnie) i dotyczyć ciała (zombi), całości cielesno-duchowej (egzystencja po Sądzie Ostatecznym) bądź tylko rozmaicie pojmowanej duchowej istoty zmarłego (cień, duch, dusza), bytującej samodzielnie lub wcielającej się w inne istoty żywe: ludzi, zwierzęta i rośliny (metempsychoza) względnie obiekty nieożywione: kamienie, źródła i strumienie, wiatry itp. Życie pozagrobowe bywa ograniczone w czasie lub wieczne, jego charakter i kierunek łączą się zazwyczaj mniej lub bardziej ścisłym związkiem przyczynowo-skutkowym z poprzedzającym je życiem doczesnym.^[1]

Adevism

Adevism (od sanskryckiego deva, utworzone analogicznie do słowa ateizm) – termin, który wprowadził Friedrich Max Müller, aby określić negację wszystkich bogów, a w szczególności bogów hinduizmu. Müller użył go w Gifford Lectures w odniesieniu do filozofii Wedanty. Współcześnie termin ten jest rzadko spotykany, choć czasami jest używany, aby określić niedowierzanie w istnienie jakichkolwiek bogów, w odróżnieniu od niewiary tylko w judeochrześcijańskiego Boga.

Agnostycyzm

Agnostycyzm (gr. ἄγνωστος α- a-,bez + γνώσις gnōsis, wiedzy; od gnostycyzmu) – pogląd, według którego nigdy nikomu nie uda się dowieść istnienia lub nieistnienia Boga, bądź negujący całkowicie lub częściowo możliwość poznania bytu. Thomas Henry Huxley wprowadził termin agnostycyzm, wykluczając możliwość poznawczą człowieka na polu „istoty” rzeczy jak i „istoty” związków przyczynowo-skutkowych. Agnostycyzm przybiera różne formy i nie wyklucza się wzajemnie z ateizmem lub teizmem.

Albania

Albania (Shqipëria, Republika Albanii – Republika e Shqipërise) – państwo w południowo-wschodniej Europie na Bałkanach, nad Morzem Adriatyckim. Graniczy z Grecją (282 km), Macedonią (151 km) oraz Kosowem (114 km) i Czarnogórą (173 km). Albania na zachodzie graniczy z morzem Adriatyckim i z morzem Jońskim na południowym zachodzie. Od Włoch oddziela ją cieśnina Otranto o szerokości ok. 72 km. Łączna długość granic lądowych wynosi 720 km, natomiast wybrzeża morskiego – 362 km.

Alfred Jules Ayer

Alfred Jules Ayer (ur. 29 października 1910 - zm. 27 czerwca 1989), brytyjski filozof analityczny i lewicowy intelektualista. Bywa określany jako empirysta dawnego stylu. Jeden z ważnych przedstawicieli angielskiej szkoły analitycznej.Jego matka była Belgijką, a ojciec Szwajcarem. Ukończył uniwersytet w Oksfordzie, przez rok (1932) studiował także w Wiedniu. Następnie nauczał w Oksfordzie, od 1946 w University College London, od 1959 ponownie w Oksfordzie.

Amalryk z Bène

Amalryk (Amalricus, Amaury) z Bène, Amalryk z Chartres (ur. w drugiej połowie XII w. w Bène, zm. w 1206 lub 1207 w Paryżu) - francuski ksiądz, filozof i teolog opowiadający się za heterodoksyjnym panteizmem. Jego poglądy stały się inspiracją dla herezji amalrycjan, która jednak dość daleko odbiegła od poglądów Amalryka.

Animizm

Animizm (łac. anima - dusza) - zespół wierzeń występujący w religiach archaicznych bądź tradycyjnych zakładający istnienie świata materialnego i duchowego, współistnienie duszy z ciałem, przypisujący duszę lub rzadziej ducha zmarłych ludzi, wszystkim roślinom, zwierzętom, minerałom i żywiołom.

Antropologia religii

Antropologia religii - dział antropologii kultury zajmujący się zależnością między cechami społeczeństw, a wyznawaną przez nie religią. Często mylona jest z antropologią religijną.

Antyklerykalizm

Antyklerykalizm - (od "anty" i gr. clericos, "mający władzę religijną") jest ideologią społeczno-polityczną przeciwstawną, wrogą, wobec klerykalizmu, krytyczną wobec autorytetu lub domniemanej władzy kleru i duchowieństwa (stąd nazwa) w przestrzeni publicznej poza miejscami kultu. Antyklerykalizm często mylnie utożsamiany jest z ateizmem.

Antyreligia

Antyreligia 1: w religioznawstwie: Pojęcie bliskoznaczne terminowi "pseudoreligia". Przedrostek "anty-" (z gr. "przeciw") wskazuje występowanie cech, które stoją w jawnej opozycji do religii, w zasadzie wykluczając spełnianie jej kryteriów. 2. Postawa społeczna polegająca na sprzeciwie wobec wszelkiej religii.

Apologetyka

Apologetyka (łac. apologeticum, z gr. ἀπολογία) — dział teologii (teologia fundamentalna, której apologetyka jest wymiarem praktycznym) lub literatury zajmujący się obroną wiary – najczęściej chrześcijańskiej – przed zarzutami przeciwników oraz uzasadniający podstawowe prawdy wiary. Termin ten również dotyczyć może twórczości pisarskiej apologetów. Mianem tym określa się pisarzy wczesnochrześcijańskich z II w. działających w okresie po Ojcach Apostolskich. Zaliczani są do nich m.in. św. Justyn, Atenagoras z Aten, Arystydes z Aten, Teofil z Antiochii, Tertulian.

Apostazja

Apostazja (od gr. apo - od, stasis - postawa, pozycja; odstąpienie, bunt) – odejście od wiary; w pierwotnym znaczeniu – całkowite porzucenie wiary chrześcijańskiej. Obok herezji i schizmy należy do podstawowych przyczyn rozłamów jedności Kościoła.

Argument teleologiczny

Argument teleologiczny (argument z projektu) - jedna z prób argumentowania na rzecz istnienia Boga. Mówi, że istnienie projektu świadczy o istnieniu projektanta, a skoro świat jest racjonalnie uporządkowany, to musiał istnieć ktoś, kto go uporządkował.

Argumentum ad verecundiam

Argumentum ad verecundiam (łac. argument odwołujący się do nieśmiałości) – pozamerytoryczny sposób argumentowania, polegający na powoływaniu się na jakiś autorytet, którego wprawdzie druga strona nie uznaje, ale też nie może go zakwestionować, będąc skrępowana uczuciami szacunku lub nieśmiałością, czy też obawą narażenia się na zarzut zarozumiałości.

Ataraksja

Ataraksja (gr. αταραξια) – niewzruszoność, równowaga ducha, ideał spokoju wewnętrznego człowieka. Termin ten jest charakterystyczny dla filozofii cynizmu, stoicyzmu i sceptycyzmu. Zgodnie z nimi jest to stan doskonały, stanowiący warunek szczęścia, a niekiedy nawet z nim tożsamy. U sceptyków wynikał z wstrzymania się od wszelkich osądów (epoché, afazja).

Atomizm

Atomizm fizykalny - teoria o ziarnistej, nieciągłej strukturze materii, twierdzenie, że materia składa się z niepodzielnych elementów, niegdyś atomów a współcześnie: cząstek elementarnych)

Autorytaryzm (system sprawowania władzy)

Autorytaryzm – system rządów bezpartyjnych, opartych na autorytecie charyzmatycznego przywódcy, a często także na armii. Szczególnie rozpowszechniony w Europie w pierwszej połowie XX wieku, powstawał najczęściej wskutek nieefektywnego funkcjonowania systemów demokratycznych. W przeciwieństwie do systemów totalitarnych, nie opiera się na uniwersalnej ideologii, ani na masowym terrorze, a ogranicza się do represjonowania tych, którzy otwarcie go krytykują i dążą do jego obalenia.

Bóg

Bóg lub bóstwo – pojęcie istoty nadprzyrodzonej leżące u podstaw większości wierzeń religijnych. Zajmuje się nim teologia, a także filozofia i jest ono uważane za zagadnienie metafizyczno-egzystencjalne. Ze względu na duże zróżnicowanie rozumienia tego pojęcia, trudno jest o jego jednoznaczną definicję. Jako najbardziej różniące się od siebie, należy wyodrębnić definicje używane przez popularne religie politeistyczne i monoteistyczne, deizm, panteizm oraz panenteizm. Wśród religii monoteistycznych należy wyróżnić monoteizm trynitarny.

Bóg nie żyje

"Bóg nie żyje" (niem.: "Gott ist tot") to szeroko cytowane zdanie Fryderyka Nietzschego. Sformułowanie to po raz pierwszy pojawia się w Wiedzy radosnej – w sekcji 108 (Nowe walki), 125 (Człowiek oszalały) i po raz trzeci w sekcji 343 (W sprawie naszej pogody). Należy jednak pamiętać, że pierwsza wersja "śmierci Boga" znajduje się w Wędrowcu i jego cieniu, w przypowieści zatytułowanej "Więźniowie". Występuje też w głównym dziele Nietzschego Tako rzecze Zaratustra, które jest najbardziej odpowiedzialne za popularyzację tej frazy. "Człowiek oszalały" wyraża tę ideę następująco:

Bóg urojony

Bóg urojony – książka autorstwa brytyjskiego biologa, Richarda Dawkinsa. Argumentuje w niej, że nadprzyrodzony stwórca nie istnieje, a wiara w niego jest urojeniem, zdefiniowanym jako uporczywe obstawanie przy błędnym poglądzie nawet wobec zaprzeczających mu silnych dowodów. Zgadza się ze stwierdzeniem Roberta Pirsiga z książki Zen i sztuka obsługi motocykla – "jeżeli jedna osoba ma jakieś urojenia, nazywamy to szaleństwem. Jeżeli wiele osób cierpi na to samo urojenie, nazywamy to religią".^[1]

Bóg w buddyzmie

Buddyzm jest religią, w której pojęcie Boga odgrywa drugorzędne znaczenie, zaś ostatecznym celem wszystkich buddystów jest osiągnięcie oświecenia i wyzwolenie z kręgu kolejnych wcieleń. Zasadniczym zagadnieniem, które umożliwia ostatecznie osiągniecie owego oświecenia przez wszystkiego czujące istoty, czyli doskonałego stanu Buddy, jest natomiast idea Siunjaty. Z dogmatem Boga "Stwórcy" nie można pogodzić np. nauk o karmie i reinkarnacji. Niemniej, buddyzm nie jest religią całkowicie pozbawioną idei o możliwości istnienia istot w Samsarze "Świecie Cierpienia" zwanych bogami, a w różnych jego wersjach znaleźć można zarówno doktryny całkowicie nieteistyczne, ale z elementami występowania abstrakcyjnego absolutu (np. natura Buddy, Darmakaja), jak i mentalistyczne, zabarwione panteizmem.

BBC

BBC (skrót od British Broadcasting Corporation, Brytyjska Korporacja Nadawcza) – główny brytyjski publiczny nadawca radiowo-telewizyjny, największa tego rodzaju instytucja na świecie.

Bertrand Russell

Bertrand Arthur William Russell, 3. hrabia Russell (ur. 18 maja 1872 r. w Ravenscroft (Monmouthshire), zm. 2 lutego 1970 r. w Penrhyndeudraeth, Walia) – angielski arystokrata, logik, matematyk, filozof, myśliciel, działacz społeczny i eseista. Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 1950. Zainicjował w 1954 roku kampanię pokojową Pugwash.

Bestseller

Bestseller (z ang. "najlepiej sprzedający się") - książka lub inne wydawnictwo, które dzięki tematowi, sposobowi ujęcia, szczególnej aktualności lub innym czynnikom uzyskuje w pewnym okresie największą popularność i najwyższe nakłady, niejednokrotnie niezależnie od swej wartości artystycznej.

Biblia

Biblia, Pismo Święte (z greckiego βιβλίον, biblion – zwój papirusu, księga, l.m. βιβλία, biblia – księgi) – zbiór ksiąg, spisanych pierwotnie po hebrajsku, aramejsku i grecku, uznawanych przez żydów i chrześcijan za natchnione przez Boga. Biblia i poszczególne jej części posiadają odmienne znaczenie religijne dla różnych wyznań. Na chrześcijańską Biblię składają się Stary Testament i Nowy Testament. Biblia hebrajska – Tanach obejmuje księgi Starego Testamentu. Muzułmanie uważają, iż część Biblii (np. Księgi Mojżeszowe, Psalmy) powstała w wyniku boskiego objawienia, ale jej treść została zafałszowana.

Binitarianizm

Binitarianizm (łac. neologizm: podwójny w znaczeniu technicznym jako dwuosobowy) – określenie zawartych w Nowym Testamencie krótkich wyznań wiary (np. 1 Tm 2,5-6; Rz 4,24; 2 Kor 4,14), w których jest wymienione tylko imię Ojca i Syna. Wyrażenia te występują w Nowym Testamencie obok formuł trynitarnych (np. Mt 28,19; 2 Kor 13,13).

Blaise Pascal

Blaise Pascal (ur. 19 czerwca 1623 w Clermont-Ferrand, zm. 19 sierpnia 1662 w Paryżu) – francuski filozof, matematyk, pisarz i fizyk. Tematem jego badań były prawdopodobieństwo, próżnia, ciśnienie atmosferyczne, oraz apologetyka, teodycea i fideizm. Na jego cześć nazwano jednostkę ciśnienia paskal oraz język programowania Pascal.^{[potrzebne źródło]}

Bracia i Siostry Wolnego Ducha

Bracia i Siostry Wolnego Ducha (inne nazwy: amalrykanie, illuminati) to panteistyczno-mistyczna grupa religijna, wywodząca się z chrześcijaństwa, istniejąca w XIII-XV w. w Europie Zachodniej i w Czechach.

Bractwo religijne

Bractwo religijne (konfraternia) – zrzeszenie religijne, posiadające osobowość prawną. Jego celem jest pogłębianie religijnego życia członków, wzajemna pomoc, oraz prowadzenie działalności religijnej lub społecznej.

Bramin

Bramin (skr. ब्राह्मण brāhmaṇa) – w hinduizmie członek najwyższej warny: klasy kapłańskiej. Przynależność do warny bramińskiej, jak i pozostałych jest dziedziczna^[1] . Według mitologii indyjskiej bramini powstali przy stworzeniu świata z ust puruszy.

Budda Siakjamuni

Budda Siakjamuni (dopuszcza się też pisownie: Sakiamuni, Sakjamuni; Śakjamuni – mędrzec z (rodu) Śakjów) – założyciel jednej z religii powszechnych – buddyzmu.

Buddyzm

Buddyzm (inna nazwa to: sanskr. Buddha Dharma; pāli. Buddha Dhamma – "Nauka Przebudzonego") – system filozoficzno-etyczny uznawany przez wielu ludzi za religię, rzadziej za psychologię. Założycielem i twórcą jego podstawowych założeń był żyjący od około 560 do 480 roku p.n.e. Siddhārtha Gautama (pāli. Siddhattha Gotama), syn księcia z rodu Śākyów, władcy jednego z państw-miast w północnych Indiach. Jako religia buddyzm zalicza się do religii dharmicznych oraz do religii nieteistycznych.

Chester Beatty II

Chester Beatty II, rękopis papirusowy Nowego Testamentu, oznaczany symbolem ⁴⁶ (Gregory-Aland). Pisany w formie kodeksu. Nazwa Chester Beatty II pochodzi tak od amerykańskiego inżyniera i przemysłowca Chester Beatty (1875-1968), który w 1931 roku zakupił ten kodeks w Egipcie. Wraz z innymi rękopisami tworzy kolekcję Chester Beatty. Przechowywany jest w Dublinie (P. Chester Beatty II) i Ann Arbor (Univ. of Michigan, Inv. 6238)^[1].

Claude Lévi-Strauss

Claude Lévi-Strauss (ur. 28 listopada 1908 w Brukseli, zm. 30 października 2009 w Paryżu^[1][2]) – francuski antropolog. Twórca strukturalizmu w antropologii kulturowej.

Cyceron

Marcus Tullius Cicero ( ur. 3 stycznia 106 p.n.e., zm. 7 grudnia 43 p.n.e.) – mówca rzymski, popularyzator filozofii greckiej, polityk, słynny ze stłumienia spisku Katyliny. Stronnik optymatów. Zamordowany wraz z bratem Kwintusem na polecenie Marka Antoniusza, który zemścił się w ten sposób za obelżywe słowa Filipiki.

Cywilizacja zachodnia

Cywilizacja zachodnia, Zachód, Okcydent (łac. occidens, zachód) - cywilizacja społeczeństw współcześnie zamieszkujących państwa Europy Zachodniej, Europy Środkowej, Ameryki Północnej, Ameryki Południowej oraz Australię, Nową Zelandię, Izrael i Republikę Południowej Afryki; cywilizacja łacińska.

Czechy

Czechy (czes. Česko), Republika Czeska (czes. Česká republika) – państwo w Europie Środkowej, bez dostępu do morza. Od północnego wschodu graniczy z Polską, od zachodu i północnego zachodu z Niemcami, od południa z Austrią, a od południowego wschodu ze Słowacją. Stolicą i największym miastem Czech jest Praga. Kraj składa się z trzech historycznych krain – Czech właściwych, Moraw i Śląska Czeskiego^[3]. Na powierzchni 78 866 km² żyje ponad 10,5 mln osób, z czego 94% to Czesi. Obowiązuje czterostopniowy podział administracyjny – na 14 krajów, 204 gminy III stopnia, 384 gminy II stopnia oraz 5661 gmin I stopnia.

Czesi

Czesi (czes. Češi) – naród słowiański zamieszkujący głównie obszar Republiki Czeskiej i będący je głównym składnikiem ludnościowym; mniejsze zbiorowości występują także w USA, Kanadzie, Niemczech, Słowacji, Argentynie, Australii, Austrii, Szwajcarii i in. Przynależność do narodu czeskiego deklaruje ok. 12 mln osób.

Dżinizm

Dżinizm (sanskr. dżina - zwycięzca, pogromca; uwaga: w niektórych tekstach pojawia się także forma dżajnizm bądź dżainizm, które są błędną kalką z angielskiego i nie powinno się ich używać; niektórzy używają formy dźinizm, która jest sprzeczna z zasadami polskiej ortografii) - nonteistyczny system filozoficzny i religijny który powstał w Indiach około VI wieku p.n.e. w reakcji na silnie zrytualizowany braminizm.

David Hume

David Hume (ur. 7 maja (26 kwietnia ss.) 1711 w Edynburgu, zm. 25 sierpnia 1776 tamże) – filozof, pisarz i historyk urodzony w Szkocji, wychowany w Anglii, żyjący we Francji i w Anglii.

Deizm

Deizm – pogląd filozoficzny uznający istnienie Boga jako stwórcy świata materialnego (w rozumieniu duchowej siły sprawczej), lecz odrzucający przekonania religijne, w myśl których Bóg ma moc ingerowania w życie człowieka i kierowania światem materialnym. Według deistów, o istnieniu duchowej siły sprawczej świadczy racjonalny porządek świata materialnego i stałość praw fizyki.

Demokryt

Demokryt z Abdery (gr. Δημόκριτος ὁ Ἀβδηρίτης Demokritos ho Abderites, ur. ok. 460 p.n.e., zm. ok. 370 p.n.e.) – myśliciel i podróżnik, uczeń Leucypa, naukowiec, znany jako "śmiejący się filozof". Prace Demokryta, których stworzył 70, dotyczyły wielu różnych dziedzin (fizyki, astronomii, medycyny, chemii, gramatyki, techniki, logiki, strategii, muzyki itd.) nie zachowały się, przetrwały z nich nieliczne fragmenty, głównie dzięki Epikurowi i poematowi Lukrecjusza "De rerum natura"^[1].

Determinizm

Determinizm (łac. determinare — oddzielić, ograniczyć, określić) — koncepcja filozoficzna, według której wszystkie zdarzenia mają zawsze swoją przyczynę, a zatem znając stan wszechświata w danym momencie można teoretycznie przewidzieć wszystkie przyszłe wydarzenia i nie ma tu miejsca na przypadkowość czy działanie wolnej woli.

Diagoras z Melos

Diagoras z Melos (Διαγόρας ὁ Μήλιος) był greckim poetą i sofistą z V wieku p.n.e. jest znany jako pierwszy ateista^[1]. Poza tym istnieją jedynie zdawkowe informacje na temat jego życia i poglądów. Był przeciwnikiem greckiej religii i krytykiem misteriów eleuzyjskich. Został oskarżony przez Ateńczyków o bezbożność i wygnany z miasta. Umarł w Koryncie.

Diodor Sycylijski

Diodor Sycylijski, Sycylijczyk (gr. Διόδωρος ὁ Σικελιώτης Diodoros ho Sikeliotes; język łaciński: Diodorus Siculus; ur. ok. 80 p.n.e., zm. ok. 20 p.n.e.) – grecki historyk żyjący w epoce Cezara i Augusta, urodził się w Agyrion na Sycylii (stąd przydomek). Odbywał podróże po Europie, Afryce północnej i Azji Mniejszej. Przez długi okres przebywał w Rzymie. W latach 60-56 p.n.e. mieszkał w Aleksandrii.

Dogmat

Jest to twierdzenie w jakiejś religii lub szkole filozoficznej przyjęte bezwarunkowo - bez dowodu i nie podlegające dyskusji. W starożytności również ustalenie prawne zgromadzenia ludu, senatu lub postanowienie władzy zwierzchniej miasta-państwa. Na gruncie bardziej ogólnym, jest to po prostu każde twierdzenie (świadomie lub nieświadomie), sens którego jest praktykowany. Wedle tej definicji, dogmatem może być na przykład kultura bądź społeczeństwo, w których bierze się udział choćby ze względu na brak jakiejkolwiek alternatywy.

Dowodzenie istnienia Boga

Dowodzenie istnienia Boga - próby dowiedzenia istnienia Najwyższej Istoty drogą rozumową. Argumenty i twierdzenia na istnienie Boga dyskutowane były w filozofii od starożytności przez średniowiecze, aż po dziś dzień.

Dusza

Dusza – w większości religii oraz w wielu poglądach filozoficznych i kulturowych: substancja ulotna, eteryczna, zjawisko siły ożywiającej ciało, a trwającej nawet po jego śmierci (zależnie od religii przyjmuje się jego występowanie u człowieka i ew. zwierząt). Pojęcie to jest ściśle związane z kwestiami wiary i religii. To co będzie się działo z duszą po śmierci i jak człowiek za życia może na to wpływać, jest jednym z kluczowych elementów religii wyznających istnienie duszy.

Edward Gordon Craig

Edward Gordon Craig, właściwie Henry Edward Gordon Godwin Werdell (ur. 16 stycznia 1872r. w Stevenage, hr. Hertfordshire, zm. 2 lutego 1966r. w Paryżu) - angielski reżyser, aktor teatralny, dekorator, scenograf, rysownik, teoretyk teatru.

Egzystencjalizm (filozofia)

Egzystencjalizm – współczesny kierunek filozoficzny (znajdujący wyraz także w literaturze), którego przedmiotem badań są indywidualne losy jednostki ludzkiej, wolnej ("skazanej na wolność") i odpowiedzialnej, co stwarza poczucie "lęku i beznadziei istnienia" (pesymizm).

Encyklopedia Britannica

Encyklopedia Britannica (ang. Encyclopædia Britannica) - najstarsza wydawana do chwili obecnej i najbardziej prestiżowa angielskojęzyczna encyklopedia. Artykuły w niej zamieszczane uważane są powszechnie za wiarygodne i dokładne.

Portal:
Ateizm

Ateizm – odrzucenie teizmu^[1] lub stanowisko, że bóstwa nie istnieją^[2]. W najszerszym znaczeniu jest to brak wiary w istnienie bóstw^[3]. Słowo ateizm pochodzi od greckiego ἄθεος – ἀ- (a-, “nie”) + θεός (theos, “bóg”). Określenie to było przypisywane każdemu, kogo uznano za wierzącego w fałszywych bogów, żadnych bogów lub doktryny wchodzące w konflikt z ówczesnymi religiami.

Wraz z szerzeniem się wolnomyślicielstwa, sceptycyzmu i późniejszego wzrostu krytyki religii, stosowanie tego określenia zawężało zasięg. Pierwsze osoby, które same określały się jako ateiści, pojawiły się w XVIII wieku. Dziś około 2,3% ludności świata określa siebie jako ateistów, podczas gdy kolejne 11,9% opisuje się jako nonteistów^[4]. Od 64% do 65% Japończyków określa siebie jako ateistów, agnostyków lub niewierzących^[5][6]. Podobnie określa się 48% Rosjan^[5]. Liczba takich osób w Unii Europejskiej rozciąga się od 6% we Włoszech do 85% w Szwecji^[5].

Ateizm skłania się ku sceptycyzmowi w odniesieniu do doniesień nt. zjawisk nadprzyrodzonych, zwracając uwagę na brak dowodów empirycznych.

W kulturze zachodniej ateiści są często uważani za niereligijnych lub nieuduchowionych^[7]. Także pewne religijne i duchowe systemy wiary, takie jak formy buddyzmu, które nie wspierają wiary w bogów, bywają opisywane jako ateistyczne^[8]. Choć część ateistów skłania się w kierunku świeckich teorii, takich jak: humanizm^[9], racjonalizm i naturalizm^[10], to nie ma jednej ideologii lub zbioru zachowań, przy których obstawaliby wszyscy ateiści^[11].

Etymologia

Greckie słowo αθεοι (atheoi), które pojawia się w Liście do Efezjan 2:12, na rękopisie Chester Beatty II. Zwykle tłumaczy się je jako [ci, którzy są] bez Boga^[12].

We wczesnej klasycznej grece, przymiotnik ἄθεος (atheos – przedrostek przeczący ἀ- + θεός, theos, bóg) znaczył bezbożny. Słowo zaczęło wskazywać na bardziej zamierzoną, aktywną bezbożność w V wieku, nabywając znaczenia: zrywanie związku z bogami lub negujący bogów, zamiast wcześniejszego bezbożny. We współczesnych tłumaczeniach klasycznych tekstów atheos przekładane jest jako ateistyczny. W starożytności istniał także rzeczownik ἀθεότης (atheotēs), oznaczający ateizm. Transliteracji do łacińskiego atheos dokonał Cyceron. Określenia tego używano często w czasie dyskusji pomiędzy wczesnymi chrześcijanami a hellenistami; każda ze stron przypisywała je drugiej w sposób pejoratywny^[13].

Karen Armstrong napisała, że w XVI i XVII wieku słowo "ateista" nadal było zarezerwowane wyłącznie dla polemik; określenie "ateista" było zniewagą; nikt nawet nie śnił o nazwaniu siebie ateistą^[14]. Ateizm został użyty do opisu samowolnie ujawnionego przekonania dopiero w XVIII-wiecznej Europie, szczególnie oznaczając niedowierzanie w monoteistycznego abrahamowego boga^[15]. Globalizacja XX wieku przyczyniła się do rozszerzenia tego określenia w odniesieniu do niedowierzania we wszystkie bóstwa, choć w zachodnich społeczeństwach pozostało powszechne opisywanie ateizmu jako niedowierzania w Boga^[16]. Ostatnio, w niektórych kręgach filozoficznych, pojawiły się starania aby zmienić definicję słowa ateizm na brak wiary w bóstwa, aniżeli pogląd sam w sobie^[17]; definicja ta stała się popularna wśród ateistów niezależnie od tego, że jej powszechne użycie jest ograniczone^[16][18][19].

Polskie słowo ateizm, podobnie jak jego odpowiedniki w wielu innych europejskich językach, pochodzi z francuskiego athéisme. Francuskie słowo powstało z athée, "bezbożny, ateista", które pochodzi od greckiego atheos. Słowa "teizm" i "deizm" w językach europejskich pojawiły się później niż "ateizm", a ich znaczenie początkowo było inne niż współczesne. Słowa "deizm" używano w tym samym znaczeniu co słowa "teizm". Dopiero na przełomie XVII i XVIII wieku przybrały obecne znaczenie.

Definicje i podziały

Schemat przedstawia związek pomiędzy słabym/silnym i ukrytym/zdeklarowanym ateizmem. Ukryty ateista nie myślał na temat wiary w bogów. Zdeklarowany ateista obstaje przy swojej opinii na ten temat; może zrezygnować z wiary w bogów (słaby ateizm) lub twierdzić, że bogowie nie istnieją (silny ateizm).

Zakres ateizmu

Niektóre z niejasności i sporów związanych z problemem zdefiniowania ateizmu, wynikają z trudności osiągnięcia zgody co do definicji słów takich jak: bóstwo i bóg. Mnogość różnorodnych koncepcji boga i bóstw prowadzi do różnych pomysłów dotyczących zastosowania pojęcia ateizmu. W przypadkach, gdy teizm był definiowany jako w wiara w jednego antropomorficznego boga, to jako ateistów klasyfikowano deistów i politeistów; i na odwrót, Rzymianie oskarżali chrześcijan o ateizm za to, że nie czcili ich bóstw. Poglądy te upadły w XX wieku na skutek rozumienia teizmu jako zawierającego wierzenia w jakąkolwiek boskość^[20].

W odniesieniu do zakresu odrzucanych zjawisk, ateizm może przeciwstawiać się wszystkiemu od istnienia bóstwa, po istnienie jakichkolwiek koncepcji natury duchowej, nadprzyrodzonej lub transendentalnej, takich jak te, które można znaleźć w buddyzmie i hinduizmie^[21].

Ukryty i zdeklarowany ateizm

Definicje ateizmu różnią się również pod względem tego, jaki stopień rozważań nad koncepcją bóstw musi wykazać dana osoba, aby uznać ją za ateistę. Ateizm był czasami definiowany jako prosty brak wiary w istnienie jakichkolwiek bóstw. Ta szeroka definicja obejmowałaby np. noworodki i inne osoby, którym nie przedstawiono koncepcji teistycznych. Już w 1772 roku Paul d'Holbach powiedział, że wszystkie dzieci rodzą się ateistami i nie mają pojęcia o Bogu^[22]. Podobnie George Hamilton Smith w 1979 zasugerował, że człowiek, który nie zapoznał się z teizmem, jest ateistą, ponieważ nie wierzy w boga; do tej samej kategorii zaliczał również dzieci, które jeszcze nie zostały zapoznane z koncepcją boga i związanymi z tym kwestiami mimo tego, że już byłyby w stanie je przyswoić^[23]. To Smith wprowadził podział na ukryty ateizm, który odnosił się do braku teistycznej wiary bez świadomego jej odrzucenia, i zdeklarowany ateizm, który odnosił się do powszechniejszej definicji świadomego niedowierzania.

Pogląd, że dzieci rodzą się ateistami, jest względnie młody w zachodniej cywilizacji. Przed XVIII wiekiem istnienie Boga było tak powszechnie akceptowane, że wątpiono nawet w możliwość istnienia prawdziwego ateizmu. Nazwano to teistycznym innatyzmem – poglądem, że wszyscy ludzie wierzą w Boga od urodzenia; z pojęciem tym wiązała się również konotacja, że ateiści po prostu wypierają się swojej wrodzonej wiary^[24]. Obecnie można spotkać się z poglądem, że ateiści mają skłonność do szybkiego nawracania się na wiarę w Boga w czasach kryzysu, że nawracają się na łożu śmierci lub że nie ma ateistów w okopach^[25]. Niektórzy orędownicy tego typu poglądów twierdzą, że antropologiczną korzyścią z religii jest to, że wiara pozwala ludziom lepiej przetrwać trudy życia^[26]. Niektórzy ateiści podkreślają, że odnotowano przeciwne przypadki, a wśród nich prawdziwych ateistów w okopach^[27].

Silny i słaby ateizm

 Osobny artykuł: Słaby i silny ateizm.

Filozofowie, tacy jak: Antony Flew^[28], Michael Martin^[16] i William Rowe^[29], przeciwstawiali silny (pozytywny) ateizm słabemu (negatywnemu) ateizmowi. Silny ateizm to wyraźne stwierdzenie, że bogowie nie istnieją. Słaby ateizm zawiera wszystkie inne formy nonteizmu. Zgodnie z tą kategoryzacją, każdy, kto nie jest teistą, jest słabym lub silnym ateistą^[30]. Określenia słaby i silny ateizm są stosunkowo młode; jednakże ich odpowiedniki, negatywny i pozytywny ateizm były używane w literaturze filozoficznej^[28] i (w odrobinę innym znaczeniu) apologetyce katolickiej^[31]. Zgodnie z tym podziałem ateizmu, większość agnostyków jest słabymi ateistami.

Michael Martin dowodzi, że agnostycyzm pociąga za sobą słaby ateizm^[16]. Jednakże większość agnostyków odróżnia swoje poglądy od ateizmu, który mogą uważać za nie bardziej uzasadniony niż teizm lub wymagający takiego samego przekonania^[32]. Przypuszczalna nieosiągalność wiedzy potwierdzającej lub zaprzeczającej istnieniu bogów jest czasami uważana za oznakę, że ateizm wymaga skoku wiary^[33]. Powszechną odpowiedzią ateistów na ten sposób rozumowania jest stwierdzenie, że niedowiedzione propozycje religijne zasługują na tyle samo niedowierzania, co wszystkie inne niedowiedzione propozycje^[34] i że niemożliwość dowiedzenia istnienia boga nie implikuje takiego samego prawdopodobieństwa jego istnienia lub nie^[35]. Szkocki filozof J. J. C. Smart argumentuje, że czasami osoba będąca ateistą, może opisywać siebie jako agnostyka, ze względu na bezzasadny uogólniony sceptycyzm filozoficzny, który zabrania stwierdzić, że wiemy cokolwiek, poza prawami matematycznymi i logiką^[36]. Ze względu na to, niektórzy popularni ateiści, tacy jak Richard Dawkins, wolą rozróżniać teistów, agnostyków i ateistów według skali prawdopodobieństwa przypisywanej stwierdzeniu Bóg istnieje^[37]. Ateizm nie wyklucza się wzajemnie z agnostycyzmem. Agnostycyzm stwierdza jedynie, że nie można udowodnić istnienia lub nieistnienia Boga. Ateizm to po prostu brak wiary w Boga. Można nie wierzyć w Boga i nie twierdzić, że się na pewno wie, czy Bóg istnieje czy nie - jest to ateizm agnostyczny.

Inne znaczenie określenia pozytywny ateizm

Określenia negatywny i pozytywny ateizm w literaturze filozoficznej używane są w podobny sposób jak słaby i silny ateizm. Jednakże Goparaju Ramachandra Rao w swojej książce Positive Atheism (Pozytywny Ateizm), opublikowanej po raz pierwszy w 1972 roku, zaproponował alternatywne znaczenie tego określenia^[38]. Jako osoba, która dorastała w hierarchicznym systemie społecznym opartym o religię, wzywał do stworzenia świeckich Indii i zaproponował wytyczne dla filozofii pozytywnego ateizmu, tzn. takiej, która promuje pozytywne wartości^[39]. Pozytywny ateizm pociąga za sobą takie wartości, jak: bycie moralnie wyprostowanym; okazywanie zrozumienia, że ludzie religijni mają powody do wiary; nie nawracać innych na ateizm i nie nauczać o nim; bronić się przy użyciu prawdomówności, zamiast starać się wygrać każdą konfrontację z krytykami ateizmu.

Argumenty ateistów

Największe różnice w przesłankach stojących za ateizmem istnieją pomiędzy praktycznym i teoretycznym ateizmem. Różne formy teoretycznego ateizmu pochodzą od poszczególnych justyfikacji lub argumentów filozoficznych. Natomiast praktyczny ateizm nie wymaga żadnego określonego uzasadnienia i może obejmować obojętność lub ignorancję w stosunku do idei bóstw.

Praktyczny ateizm

W praktycznym lub pragmatycznym ateizmie, znanym również jako apateizm, żyje się tak, jakby nie było bogów, a zjawiska naturalne wyjaśniane są bez odwoływania się do bóstw. Nie zaprzecza się istnieniu bogów, ale mogą oni być uznawani za niepotrzebne lub bezużyteczne; zgodnie z tym poglądem bogowie nie dostarczają ani celu życia, ani nie wpływają na codzienne życie^[40]. Jedną z form praktycznego ateizmu, skierowaną do środowiska naukowego, jest naturalizm metodologiczny – milczące przyjęcie lub założenie filozoficznego naturalizmu w ramach metody naukowej^[41].

Praktyczny ateizm może przyjmować różnorodne formy:

• brak motywacji religijnej – wiara w bogów nie motywuje działań moralnych, religijnych lub jakichkolwiek innych;
• czynne wyłączenie problemu bogów i religii z dążeń intelektualnych i działań praktycznych;
• obojętność – brak zainteresowania związanego z problematyką bogów i religii;
• nieświadomość koncepcji bóstwa^[42].

Teoretyczny ateizm

 Osobny artykuł: Dowodzenie istnienia Boga.

Teoretyczny ateizm wyraźnie sytuuje argumenty przeciwko istnieniu bogów, odwołując się do powszechnych argumentów na istnienie bogów, takich jak argument z projektu z Zakładu Pascala. Teoretyczne przyczyny dla odrzucenia istnienia bogów przyjmują różne formy, przede wszystkim ontologiczne, gnoseologiczne i epistemologiczne, ale niekiedy również psychologiczne lub socjologiczne.

Argumenty epistemologiczne i ontologiczne

Ateizm epistemologiczny dowodzi, że ludzie nie mogą znać Boga lub rozstrzygać o jego istnieniu. Jego podstawą jest agnostycyzm, który przyjmuje różnorodne formy. Zgodnie z filozofią immanencji boskość jest nierozłączna ze światem, włącznie z każdym istniejącym w nim umysłem, a świadomość jest przywiązana do podmiotu. Zgodnie z tą formą agnostycyzmu, to ograniczenie punktu widzenia uniemożliwia wyciąganie jakichkolwiek obiektywnych wniosków od wiary w boga po dowody na jego istnienie. Racjonalistyczny agnostycyzm Kanta i okresu oświecenia przyjmuje jedynie wiedzę wydedukowaną przy użyciu ludzkiej racjonalności; ta forma ateizmu jako podstawę przyjmuje, że bogowie nie są zauważalni, a więc nie można stwierdzić ich istnienia. Sceptycyzm filozoficzny, oparty na przemyśleniach Davida Hume'a, dowodzi że pewność w jakiejkolwiek kwestii jest niemożliwa, a więc nikt nigdy nie może wiedzieć o istnieniu Boga. Przydzielanie agnostycyzmu do ateizmu jest kwestionowane; może być on również uważany jako niezależny, podstawowy światopogląd^[40].

Inne argumenty ateizmu, które mogą zostać sklasyfikowane jako epistemologiczne lub ontologiczne, w tym pozytywizm logiczny i ignostycyzm, dowodzą bezsensowności lub niezrozumiałości podstawowych terminów, takich jak Bóg, i twierdzeń, takich jak Bóg jest wszechmogący. Teologiczny nonkognitywizm utrzymuje, że twierdzenie Bóg istnieje nie wyraża propozycji, ale jest bezsensowne lub kognitywistycznie bez znaczenia. Rozważano jak sklasyfikować ten sposób myślenia, jako formę ateizmu czy agnostycyzmu. Filozofowie A. J. Ayer i Theodore Drange odrzucają obydwie kategorie, stwierdzając że obydwa obozy akceptują Bóg istnieje jako propozycję; zamiast tego umieszczają nonkognitywizm w jego własnej kategorii^[43][44].

Argumenty metafizyczne

 Osobne artykuły: Monizm, Fizykalizm.

Ateizm metafizyczny opiera się na metafizycznym monizmie – poglądzie, że rzeczywistość jest homogeniczna i niepodzielna. Bezwzględni ateiści metafizyczni przypisują siebie do jednej z form fizykalizmu, w związku z tym wyraźnie zaprzeczają istnieniu istot niefizycznych. Względni ateiści metafizyczni utrzymują domniemane zaprzeczenie konkretnej koncepcji Boga opierając się na niezgodności pomiędzy ich indywidualnymi filozofiami a atrybutami powszechnie przypisywanymi Bogu, takimi jak transcendencja, osobowość czy jedność. Przykładami względnego ateizmu metafizycznego są panteizm, panenteizm i deizm^[45].

Argumenty psychologiczne, socjologiczne i ekonomiczne

 Osobne artykuły: Psychologia religii, Neuroteologia.

Filozofowie tacy jak Ludwig Feuerbach^[46] i Zygmunt Freud dowodzili, że Bóg i wierzenia religijne są ludzkimi wymysłami, stworzonymi, aby spełniać różnorodne potrzeby psychologiczne i emocjonalne. Jest to również pogląd wielu buddystów^[47]. Karol Marks i Fryderyk Engels, pod wpływem prac Feuerbacha, stwierdzali, że wiara w Boga i religia są funkcjami społecznymi, używanymi przez tych u władzy, aby uciskać klasę robotniczą. Według Michała Bakunina, idea Boga implikuje porzucenie rozsądku i sprawiedliwości oraz jest negacją ludzkiej wolności i kończy się zniewoleniem ludzkości^[48]. Odwrócił on sławny aforyzm Woltera, że gdyby Bóg nie istniał, konieczne byłoby stworzenie go, pisząc, że jeśli Bóg by rzeczywiście istniał, to konieczne byłoby obalenie go^[49].

Argumenty logiczne i dowodowe

Pierwsze przedstawienie problemu zła przypisuje się Epikurowi^[50]

 Osobny artykuł: Problem zła.

Ateizm logiczny utrzymuje, że różnorodnym koncepcjom bogów, takim jak Bóg osobowy w chrześcijaństwie, przypisuje się logicznie niekonsekwentne właściwości. Przedstawia on argumenty dedukcyjne przeciwko istnieniu Boga, które dowodzą niekompatybilności pomiędzy pewnymi cechami, takimi jak perfekcja, status twórcy, niezmienność, wszechwiedza, wszechobecność, wszechmoc, wszechmiłosierność, transcendencja, osobowość, niefizyczność, sprawiedliwość i miłosierdzie^[51].

Ateiści teodycejscy uważają, że świat, którego doświadczają, nie może zostać pogodzony z właściwościami powszechnie przypisywanymi Bogu i bogom przez teologów. Twierdzą, że wszechwiedzący, wszechobecny, wszechmocny i wszechmiłosierny Bóg nie jest zgodny ze światem, w którym istnieje problem zła i cierpienie, a boska miłość jest ukryta przed wieloma osobami^[52]. Podobną argumentację przypisuje się Buddzie Siakjamuniemu, założycielowi buddyzmu^[53].

Argumenty antropocentryczne

Ateizm aksjologiczny, nazywany konstruktywnym, odrzuca istnienie bogów na rzecz wyższego absolutu, takiego jak humanizm. Ta forma ateizmu przyjmuje humanizm jako absolutne źródło etyki i wartości i pozwala poszczególnym osobom rozwiązywać problemy moralne bez odwoływania się do Boga. Marks, Nietzsche, Freud i Sartre, wszyscy używali tego argumentu, aby przekazać przesłanie wyzwolenia, pełnego rozwoju i nieskrępowanego szczęścia^[40].

Jeden z najpowszechniejszych argumentów krytyki ateizmu stwierdza, że zaprzeczanie istnieniu sprawiedliwego Boga prowadzi do relatywizmu moralnego, pozostawiając ludzi bez podstaw moralnych czy etycznych^[54], lub czyni życie bezsensownym i żałosnym^[55]. Blaise Pascal wygłosił te argumenty w 1669^[56].

Historia

 Osobny artykuł: Historia ateizmu.

Choć określenie ateizm powstało w XVI-wiecznej Francji^[57], to idee, które dziś zostałyby uznane za ateistyczne, są udokumentowane już od starożytności i okresu Wedy.

Starożytność

Izrael

Pomimo, iż od chwili swego powstania Izrael opisywany jest przez Biblię jako państwo teokratyczne (początkowo o charakterze demokracji a następnie monarchii), to jednak nie brakowało w nim ateistów czy sceptyków. Psalmy (10:4; 14:1; 53:2) kilkakrotnie wspominają o ateistach. Ciekawostką godną uwagi jest fakt, iż saduceusze, do których należała duża część kapłanów i Sanhedrynu (Rady Najwyższej) w czasach Jezusa i apostołów byli deistami: nie wierzyli w życie pozagrobowe (Mateusza 22:23), ani też w istnienie świata duchowego, demonów czy aniołów (Dzieje Apostolskie 23:8).

Grecja

W Obronie Sokratesa Platona, Sokrates (na zdjęciu) został oskarżony przez Meletusa o niewiarę w Bogów.

Zachodni ateizm ma swoje korzenie w greckiej filozofii przedsokratejskiej, ale nie wyodrębnił się jako odrębny światopogląd aż do późnego Oświecenia^[58]. Diagoras z Melos, grecki filozof z V wieku p.n.e., jest znany jako pierwszy ateista^[59], który był ostrym krytykiem religii i mistycyzmu. Krycjasz widział religię jako ludzki wynalazek, używany do nakłaniania ludzi poprzez zastraszenie do życia zgodnie z zasadami moralnymi^[60]. Atomiści, tacy jak Demokryt, podejmowali się próby wyjaśnienia świata w czysto materialistyczny sposób, bez odniesień do duchowości lub mistycyzmu. Do innych filozofów przedsokratejskich, którzy prawdopodobnie mieli ateistyczne poglądy, należą Prodikos z Keos i Protagoras. Greccy filozofowie z III wieku, Theodorus^[61] i Straton z Lampsaku^[62], również nie wierzyli w bogów.

Sokrates został oskarżony o bezbożność^[63] na podstawie tego, że zainspirował wątpliwości w istnienie państwowych bogów^[64]. Został skazany na śmierć, mimo że zaprzeczał oskarżeniom o bycie całkowitym ateistą^[65], mówiąc, że nie może być ateistą, ponieważ wierzy w duchy^[66]. Sokrates również modli się do różnych bogów w dialogu Fajdros^[67] i powołuje się na Zeusa w dialogu Państwo^[68].

Euhemer (ok. 330–260 r. p.n.e.) głosił swój pogląd, że bogowie byli tylko ubóstwionymi władcami, zdobywcami i założycielami z przeszłości, a ich kulty i religie były w gruncie rzeczy kontynuacją królestw, które przeminęły, i wcześniejszych struktur politycznych^[69]. Choć, ściśle rzecz biorąc, nie był ateistą, Euhemer był później krytykowany za rozprzestrzenienie ateizmu po całej zamieszkałej ziemi poprzez wymazywanie bogów z pamięci^[70].

Epikur (ok. 341–270 r. p.n.e.), materialista atomistyczny, kwestionował wiele doktryn religijnych, włącznie z istnieniem życia pozagrobowego i osobowych bóstw; uważał duszę za czysto materialną i śmiertelną. Mimo że Epikureizm nie wykluczał istnienia bogów, wierzył, że jeśli istnieją, to nie interesuje ich ludzkość^[71].

Rzym

Lukrecjusz (ok. 99–55 r.p.n.e.), rzymski poeta, zgodził się, że jeśli bogowie istnieją, to nie interesuje ich ludzkość i niezdolni wpływać na świat naturalny. Dlatego uważał, że ludzkość nie powinna się obawiać nadnaturalnego. Swoje epikurejskie poglądy na temat kosmosu, atomów, duszy, śmiertelności i religii objaśnia w poemacie De rerum natura^[72], który spopularyzował filozofię Epikura w starożytnym Rzymie^[73].

Sekstus Empiryk, rzymski filozof, utrzymywał, że powinno się powstrzymywać od osądu na temat praktycznie wszystkich wierzeń (rodzaj sceptycyzmu znany jako Sceptycyzm Pyrrona), że nic nie było z natury złe i że ataraksja osiągalna poprzez powstrzymywanie się od osądu. Względnie duża liczba ocalałych dzieł jego autorstwa miała trwały wpływ na późniejszych filozofów^[74].

Znaczenie słowa ateista zmieniało się na przestrzeni klasycznej starożytności. Wcześni chrześcijanie byli nazywani ateistami przez niechrześcijan, ze względu na ich brak wiary w pogańskich bogów^[75] W Cesarstwie Rzymskim wielu chrześcijan zostało straconych w pierwszych trzech wiekach chrześcijaństwa za odrzucenie rzymskich bogów w ogóle, a w szczególności za odrzucenie kultu cesarza. Gdy chrześcijaństwo stało się religią państwową Rzymu za panowania Teodozjusza I Wielkiego w 381 r.n.e., herezja stała się przestępstwem karalnym^[76].

Indie

Hinduizm jest zasadniczo teistyczną religią, ale można w nim znaleźć również szkoły ateistyczne. Całkowicie materialistyczna i antyteistyczna szkoła filozoficzna Ćarwaka, która powstała w Indiach około VI wieku, jest prawdopodobnie najbardziej ateistyczną szkołą filozofii w Indiach. Ta gałąź hinduskiej filozofii jest klasyfikowana jako system heretycki i nie jest brana pod uwagę jako część sześciu ortodoksyjnych szkół hinduizmu, ale jest godna uwagi jako dowód na istnienie ruchu materialistycznego wewnątrz hinduizmu^[77]. Chatterjee i Datta tłumaczą, że nasze zrozumienie filozofii Ćarwaka jest fragmentaryczne, opiera się w głównej mierze na krytycyzmie idei przez inne szkoły, i że nie jest to żywa tradycja^[78].

Do innych filozofii indyjskich, uważanych za ateistyczne, zalicza się: klasyczna Sankhja i Purva Mimamsa. Odrzucenie istnienia Boga stwórcy można spotkać również w dżinizmie i buddyzmie^[79].

Od wieków ciemnych do renesansu

Akceptacja dla poglądów ateistycznych była rzadko spotykana zarówno w czasie wieków ciemnych, jak i w czasie średniowiecza (porównaj z Inkwizycja średniowieczna); metafizyka, religia i teologia były dominującymi nurtami zainteresowania^[80]. Istniały jednak w tym czasie ruchy, które przedstawiały heretyckie koncepcje chrześcijańskiego Boga, w tym różne poglądy na temat natury, transcendencji i możliwości poznania Boga. Jednostki i grupy, takie jak: Jan Szkot Eriugena, Amalryk z Bène i Bracia i Siostry Wolnego Ducha, utrzymywały chrześcijański punkt widzenia ze skłonnością do panteizmu. Mikołaj z Kuzy utrzymywał formę fideizmu, którą nazywał De Docta Ignorantia, wyrażającą pogląd, że Bóg jest poza ludzką kategoryzacją, a nasza wiedza na temat Boga ogranicza się do przypuszczeń. William Ockham zainspirował antymetafizyczne skłonności swoim nominalistycznym ograniczeniem ludzkiej wiedzy do pojedynczych obiektów i wskazał, że boska istota nie może zostać intuicyjnie i racjonalnie zrozumiana przez ludzki intelekt. Zwolennicy Ockhama, tacy jak Jan z Mirecourt i Mikołaj z Autrécourt rozpowszechniali ten pogląd. Wynikający z niego podział pomiędzy wiarą a rozumem zainspirowała późniejszych teologów, takich jak John Wycliffe, Jan Hus i Marcin Luter^[80].

Renesans pozwolił na ekspansję wolnomyślicielstwa i sceptycznego dochodzenia. Jednostki, takie jak Leonardo da Vinci, poszukiwały doświadczalności jako środka wytłumaczenia i sprzeciwiały się argumentum ad verecundiam. Do innych krytyków religii i Kościoła tego czasu zaliczyć można Niccolò Machiavelli, Bonaventure des Périers i François Rabelais^[74].

Od renesansu do współczesności

Książka Das Wesen des Christentums (1841) Ludwiga Feuerbacha wywarła znaczny wpływ na filozofów, takich jak Engels, Marks, Strauss i Nietzsche. Uważał Boga za ludzki wymysł a czynności religijne za zaspokajanie własnych pragnień.

W czasie renesansu i reformacji nastąpiło odrodzenie żarliwości religijnej, czego dowodem może być rozprzestrzenianie się nowych nurtów religijnych, bractw religijnych i powszechnej pobożności w katolickim świecie, jak również pojawienie się coraz bardziej surowych sekt protestanckich, takich jak Kalwiniści. Ta era międzykonfesjonalnego współzawodnictwa zezwoliła na coraz szerszy zakres teologicznych i filozoficznych spekulacji, z których większość została później wykorzystana do rozwoju sceptycznego światopoglądu religijnego.

Krytyka chrześcijaństwa nasiliła się w XVII i XVIII wieku, zwłaszcza we Francji i Anglii. Niektórzy myśliciele protestanccy, tacy jak Thomas Hobbes, byli zwolennikami filozofii materialistycznej i sceptycyzmu w stosunku do wydarzeń nadnaturalnych, podczas gdy żydowsko-holenderski filozof Baruch Spinoza odrzucał opatrzność na rzecz panteistycznego naturalizmu. Pod koniec XVII wieku deizm zyskał otwartych zwolenników wśród intelektualistów, takich jak John Toland. Pomimo szydzenia z chrześcijaństwa, wielu deistów gardziło ateizmem. Pierwszym znanym ateistą, który odrzucił powłokę deizmu, bezceremonialnie zaprzeczając istnieniu bogów, był Jan Meslier, francuski ksiądz^[81]. W ślad za nim poszli inni, otwarcie ateistyczni myśliciele, tacy jak Paul d'Holbach i Jacques-André Naigeon^[82]. Filozof David Hume opracował sceptyczną epistemologię opartą na empiryzmie, podważając metafizyczne podstawy teologii naturalnej.

Rewolucja francuska wyprowadziła ateizm z salonów do sfery publicznej. Próby wprowadzenia w życie cywilnej konstytucji kleru doprowadziły do antyklerykalnej przemocy i wydalenia wielu duchownych z Francji. Chaotyczne wydarzenia polityczne w rewolucyjnym Paryżu pozwoliły w końcowym efekcie dojść do władzy bardziej radykalnym Jakobinom w 1793, co zapoczątkowało rządy terroru. U szczytu tych rządów, bardziej zagorzali ateiści próbowali z użyciem siły odchrześcijanić Francję, religię zastępując Kultem Rozumu. Prześladowania te skończyły się przewrotem 9. thermidora, ale niektóre z sekularyzacyjnych przedsięwzięć, pozostały stałym dziedzictwem francuskiej polityki.

Era napoleońska zinstytucjonalizowała sekularyzację francuskiego społeczeństwa i eksportowała rewolucję do północnych Włoch z zamiarem stworzenia uległych republik. W XIX wieku wielu ateistów i innych antyreligijnych myślicieli skierowało swoje starania w stronę politycznej i społecznej rewolucji, ułatwiając powstanie wiosny ludów, zjednoczenie Włoch i wzrost międzynarodowego ruchu socjalistycznego.

W drugiej połowie XIX wieku, ateizm nabrał dużego znaczenia pod wpływem filozofów racjonalistycznych i wolnomyślicielstwa. Wielu ważnych niemieckich filozofów tego okresu zaprzeczało istnieniu bóstw i było krytycznych w stosunku do religii, wśród nich byli: Ludwig Feuerbach, Arthur Schopenhauer, Karol Marks i Fryderyk Nietzsche^[83].

XX i XXI wiek

Ateizm w XX wieku, szczególnie w formie ateizmu praktycznego, zyskał w wielu społeczeństwach. Myśl ateistyczna zdobyła uznanie w szerokim zakresie innych filozofii, takich jak: egzystencjalizm, obiektywizm, świecki humanizm, nihilizm, pozytywizm logiczny i feminizm^[84].

Pozytywizm logiczny i scjentyzm przetarły drogę filozofii analitycznej, strukturalizmowi i naturalizmowi. Pozytywizm logiczny i filozofia analityczna odrzuciły klasyczny racjonalizm i metafizykę na rzecz ścisłego empiryzmu i epistemologicznego nominalizmu. Orędownicy tych nurtów, tacy jak Bertrand Russell, zdecydowanie odrzucili wiarę w Boga. Ludwig Wittgenstein w swoich wczesnych pracach podjął próbę oddzielenia metafizycznego i nadprzyrodzonego języka od racjonalnego dyskursu. Alfred Jules Ayer dowodził braku weryfikowalności i bezsensowności twierdzeń religijnych, przytaczając swoją przynależność do nauk empirycznych. Strukturalizm Claudea Lévi-Straussa przypisywał źródła języka religii do ludzkiej podświadomości w zaprzeczaniu jej transcendentalnego znaczenia. J. N. Findlay i J. J. C. Smart argumentowali, że istnienie Boga nie jest logicznie konieczne. Naturaliści i materialistyczni moniści, tacy jak John Dewey, rozważali świat naturalny jako podstawę wszystkiego, zaprzeczając istnieniu Boga i nieśmiertelności^[36][85].

W XX wieku doświadczono również awansu politycznego ateizmu, do którego zachętą były interpretacje prac Marksa i Engelsa. Po rewolucjach rosyjskich z 1917, zwiększona wolność mniejszościowych religii utrzymywała się przez kilka lat, zanim wprowadzono politykę stalinizmu, która obróciła się w stronę represji w stosunku do religii. ZSRR i inne państwa komunistyczne promowały ateizm państwowy i przeciwstawiały się religii, często przy użyciu brutalnych środków^[86].

Inni przywódcy, tacy jak Periyar Ramasamy, prominentny ateistyczny przywódca Indii, walczył z hinduizmem i braminami za dyskryminowanie i podziały ludności w imię systemu kastowego i religii^[87]. Zostało to podkreślone w 1956, gdy nakazał Ramie nosić girlandę zrobioną z kapci i wygłaszał antyteistyczne stwierdzenia^[88].

W 1966 tygodnik Time spytał Is God Dead? (Czy Bóg jest martwy?)^[89] w odpowiedzi na ruch śmierci Boga, cytując szacunki, że prawie połowa ludzi na świecie żyło pod wpływem antyreligijnej siły, a kolejne miliony w Afryce, Azji i Ameryce Południowej nie wiedziało o istnieniu chrześcijańskiego Boga^[90]. W 1967 rząd albański pod przywództwem Envera Hodży ogłosił zamknięcie wszystkich instytucji religijnych w kraju, ogłaszając Albanię pierwszym na świecie oficjalnie ateistycznym krajem^[91] Tego typu reżimy stawiały ateizm w złym świetle, zwłaszcza tam gdzie występował silny sentyment antykomunistyczny (np. w USA) pomimo faktu, że prominentni ateiści byli antykomunistami^[92].

Od upadku muru berlińskiego liczba aktywnych reżimów antyreligijnych znacząco się zmniejszyła. W 2006 Timothy Shah z Pew Research Center stwierdził, że na całym świecie istnieje trend wśród wszystkich głównych grup religijnych, w którym zyskują one coraz większe zaufanie i wpływy vis-à-vis świeckich ruchów i ideologii^[93]. Gregory S. Paul i Phil Zuckerman uważają to stwierdzenie za mit i sugerują, że rzeczywista sytuacja jest o wiele bardziej złożona i pełna niuansów^[94].

W XX wieku ateizm stał się najbardziej powszechnym poglądem wśród amerykańskich naukowców (patrz niżej).

Na początku XXI wieku nastąpiło kilka wydarzeń istotnych dla rozpowszechniania i postrzegania ateizmu. W 2006 roku ukazał się bestseller (w krajach anglosaskich) autorstwa Richarda Dawkinsa Bóg urojony. Głównym przesłaniem książki jest twierdzenie, że ateizm jest dowodem zdrowego i niezależnego umysłu, więc ateiści mogą być z niego dumni. Na fali popularności książki Dawkins rozpoczął w 2007 roku kampanię społeczną pod nazwą The Out Campaign. Przedsięwzięcie to ma na celu przekonanie jak największej liczby ateistów, że ateizm to nie wstydliwa choroba, że to coś o czym można rozmawiać i z czym nie trzeba się kryć^[95]. W Polsce przedsięwzięciem wpisującym się w tego typu działania stała się Internetowa Lista Ateistów i Agnostyków^[96] prowadzona przez Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów. Na stronie tej osoby publiczne i chętni przyznają się do ateizmu lub agnostycyzmu. Inicjatywa ma na celu propagowanie asertywności światopoglądowej wśród niewierzących, zaznaczenie obecności niewierzących w przestrzeni życia społecznego oraz konsolidację i zacieśnienie współpracy środowisk wolnomyślicielskich. O inicjatywie tej pisało wiele czołowych mediów polskich (kilkadziesiąt artykułów) wywołując dyskusję nad sytuacją osób niewierzących w Polsce (m.in. Gazeta Wyborcza^[97], Przekrój^[98] i Przegląd^[99]). Po dwóch miesiącach od uruchomienia Listy, wpisało się na nią ponad 7500 uczestników akcji.

Demografia

 Osobny artykuł: Demografia ateizmu.

Odsetek osób w Uni Europejskiej i Szwajcarii, które zdeklarowały niewiarę w jakąkolwiek formę duchów, Boga lub siły życiowej^[100]

Trudno jest określić ilościowo liczbę ateistów na świecie. Respondenci ankiet związanych z wiarą religijną mogą różnie definiować ateizm lub wyznaczać różne granice pomiędzy ateizmem, niereligijną wiarą i nieteistycznymi wyznaniami religijnymi i duchowymi^[101].

Ankieta z 2005 roku opublikowana w "Encyklopedia Britannica" wykazała, że osoby niereligijne stanowiły około 11,9% populacji świata, a ateiści około 2,3%; odsetek ten nie obejmował osób wyznających ateistyczne i nieteistyczne religie, takie jak buddyzm, dżinizm czy raelianizm^[4]. Badanie opinii z listopada i grudnia 2006, opublikowane w "Financial Times"^[102] podaje współczynniki dla USA i pięciu krajów europejskich. Wskazano, że Amerykanie są bardziej skłonni od Europejczyków do zdeklarowania wiary w pewną formę boga lub istoty najwyższej (73%). Wśród ankietowanych pełnoletnich Europejczyków, Włosi byli najbardziej skłonni do deklarowania tego typu wiary (62%), a Francuzi najmniej (27%). We Francji 32% osób deklarowało się jako ateistów, a dodatkowe 32% jako agnostyków.

Oficjalna ankieta UE przedstawia podobne wyniki: 18% populacji UE nie wierzy w Boga; 27% stwierdza istnienie jakiejś formy ducha lub siły życiowej; podczas gdy 52% stwierdza wiarę w konkretnego Boga. Odsetek wierzących wzrasta do 65% wśród tych, którzy opuścili szkołę mając 15 lat; respondenci, którzy uważają, że pochodzą z rygorystycznej rodziny byli bardziej skłonni do wiary w boga od tych, którzy czuli, że ich wychowaniu brakowało jednoznacznych reguł^[103].

Obecnie uznaje się, że najbardziej ateistycznym narodem na świecie są Czesi. Wg danych z 2006 r., aż 49% z 10 200 000 mieszkańców Republiki Czeskiej deklaruje się jako ateiści (nie wlicza się do tej liczby agnostyków) i ich liczba stale rośnie; tylko 32% wierzy w istnienie boga^[104].

W Polsce ateizm jest światopoglądem mniej rozpowszechnionym. Informacje na temat liczności ateistów i wyznawców poszczególnych religii opiera się na szacunkach, głównie na podstawie liczby osób ochrzczonych w różnych wyznaniach, które żyją i nie wypisały się z nich formalnie (np. poprzez akt apostazji). Z badań ankietowych wynika, że w Polsce ludzi niewierzących lub obojętnych w sprawie wiary jest 3,5%^[105]. Najczęściej do braku wiary przyznają się kierownicy i specjaliści, prywatni przedsiębiorcy i osoby dobrze sytuowane^[106].

Ateizm, religia i moralność

Ze względu na brak boga stwórcy, buddyzm jest powszechnie określany jako nonteistyczny.

Choć osoby, które określają siebie mianem ateistów, są uważane za niereligijne, niektóre sekty w obrębie głównych religii odrzucają istnienie osobowego bóstwa stwórcy^[107]. W ostatnich latach, niektóre wyznania zgromadziły pewną liczbę otwarcie ateistycznych członków; są wśród nich żydowski ateizm, judaizm humanistyczny^[108][109] i chrześcijański ateizm^{[110][111][112]}.

W swoim najściślejszym znaczeniu pozytywny ateizm nie pociąga za sobą żadnych określonych wierzeń poza niedowierzaniem w jakiekolwiek bóstwo. Ateiści mogą jednak posiadać wierzenia duchowe. Z tego samego powodu, ateiści mogą utrzymywać szeroką gamę przekonań etycznych od moralnego uniwersalizmu po humanizm (który utrzymuje, że kod moralny powinien być stosowany konsekwentnie w stosunku do wszystkich ludzi) czy moralnego nihilizmu (który utrzymuje, że moralność jest bezsensowna)^[113].

Już w platońskim dylemacie Eutyfrona zawarto pogląd, że rola bogów w odróżnianiu dobra od zła jest niepotrzebna albo arbitralna, jednak twierdzenie że moralność musi pochodzić od Boga i nie może istnieć bez mądrego stwórcy było i jest stałym obiektem politycznej, jeśli nie filozoficznej, debaty^[114]

Zasady moralne, takie jak morderstwo jest złe, są uważane za prawo boskie wymagające boskiego prawodawcy i sędziego. Jednakże wielu ateistów argumentuje, że traktowanie moralności legalistycznie wymaga fałszywej analogii i że moralność nie zależy od prawodawcy w ten sam sposób jak prawo^[115].

Filozofowie Susan Neiman^[116] i Julian Baggini^[117] podkreślają, że etyczne zachowanie wynikające jedynie z boskiego nakazu, nie jest prawdziwie etycznym zachowaniem, a jedynie ślepym posłuszeństwem. Baggini stwierdza, że ateizm jest lepszą podstawą dla etyki utrzymując, że konieczna jest moralna podstawa niezależna od religijnych imperatywów, aby ocenić moralność samych imperatywów – aby być w stanie zauważyć, że na przykład kradnij jest niemoralne nawet jeśli czyjaś religia tego nakazuje – i że, z tego względu, ateiści mają przewagę bycia bardziej skłonnym do dokonywania takich ocen^[118].

Współczesny brytyjski filozof polityczny Martin Cohen zaproponował bardziej obrazowy, historycznie wymowny przykład biblijnych nakazów, które przemawiały na korzyść tortur i niewolnictwa, jako dowód w jaki sposób religijne nakazy podążają za politycznymi i społecznymi zwyczajami, a nie vice versa; ale również zaznaczył, że wydaje się prawdziwym przypisywanie podobnych skłonności przypuszczalnie bezstronnym i obiektywnym filozofom^[119]. Cohen przedstawia ten dowód szerzej w Political Philosophy from Plato to Mao na przykładzie Koranu, który widzi jako mający ogólnie niefortunną rolę w zachowaniu średniowiecznych zasad społecznych poprzez zmiany w świeckim społeczeństwie^[120].

Niemniej ateiści, tacy jak Sam Harris dowodzą, że poleganie zachodnich religii na boskim autorytecie skłania je w kierunku autorytaryzmu i dogmatyzmu^[121]. Istotnie fundamentalizm religijny i religia zewnętrzna (gdy religia jest utrzymywana ponieważ służy innym, najwyższym interesom^[122]) były skorelowane z autorytaryzmem, dogmatyzmem i uprzedzeniem^[123]. Argument ten, w powiązaniu z wydarzeniami historycznymi, które mają przedstawiać zagrożenia wynikające z religii, takie jak krucjaty, inkwizycja i procesy o czary, są często przytaczane przez antyreligijnych ateistów, aby usprawiedliwić ich poglądy^[124].

Ateizm w USA

Ateizm wśród naukowców

Badania przeprowadzone głównie w Stanach Zjednoczonych wśród tamtejszych naukowców dowodzą, że wiara w Boga jest odwrotnie skorelowana z posiadaniem wykształcenia naukowego. W 1914 odsetek naukowców w USA negujących bądź wątpiących w istnienie boga wynosił 58%^[125], podczas gdy wśród naukowców "wybitnych" (greater) odsetek ten wynosił 70%^[126]. W takich samych badaniach powtórzonych w 1934 roku odsetki te powiększyły się odpowiednio do 67% i 85%^[127]. Wpływ "wybitności" albo jej brak na religijność został dalej zbadany w 1998 roku. Wedle ankiety przeprowadzonej wśród członków National Academy of Sciences^[128] (wśród jej 2100 członków i 380 zagranicznych współpracowników jest niemal 200 zdobywców nagrody Nobla^[129]; dla porównania, wśród wszystkich absolwentów uniwersytetów Cambridge i oksfordzkiego od 1901 roku jest łącznie 140 laureatów^[130][131]), 7% z nich wierzyło w Boga^[132]. Badania przeprowadzone w 1996 roku a opublikowane w Nature wskazały, że wśród naukowców 60,7% nie wierzy w Boga^[133]. Badania przeprowadzone w latach 2005-2006 ujawniły, iż jako niewierzący deklaruje się 64% naukowców^[134]. Wyniki badań wskazują również, że istnieje statystycznie istotna rozbieżność pomiędzy odsetkiem niewierzących wśród profesorów nauk przyrodniczych a odsetkiem niewierzących wśród profesorów nauk społecznych^[134].

Korelację między wykształceniem naukowym a niewiarą w Boga odzwierciedla tez fakt, że podczas gdy 60–93% amerykańskich naukowców nie wierzy w Boga, wśród przeciętnych obywateli USA odsetek ten wynosi od 8%^[134] do 14%^[135].

Ateizm a moralność

O ile wśród generalnej populacji USA niewierzący stanowią 8%-14%, to wśród więźniów odsetek deklarujących ateizm jest nieproporcjonalnie mniejszy i wynosi 0,21%^[136].

Bycie osobą religijną koreluje dodatnio z przyzwoleniem, by używać tortur jako narzędzia do wydobywania informacji. 63% populacji USA zezwala na użycie tortur, podczas gdy u osób świeckich^[137] odsetek ten wynosi 51%, wśród protestantów (ewangelików i ewangelikałów) 65%, a wśród katolików – 72%^[138].

Osoby wyznajace katolicyzm i protestantyzm częściej popierają karę śmierci od osób bez preferencji religijnych. Zgodnie z wynikami badań z końca 2004 roku, poparcie dla kary śmierci wśród protestantów wynosi 71%, wśród katolików 66%, a wśród osób bez religijnych preferencji – 57%^[139]. Odsetek osób wierzących popierających karę śmierci najczęściej nie przewyższa znacząco średniej danej populacji^[140]. Takie wyniki mogą wynikać z tego, że instytucje religijne nigdy nie zakazały kary śmierci^[141], z kolei zakaz kary śmierci jako uniwersalny standard wyszedł z laickich źródeł^[142].

W 2005 zapytano, co powinien zrobić religijny polityk głosujący na sprawy związane z karą śmierci. Ogólnie 55% osób stwierdziło, że taka osoba powinna dążyć do kompromisowego rozwiązania (alternatywą była opcja, że taki polityk powinien polegać na swych poglądach religijnych). Wśród protestantów nieewangelickich odsetek ten wyniósł 37%, wśród katolików 54%, wśród protestantów ewangelickich 58%, a wśród osób niereligijnych – 70%^[143].

Rozwody wśród osób wierzących (poza katolikami i luteranami) są częstsze niż w przypadku ateistów i agnostyków. Zgodnie z wynikami, częstotliwość rozwodów wśród żydów wynosi 30%, wśród członków różnych ewangelickich wspólnot wyznaniowych (non-denominational) – 34%, wśród baptystów – 29%, wśród nawróconych chrześcijan (born-again Christians) – 27%, wśród protestantów głównego nurtu (mainline Protestants) – 25%, wśród mormonów – 24%, wśród katolików i luteranów – 21%, wśród pozostałych chrześcijan – 24%, a wśród agnostyków i ateistów – 21%^[144].
Ron Barrier, członek American Atheists, tak skomentował te wyniki^[145]:

Te wyniki potwierdzają to, co mówiliśmy od zawsze. Pretensje grup religijnych do "wyższej moralności" nie znajdują odzwierciedlenia w badaniach. W ateizmie, mężczyźni i kobiety są równie odpowiedzialni za zdrowie małżeństwa. W etyce ateistycznej nie ma miejsca na nonsensy o "uległości" głoszone przez zarówno grupy baptystyczne i inne chrześcijańskie, jak i żydowskie. Ateiści odrzucają – zresztą słusznie – te prymitywne patriarchalne postawy wobec małżeństwa obecne w wielu religiach.

Chrześcijaństwo wobec ateizmu

Katolicyzm

Kościół katolicki na Soborze Watykańskim I odrzucił wszelkie postacie ateizmu, w oparciu o tezę, że ludzki umysł zdolny jest do poznania istnienia Boga. Krytykę ateizmu podjął m.in.: Pius XI w encyklikach Miserentissimus Redemptor, Quadragesimo anno, Caritate Christi, Dilectissima nobis, Divini Redemptoris. Stosunek Kościoła do ateizmu zmienił się w okresie Soboru Watykańskiego II. Papież Jan XXIII głosił możliwość dialogu wierzących z niewierzącymi (Mater et magistra) i nawoływał do życzliwości wobec ateistów, wynikającej z poszanowania przez chrześcijaństwo godności każdej osoby ludzkiej, pomimo konieczności odrzucenia jej poglądów. Także papież Paweł VI (Ecclesiam suam, Octogesima adveniens) poddał krytyce ateizm doktrynalny i protestował przeciw naruszaniu wolności religijnej przez „ateizm walczący". Dostrzegał jednak u ateistów wspólne wartości i zachęcał do współpracy z nimi w życiu społecznym. 9 IV 1965 papież Paweł VI powołał do istnienia Sekretariat ds. Niewierzących, który zajmuje się badaniem ateizmu, przyczyn jego powstawania oraz nawiązywaniem dialogu z niewierzącymi. Naukę Soboru Watykańskiego II przypomniał Katechizm Kościoła Katolickiego, zwracając uwagę na fakt, że ateizm jest grzechem przeciw cnocie religijności i często wynika z błędnej koncepcji autonomii ludzkiej^[146].

Przypisy

Zobacz też

Zobacz hasło ateizm w Wikisłowniku

• Internetowa Lista Ateistów i Agnostyków
• Out Campaign
• Niewidzialny Różowy Jednorożec
• Teoria inteligentnego spadania
• Latający Potwór Spaghetti
• Richard Dawkins Foundation for Reason and Science
• ateizm państwowy
• antyklerykalizm
• materializm
• indyferentyzm

Linki do innych stron:

Zobacz zbiór multimediów na Wikimedia Commons:
Ateizm

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
dotyczącą ateizmu

• Ateista.pl
• Dział Ateizm i Ateologia w portalu Racjonalista.pl
• Internetowa Lista Ateistów i Agnostyków

• Ateizm w katalogu Open Directory Project