Atman - Polski Serwis Naukowy

Atman (dewanagari आत्म‍ , sanskr. oddech, आत्मा ) to w hinduizmie określenie duszy rozumianej jako indywidualna jaźń, obecna w każdej żywej istocie. Atman wciela się w kolejnych żywotach (idea reinkarnacji) w kolejne ciała, podlegając prawu karmy. Pierwsze wzmianki o atmanie znaleźć można już w Upaniszadach

Reinkarnacja (również: metempsychoza, transmigracja) - to pogląd, wg którego dusza po śmierci może wcielić się w nowy byt fizyczny. Np. dusza jednego człowieka może przejść w ciało nowo narodzonego dziecka lub nawet zwierzęcia czy rośliny. Samo słowo reinkarnacja jest zestawieniem dwóch członów: inkarnacja (wcielenie) i przedrostka re (oznaczającego powtórzenie czegoś). Dosłownie więc reinkarnacja oznacza powtórne wcielenie.

Mantra (dewanagari मन्त्र , od rdzenia man- myśleć, z przyrostkiem tra- wznieść lub ochraniać) - w buddyzmie i hinduizmie formuła, werset lub sylaba, która jest elementem praktyki duchowej. Jej powtarzanie ma pomóc w opanowaniu umysłu, zaktywizowaniu określonej energii, uspokojeniu, oczyszczeniu go ze splamień. Szczególnie istotną sprawą jest bezpośredni przekaz z ust wykwalifikowanego nauczyciela (guru), gdyż tylko wtedy mantra uzyskuje właściwą moc.

Hinduizm

Atman to dusza w swej czystej postaci , w odróżnieniu od uwikłanej w świecie duszy nazywanej terminem dźiwa .

Mahawakja

W koncepcji wyrażonej przez sformułowania (mahawakja):

Aham brahma asmi ("Jestem Brahmanem") i

Tat twam asi ("Ty jesteś Tym"),

atman jest tożsamy z całym wszechświatem, "wszystkim co jest" (Brahmanem). Jest to afirmacja boskości w człowieku (duszy), łączącej go z boskością otaczającego kosmosu. Jest to więc wyrażenie koncepcji Mikro- i Makrokosmosu na gruncie hinduizmu - wskazanie, że skoro człowiek podlega temu samemu porządkowi co wszechświat, to poznanie przez akt autorefleksji istoty samego siebie prowadzi do poznania istoty wszechświata - wyzwolenia.

Dewanagari (देवनागरी, z sanskr. Devanāgarī; deva "bóg" + nagari "miasto") – pismo alfabetyczno-sylabiczne, używane w północnych, zachodnich i środkowych Indiach do zapisu kilkunastu języków z grupy języków indoaryjskich, m.in. sanskrytu, hindi, marathi, nepali.

Saṃsara (dew., pali, sans.: संसार wymowa: sansara, chiń.: trad. 輪迴, upr. 轮回 lún huí, jap.: 輪廻 rinne) — w hinduizmie, dżinizmie i buddyzmie termin dosłownie oznacza nieustanne wędrowanie, czyli kołowrót narodzin i śmierci, cykl reinkarnacji, któremu od niezmierzonego okresu podlegają wszystkie żywe istoty włącznie z istotami boskimi (dewy). Po każdym kolejnym wcieleniu następne jest wybierane w zależności od nagromadzonej karmy. W buddyzmie wyzwolenie z saṃsāry następuje dzięki kroczeniu szlachetną ośmioraką ścieżką, która prowadzi do nirwany).

Według Upaniszad atman jest więc kluczem do wyzwolenia, jedyną drogą poznania Brahmana - prawdziwej rzeczywistości i najwyższej, transcendentnej zasady bytu. Poznanie atmana-brahmana jest możliwe przez wgląd w siebie, przy czym należy posłużyć się intuicją, by obejść przesłaniającego atmana osobowe, związane z bieżącą inkarnacją ego, które omamione mają ulega iluzji oddzielenia od Absolutu oraz od reszty istot.

Wyzwolenie – stan będący celem rozwoju duchowego w tych tradycjach hinduistycznych, które dążą do uwolnienia od cykliczności samsary, prawa karmana zmuszającego do ponownej inkarnacji na Ziemi i doświadczanego tutaj cierpienia[1] materialnej egzystencji (uwięzienia jaźni w materii). Stan ten można określać jako przejście ponad uwikłania w nierzeczywistość i iluzje maji lub prakryti. Owocem jest przekroczenie kondycji inkarnowanej istoty ludzkiej i relacja z religijnym ideałem. Wiedzę jaka jest droga dojścia, jaki będzie charakter tej wzajemnej relacji (służba, roztopienie, zjednoczenie itd.) i jakiej natury istota (isztadewata, Purusza, Absolut itd.) będzie jej adresatem, rozliczne nurty w łonie hinduizmu precyzują w sposób odmienny, sobie właściwy. Wielość dróg dojścia zrodziła mnogość określeń celu jak i nazw dla tych, który tam dotarli.

Buddyzm (inna nazwa to: sanskr. Buddha Dharma; pāli. Buddha Dhamma – "Nauka Przebudzonego") – system filozoficzno-etyczny uznawany przez wielu ludzi za religię, rzadziej za psychologię. Założycielem i twórcą jego podstawowych założeń był żyjący od około 560 do 480 roku p.n.e. Siddhārtha Gautama (pāli. Siddhattha Gotama), syn księcia z rodu Śākyów, władcy jednego z państw-miast w północnych Indiach. Jako religia buddyzm zalicza się do religii dharmicznych oraz do religii nieteistycznych.

Joga

Sposobem podążania drogą ku poznaniu atmana jest również joga - zdyscyplinowany wysiłek odwrócenia się od świata zmysłów. Nagrodą jest wyzwolenie z samsary - cyklu reinkarnacji, co wyrażone jest w Praśnopaniszad słowami: "Szukający atmana przez prostotę życia, czystość, wiarę i wiedzę już nie wracają".

Buddyzm

Z kolei według buddyzmu nie ma czegoś takiego jak atman. Buddyści nazywają tę koncepcję anatman (tzn. nie-atman). Wyjątkiem jest nieistniejąca dziś szkoła buddyjska Pudgalavāda, w której powrócono do koncepcji duszy, zwanej pudgala.

Upaniszady (dewanagari उपनिषद्, trl. Upaniṣad, ang. Upanishads) - najpóźniejsze, bo pochodzące z VIII-III w. p.n.e., teksty, należące do wedyjskiego objawienia (śruti) o treści religijno-filozoficznej. Stanowią kontynuację filozofii spekulatywnej brahman, rozwinęły m.in. doktrynę brahmana, atmana, transmigracji (samsara), karmana. Znanych jest ponad 200 upaniszad. Nadal powstają nowe w czasach nam współczesnych.

Pudgalavāda lub personaliści to szkoła buddyjska, która wyodrębniła się z ortodoksyjnej szkoły sthaviravādy około 280 roku p.n.e.. Znana jest także jako watsiputrija od miana swego twórcy Watsiputry. Szkoła powstała w Awanti. Istniała również w Sarnath (IV wiek) i Mathurze (V wiek). Prawie wszystkie oryginalne teksty pudgalavādy zaginęły. Zachowały się jedynie dwa fragmenty ich świętych tekstów stanowiące kanon pudgalavādy. Idee szkoły znamy głównie z polemik zawartych w źródłach sanskryckich i chińskich.

Przypisy

Byt szczególny - człowiek. W: Małgorzata Ruchel: Ramakriszna. Filozof - mistyk - święty. Wyd. 1. Kraków: Zakład Wydawniczy "Nomos", 2003, s. 76-77. ISBN 83-88508-40-7.