Australopitek - Polski Serwis Naukowy

Australopitek (Australopithecus; dosłownie małpa południowa – od łac. australis = południowy, i gr. píthekos = małpa) – rodzaj ssaków naczelnych z rodziny człowiekowatych (podrodzina Homininae), którego przedstawiciele żyli w południowej, wschodniej i centralnej Afryce od ok. 5,5 (Australopithecus anamensis) do ok. 1 mln lat temu. Australopiteki masywne są grupowane niekiedy w odrębny rodzaj Paranthropus (dosł. „obok człowieka" albo „prawie człowiek”), gdyż były boczną gałęzią ewolucyjną, która nie ma bliskiego związku z rodzajem Homo. Australopiteki pochodziły prawdopodobnie od żyjących ok. 5,8–4,5 mln lat temu ardipiteków. Obecnie większość naukowców zgadza się, że rodzaj Homo wyewoluował z australopiteków, nie ma jednak pewności, z którego z ich gatunków.

Stopa - w anatomii człowieka najbardziej obwodowa część kończyny dolnej. Zarówno stopa jak i ręka są pod względem budowy tworami homologicznymi, jednak w związku z odrębną funkcją są zasadniczo różnie ukształtowane. Główną funkcją stopy jest udział w poruszaniu się (funkcja podporowo-nośna i lokomocyjna). Budowa stopy jest swoista dla człowieka w związku z jego pionową postawą. Hipoteza, że pierwotnie stopa była narządem chwytnym, który u człowieka dopiero przekształcił się w narząd podpory, nie jest pewna. Wszystkie małpy człekokształtne mają stopę chwytną, z przeciwstawnym paluchem, ustawionym pod kątem do osi długiej stopy. Jest on też znacznie krótszy od pozostałych palców. Połączenie więzadłowe i stawowe kości stopy jest u nich luźniejsze i umożliwia wskutek tego wydatniejszą ruchomość w stawach. Dla człowieka poruszającego się po ziemi funkcja chwytna stopy byłaby zupełnie nieprzydatna. Odwiedziony paluch byłby przeszkodą, a w szybszym biegu nawet wielkim utrudnieniem. W porównaniu do chwytnej ręki stopa oporowa człowieka wykazuje silniejszy rozwój stępu w stosunku do nadgarstka, osiągający połowę długości całej stopy, słabszy zaś rozwój paliczków. Jako całość tworzy stopa mocne i sprężyste sklepienie, dostosowane do dźwigania ciężaru ciała.

Według wciąż dyskutowanego podziału dokonanego przez Międzynarodową Unię Nauk Geologicznych, skorygowanego w 2006 r., neogen jest to młodszy okres ery kenozoicznej trwający od 23,03 do 2,588 mln lat temu. Dzieli się na:

Opis

Żyły od ok. 4,2 do ok. 1 mln lat temu (pliocen i wczesny plejstocen), początkowo w Afryce Wschodniej, na terytorium Wielkich Rowów Afrykańskich – tam naukowcy doszukują się kolebki ludzkości – później także w Afryce Południowej i Środkowej. Charakteryzowały się masywną szczęką, mocnym uzębieniem, ale już krótkimi kłami – umożliwiało to poziomy ruch trący i świadczy o przewadze twardego pokarmu roślinnego w ich pożywieniu. Miały stopy o nieprzeciwstawnym paluchu (jak u człowieka), były przystosowane do chodzenia w pozycji pionowej, czyli do dwunożności, o czym świadczyć może m.in. budowa podstawy czaszki i położenie foramen magnum w odniesieniu do płaszczyzny przechodzącej przez górny i dolny brzeg oczodołu (tzw. kąt alfa), struktura uzębienia, czy budowa pasa biodrowego.

Ardipithecus kadabba – wymarły ssak naczelny z rodziny człowiekowatych. Jego szczątki, liczące co najmniej 5,8–5,2 mln lat (późny miocen), znaleziono w dolinie Auasz w Etiopii w latach 1997–2001. Początkowo znaleziono sześć zębów, które uznano za należące do podgatunku Ardipithecus ramidus (Ardipithecus ramidus kadabba (Haile-Selassie, 2001)). Dalsze prace doprowadziły do odkrycia kolejnych szczątków, na podstawie których w 2004 wydzielono odrębny gatunek A.k. (Haile-Selassie et al., 2004; Begun, 2004).

Australopithecus africanus – gatunek australopiteka znany już od 1924 roku dzięki odkryciu tzw. „Dziecka z Taung” przez Raymonda Darta w Taung (RPA). W 1947 roku, również w RPA, Robert Broom i John T. Robinson odkryli czaszkę o tych samych charakterystykach co znalezisko Darta, którą nazwali „Pani Ples", znaleziskiem tym potwierdzając istnienie australopiteków na południu Afryki.

Odkrycia

Pierwszego odkrycia dokonał Raymond Dart w roku 1924 w jaskini Taung w południowej Afryce (RPA; czaszka gatunku Australopithecus africanus, raport z 1925 roku). Na wielu stanowiskach odkrywane są co roku nowe fragmenty naszych przodków i nasza wiedza na temat człowieka kopalnego ulega ciągłym poprawkom. Jak podają naukowcy – spenetrowano zaledwie 5% terenów, więc można się spodziewać jeszcze wielu sensacyjnych odkryć. Odkrycia ostatniej dekady świadczą o tym, że australopiteki rozprzestrzeniły się w sporej części Afryki już ok. 4 mln lat temu. Dotychczasowa rekonstrukcja procesów biologicznych, które doprowadziły do powstania gatunków dwunożnych istot o wyprostowanej sylwetce nie daje jeszcze pełnego obrazu antropogenezy.

Paleolit (starsza epoka kamienia, zob. paleo, lit) - jedna z epok prahistorii, najstarszy i najdłuższy etap w dziejach rozwoju społeczności ludzkiej, zwany też jako starsza epoka kamienia. Rozpoczyna się z chwilą pojawienia form przedludzkich zdolnych do wytwarzania prymitywnych narzędzi (otoczaki, pięściaki i rozłupce). Termin paleolit wprowadził w roku 1865 angielski uczony John Lubbock [1].

Paranthropus (parantrop, prawie człowiek) – masywne australopiteki sklasyfikowane jako odrębny rodzaj człowiekowatych. Prawdopodobnie stanowiły boczną gałąź, nie prowadzącą do linii Homo. Pomimo że miały większą twarz, szczęki i zęby, ich mózg i ciało były tylko nieznacznie większe od pozostałych australopiteków. Były przystosowane do spożywania twardej żywności roślinnej.

Systematyka

W rodzaju Australopithecus, wchodzącym w skład rodziny Hominidae, można wyróżnić takie gatunki jak:

Australopithecus anamensis,

Australopithecus bahrelghazali,

Australopithecus afarensis,

Australopithecus africanus,

Australopithecus garhi

Australopithecus sediba.

Początkowo rodzaj Australopithecus zaliczono do odrębnej podrodziny Australopithecinae w obrębie orangowatych (Pongidae), jednak obecnie wiadomo, że jest bliżej spokrewniony z ludźmi niż z innymi żyjącymi współcześnie naczelnymi. Australopiteki klasyfikuje się w jednym rodzaju (Australopithecus) albo w dwóch – kiedy formy gracylne (wysmukłe) stanowią rodzaj Australopithecus, a formy masywne są wydzielane w odrębny rodzaj Paranthropus. Zatem można się równie często spotkać w literaturze z nazwami typu: A. robustus, A. boisei, A. aethiopicus, jak i Paranthropus robustus, P. boisei czy P. aethiopicus.

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Australopithecus sediba – gatunek hominida żyjącego na przełomie pliocenu i plejstocenu w południowej Afryce. Został opisany w 2010 roku przez Lee Bergera i współpracowników w oparciu o niekompletny szkielet młodocianego (MH1), choć prawdopodobnie bliskiego osiągnięcia pełnej dorosłości osobnika obejmujący fragmentaryczną czaszkę, żuchwę i szkielet pozaczaszkowy. Pierwszą odnalezioną skamieniałością był prawy obojczyk, odkryty 15 sierpnia 2008 roku przez Matthew Bergera. Szczątki drugiego, dorosłego osobnika, obejmujące pojedynczy ząb szczękowy, fragment żuchwy oraz niekompletny szkielet pozaczaszkowy, desygnowano na paratyp. Wiek tych skamieniałości datuje się na przełom pliocenu i plejstocenu, około 1,95–1,78 mln lat. Odnaleziono je w jaskini Malapa w Republice Południowej Afryki. Ogólną budową Australopithecus sediba przypominał inne australopiteki – poruszał się na tylnych kończynach, osiągał niewielkie rozmiary, miał stosunkowo długie ręce z dużymi powierzchniami stawowymi, a jego kończyny były prymitywnie zbudowane. Cechy czaszki upodabniają go w szczególności do A. africanus. W kości miednicznej A. sediba występowało wiele cech zaawansowanych obecnych u przedstawicieli rodzaju Homo, a niewystępujących u innych australopiteków. Objętość czaszki MH1 wynosi prawdopodobnie około 420 cm3, a jego mózg był w co najmniej 95% tak duży, jak mózg w pełni dorosłego osobnika. Berger i współpracownicy spekulują, że A. sediba powstał z A. africanus w wyniku kladogenezy około 3–2,4 mln lat temu. Ze względu na liczne cechy zaawansowane, łączące A. sediba z wczesnymi przedstawicielami rodzaju Homo, autorzy sugerują, że może on być przodkiem tego rodzaju lub jego bliskim krewnym. Stwierdzają jednak, że nie można precyzyjnie ustalić pozycji filogenetycznej A. sediba.

Para osobników Austrolopithecus africanus
(stereoskopia)

Ewolucja

Najstarsze odkryte ślady naszych przodków prowadzą aż do trzeciorzędu (65–1,8 mln lat temu). W paleogenie ewoluowały naczelne (Primates), od nich pochodzą małpy wąskonose (Catarrhini). W neogenie żyły parapiteki (Parapithecus) i driopiteki (Dryopithecidae) – antenaci małp człekokształtnych (Pongidae). Około 14 mln lat temu żyły ramapiteki (Ramapithecus). Linia człowiekowatych (Hominidae) oddzieliła się od nich nie mniej niż 10 mln lat temu, a nastąpiło to w Afryce.

Prehistoria, prahistoria (łac. pre - przedrostek oznaczający uprzedniość, "przed", "wcześniej") to najdłuższy okres dziejów ludzkości - od pojawienia się człowieka na Ziemi do powstania pisma. Badanie tego okresu możliwe jest jedynie metodami archeologicznymi. Na terenach Afryki zaczyna się około 5 mln lat temu razem z pojawieniem się pierwszych człowiekowatych, na terenie Europy około 1 mln lat temu, natomiast na innych terenach z momentem pojawienia się tam człowieka. Dzieli się na sześć podstawowych epok - daty w nawiasach nakładają się na siebie, ze względu na to, że na różnych terenach epoki te zaczynały się i kończyły w różnym czasie:

Jezioro Rudolfa albo Turkana (Bassa Narok, Rudolf Hajk) – bezodpływowe, słone jezioro we wschodniej Afryce na pograniczu Etiopii i Kenii (większość obszaru jeziora leży w granicach Kenii).To największe słonowodne jezioro w Afryce.

Pierwszą i jedyną do niedawna znaną człowiekowatą istotą dwunożną był Ardipithecus ramidus, znaleziony w latach 70. XX w. w Aramis (Etiopia). Jego szczątki pochodzą sprzed ok. 4,4 mln lat. W roku 2001 Yohannes Haile-Selassie z uniwersytetu Berkeley odkrył w Etiopii najstarszego przedstawiciela tego rodzaju, początkowo sklasyfikowanego jako podgatunek A. ramidus, a obecnie jako odrębny gatunek Ardipithecus kadabba. Jest on datowany na 5,6–5,8 mln lat.

Australopithecus afarensis (Praeanthropus africanus) – australopitek, którego najstarsze znane szczątki datowane są na 3,7 mln lat a najmłodsze 1,3 mln lat temu. Znaleziono je w Etiopii i Tanzanii. Miał szeroką miednicę, wysklepioną stopę, paluch u stopy zrównany z innymi palcami, kciuk przeciwstawny, ramiona były długie, a pojemność mózgu wynosiła ok. 500-600 cm³. A. afarensis był roślinożercą o niskiej, krępej budowie.

Plejstocen – epoka, która wraz z holocenem stanowi okres czwartorzędu, który jest formalnie trzecim okresem w erze kenozoicznej. Trwał od 2,588 mln lat temu (obejmując piętro gelas, dawniej zaliczane do pliocenu) do początku holocenu 11700 lat temu (przed rokiem 2000). Plejstocen nieformalnie nazywany jest też epoką lodowcową, lub epoką lodową, w której olbrzymie lodowce kontynentalne (lądolody) pokryły wielką część Europy, łącznie z Polską, a także inne obszary strefy umiarkowanej, a więc zachodnią Syberię, Amerykę Północną, Grenlandię, Tybet, Ziemię Ognistą, Argentynę, Tasmanię.

Ok. 4,5 mln lat temu pojawiły się także australopiteki, uważane za bezpośrednich przodków ludzi i ta data została uznana za początek paleolitu.

W roku 2000 Brigitte Senut i Martin Pickford odkryli w Kenii Orrorin tugenensis datowanego na 5,7–6,1 mln lat. Prasa nazwała go "człowiekiem milenijnym" ("Millennium Man"). Wydaje się, że był on bardziej zaawansowany ewolucyjnie od ardipiteka. Możliwe, że to odkrycie przesunie początek paleolitu o milion lat wstecz.

Otwór wielki (łac. foramen magnum) — największy otwór czaszki w kształcie szerokiego owalu. Znajduje się w kości potylicznej pomiędzy łuską potyliczną (łac. squama occipitalis), która ogranicza go od tyłu, częścią podstawną (łac. pars basilaris ossis occipitalis), która znajduje się do przodu oraz częściami bocznymi (łac. partes laterales ossis occipitalis) leżącymi do boku od otworu. Otwór wielki łączy jamę czaszki z kanałem kręgowym.

Ardipithecus ramidus (syn. Australopithecus ramidus; Ardipithecus ramidus ramidus) – gatunek wymarłego ssaka naczelnego z rodziny człowiekowatych (Hominidae) żyjącego w pliocenie na terenach Afryki. Najbardziej kompletne Skamieniałości A. ramidus pochodzą z okolic wioski Aramis w Etiopii i liczą około 4,4 mln lat. Znaleziony tam szkielet młodej samicy nie przypomina budową szkieletu szympansa, goryla, ani innych naczelnych blisko spokrewnionych z człowiekiem. A. ramidus wykazywał cechy zarówno hominidów nadrzewnych, jak i pewną formę naziemnej dwunożności, bardziej prymitywną niż występująca u Australopithecus. Żył prawdopodobnie głównie w lasach. Był stworzeniem dwunożnym, miał chwytne stopy, stosunkowo niewielką czaszkę – objętość puszki mózgowej wynosiła 300–350 cm³. Wiele cech budowy czaszki występowało także u Sahelanthropus, dowodząc, że czaszki środkowoplioceńskich hominidów znacząco różniły się od tych u australopiteków oraz współczesnych małp. Odnaleziono ponad 145 zębów Ardipithecus ramidus – ich budowa sugeruje, że hominid ten był prawdopodobnie wszystkożercą lub owocożercą. Samica miała około 120 cm wzrostu i ważyła 50 kg.

Równolegle z australopitekami, ok. 3,5–3,2 mln lat temu, żyły także Kenyanthropus, odkryte w roku 1999 nad jeziorem Turkana przez zespół badawczy pod kierownictwem Meave Leakey. Ok. 2,5 mln lat temu pojawiły się pierwsze osobniki rodzaju Homo. Po ostatnich odkryciach przyjmuje się, że do hominidów należą:

Według podziału dokonanego przez Międzynarodową Unię Nauk Geologicznych w 2004 r. paleogen jest to starszy okres ery kenozoicznej trwający od 65,5 ± 0,3 mln do 23 ± 0,3 mln lat temu.

Etiopia (Federalna Demokratyczna Republika Etiopii – w , ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk) – dawniej Abisynia – państwo położone we wschodniej Afryce. Od południa graniczy z Kenią, na zachodzie z Sudanem, na wschodzie z Dżibuti i Somalią, a na północnym wschodzie z Erytreą.

Orrorin,
Ardipithecus,
Australopithecus (łącznie z Paranthropus),
Kenyanthropus,
Homo.

Obecnie większość naukowców zgadza się, że rodzaj Homo wyewoluował z australopiteków, nie ma jednak pewności, z którego z ich gatunków – jeśli pierwsze Homo powstały we wschodniej Afryce, ich przodkami mógł być A. afarensis lub A. garhi, natomiast jeśli powstały w południowej Afryce – A. africanus lub A. sediba.

Archeologia (z gr. ἀρχαῖος archaīos – dawny, stary i -λογία -logiā – mowa, nauka) – nauka, której celem jest odtwarzanie społeczno-kulturowej przeszłości człowieka na podstawie znajdujących się w ziemi, na ziemi lub w wodzie źródeł archeologicznych, czyli materialnych pozostałości działań ludzkich.

Małpy człekokształtne (Hominoidea) – nadrodzina małp właściwych, obejmująca największe z żyjących współcześnie małp. Współcześnie żyjącymi małpami człekokształtnymi są goryle, szympansy, orangutany i ludzie (tworzące łącznie rodzinę człowiekowatych) oraz gibony.

Synonimy

(A. oznacza Australopithecus, a P. oznacza Paranthropus):

Australopithecus prometheus – A. africanus,

Australopithecus transvaalensis – A. africanus,

Hemanthropus chinensis: jeszcze nie ocenione w szczegółach wykopalisko z Chin,

Meganthropus africanus – A. africanus,

Meganthropus palaeojavanicus – A. palaeojavanicus lub P. palaeojavanicus,

Paraustralopithecus aethiopicus – A. africanus,

Paranthropus crassidens – A. robustus lub P. robustus,

Paranthropus robustus boisei – A. robustus lub P. boisei,

Plesianthropus transvaalensis – A. africanus,

Praaustralopithecus – pochodząca z Etiopii praforma bądź forma wstępna australopiteków,

Zinjanthropus boisei – A. robustus lub P. boisei.

Przypisy

BecomingHuman.org Announces Timeline (ang.). becominghuman.org. [dostęp 2009-11-14].
↑ Holly M. Dunsworth. Origin of the genus Homo. „Evolution: Education and Outreach”. 3 (3), s. 353–366, 2010. doi:10.1007/s12052-010-0247-8 (ang.).
Alan Mann, Mark Weiss. Hominoid phylogeny and taxonomy: a consideration of the molecular and fossil evidence in an historical perspective. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 5 (1), s. 169–181, 1996. doi:10.1006/mpev.1996.0011 (ang.).

Zobacz też

odkrycia paleoantropologiczne

Driopiteki, dromorfy (Dryopithecidae) — duża i bardzo różnorodna rodzina kopalnych małp z epoki miocenu i wczesnego pliocenu, znana z licznych znalezisk na terenie Afryki Wschodniej, środkowej i południowej Europy i Azji. Najdokładniej poznane są driopiteki afrykańskie. Znaleziska driopiteków pozaafrykańskich są bardzo fragmentaryczne, bo reprezentowane prawie zawsze przez pojedyncze zęby i fragmenty szczęk. Z driopiteków wywodzą się niewątpliwie dzisiejsze antropoidy. Niektóre dane wykopaliskowe pozwalają przypuszczać, że z driopiteków wzięła swój początek również linia ewolucyjna wiodąca ku człowiekowatym.

Kieł (dens caninus, l.mn. kły – dentes canini) – jednokorzeniowy ząb charakterystyczny dla uzębienia heterodontycznego, służący do chwytania, przytrzymywania i rozrywania pokarmu, a także do obrony. Występuje parzyście w dolnym i górnym łuku zębowym. Kły znajdują się za siekaczami i mają zwykle kształt stożkowaty, mało zakrzywionych haków albo, jak u człowieka, całkiem prosty. Są ostre i duże, zwykle wyższe od pozostałych zębów, szczególnie silnie rozwinięte u drapieżnych i świniowatych. U przeżuwaczy nie występują kły górne a dolne upodabniają się do siekaczy.