Papier rodzaju C

Papier C jest najstarszym użytym w rękopisie. Jego znak wodny przedstawia dość grubego węża, przypominającego postawą i wygięciem konika morskiego, którego pysk wygięty jest poza oś, w stronę marginesu, zaś ogon w przeciwnym kierunku, choć jego koniec jest również skierowany w stronę marginesu. Na głowie węża znajduje się kwiaton z trzema liliami przypominający koronę, a z pyska wystaje język skierowany ku górze i zakończony ostrzem o kształcie grota. Ciało węża podzielone jest linią grzbietową na dwie części, które z kolei podzielone są na segmenty ukośnymi liniami poziomymi opadającymi w dół. W katalogu Briqueta znak najbardziej podobny skatalogowany jest pod nr 10 738.

Jak ustalono, znak ten występował często na papierach z południowej Francji, Hiszpanii i Włoch w XV i XVI wieku. Najbardziej jednak podobne do występujących w rękopisie De revolutionibus odkryto na papierze znanym z Middelburga z 1525. Tamże odkryto także nieco wcześniejszy papier, ze znakiem wodnym odznaczającym się analogicznym przedstawieniem języka węża, datowanym na 1520.

Datowanie papieru umożliwia także fakt, że tekst pisany na papierze C, na karcie 88 verso omawia obserwację astronomiczną dokonaną przez Kopernika 11 marca 1516. Występowanie papieru C kończy się na karcie 89.

Papier rodzaju D

Papier D zawiera znak wodny przedstawiający rękę wychylającą się z krezy o 9 wypustkach, z uniesionymi do góry i rozłożonymi palcami, umieszczoną pod koroną. Papier ten nie jest dobrego gatunku. Analiza znaków wodnych w podobnym papierze dowiodła jego pochodzenia z miejscowości Tulle we Francji, z lat 1523 i 1526. Przypuszczalnie papier ten dotarł do rąk Kopernika przez Holandię, podobną drogą, jak papier C. W katalogu Briqueta znaki najbardziej podobne skatalogowane są pod nr 10 944 oraz 10 946.

Na papierze D Kopernik podał informacje i komentarze z obserwacji astronomicznych z 27 września 1522 (karta 128), 22 lutego 1523 (karta 166) i 12 marca 1529 (karta 173). Przyjmuje się, że papier ten używany był przez Kopernika w latach 1523-1533. Papier D występuje pomiędzy kartami 9 i 192.

Papier rodzaju E

Papier E zawiera znak wodny w kształcie litery P, z umieszczonym nad nią kwiatonem. Znak ten jest prawie identyczny ze znanym z Maastricht z 1540. Papier ten dotarł do Kopernika jednak wcześniej, ponieważ napisał on już listy w sierpniu 1537 i marcu 1539, a obszerne fragmenty rękopisu powstały na tym papierze przed rokiem 1540. Papier E występuje pomiędzy kartami 22 i 213. W katalogu Briqueta znak najbardziej podobny skatalogowany jest pod nr 8 698.

Papier rodzaju F

Papier F zawiera znak wodny podobny do znaku na papierze D. Jest to ręka z rozprostowanymi palcami z rękawem zakończonym okrągłym wywinięciem, nad którą jest trójlistna koniczyna. Znak ten został zidentyfikowany w pełnej zgodności z innymi znakami na papierach z Osnabrück z 1538 i z Lotaryngii z 1540. Tego samego papieru Kopernik użył w liście do księcia Albrechta pruskiego z 15 czerwca 1541. Karty z papieru F zostały zatem użyte w latach 1540 lub 1541.

W katalogu Briqueta znak najbardziej podobny skatalogowany jest pod nr 11 466.

Znak ten występuje tylko raz – na karcie 24, ale papier F został użyty trzykrotnie – na karty 24, 25 i 209.

Składki

Blok papieru, w którym zachowany jest autograf Kopernika dzieli się na 21 składek, które zostały oznaczone XVI wieku kolejnymi literami alfabetu łacińskiego od a do x. Numeracja kart w poszczególnych składkach została naniesiona prawdopodobnie około 1854 w Bibliotece Nostitzów, z tego samego roku pochodzi bowiem umieszczone pod ekslibrisem zestawienie liczby i kompletności występujących w rękopisie kart.

Oznaczenie składek literami nastąpiło w końcowej fazie redagowania autografu. Aleksander Birkenmajer wyraził pogląd, że Kopernik przez długie lata pracy nad autografem zupełnie się obywał bez jakiejkolwiek numeracji jego kart, czy zeszytów.

Sygnatury literowe składek, z wyjątkiem litery a na karcie 1 zostały naniesione przez Kopernika w roku 1539.

Badacze zwrócili szczególną uwagę na brak pierwszej karty z papieru D w składce a, którą bardzo starannie wycięto – niemal bez widocznego śladu, a jej pozostawiony brzeg został przyklejony do poprzedzającej karty ochronnej.

Aleksander Birkenmajer skłania się do poglądu, że karta, którą umownie nazwał zerową stanowiła przez jakiś czas kartę tytułową dzieła Kopernika. Przypuszczalnie karta została usunięta podczas oprawiania rękopisu, w 1603, albo 1604 w Heidelbergu.

Nieznana pozostaje treść karty zerowej. Nie wiadomo, czy zawierała tylko tytuł pisany ręką Kopernika, czy być może dedykację lub zapiski o historii autografu, czy jego kolejnych właścicielach. Nie można też wykluczyć, że na karcie zerowej znalazły się jakieś rażące uszkodzenia, plamy, albo budzące wątpliwości notatki. Sama struktura autografu i zmiany, jakie dokonywał w poszczególnych składkach Kopernik wskazywać mogą na to, że gdyby to sam Kopernik usunął kartę zerową, dokonałby zastąpienia jej inną kartą i poprawy treści na niej zawartych.

Kopernik wprowadzał częste zmiany w budowie składek. Najczęściej wymieniał i przepisywał arkusze, a czasami dodawał dodatkowe karty w obrębie składki. Z tego wynika, że w różnych składkach spotyka się rozmaite rodzaje papieru, pochodzące z różnych okresów jego pozyskania.

Pismo

Karta 24 recto autografu De revolutionibus, z marginaliami Jerzego Joachima Retyka

Karta 52 recto autografu De revolutionibus, katalogowy opis konstelacji i gwiazd

Autograf napisany jest ręką Mikołaja Kopernika, kursywą humanistyczną. Na kartach 21, 24, 71, 72, 188 i przypuszczalnie 87 verso i 187 verso znajdują się marginalia i zapiski interlinearne wykonane przez Jerzego Joachima Retyka. Karty 107 verso i 109 zawierają marginalia – dwa wyrazy napisane w XVII wieku, przypisywane Jakubowi Christmannowi.

Jednym z podstawowych dowodów na poparcie tezy, iż jest to autograf odręczny Mikołaja Kopernika stanowi zapisek przypisywany Jakubowi Christmannowi: Nicolai Copernik (...) opus (...) propria manu exaratum.

Dla potwierdzenia, bądź wykluczenia autentyczności pisma Mikołaja Kopernika przeprowadzono badania różnych autografów Kopernika, w tym w szczególności biorąc pod uwagę jako materiał porównawczy, nie budzące wątpliwości co do autentyczności jak i autorstwa, listy Kopernika.

Do tej ekspertyzy wybrano 6 własnoręcznych listów Mikołaja Kopernika napisanych do Jana Dantyszka, które zachowały się Krakowie i przechowywane są w Muzeum Narodowym w Krakowie. Listy te powstały w ciągu trzech lat – 1536 i 1539, pomiędzy 63 i 66 rokiem życia Kopernika i zawierają jego imienny podpis oraz datę. Podpis i pismo są bez wątpienia oryginalne.

Za materiał porównawczy do De revolutionibus uznano też własnoręcznie przez Kopernika sporządzone i podpisane notatki dające próbki jego pisma z lat 1503, 1511, 1512, 1513, 1518, 1521 i 1529. Notatki te, nie budzące żadnych wątpliwości co do autorstwa, ani autentyczności zachowały się w rachunkach kapituły warmińskiej oraz we wpisach lokacyjnych Locationes mansorum desertorum. Ich chronologia uzupełnia chronologię objętą listami Kopernika.

Z zestawienia przykładów pisma Kopernika z lat 1503–1541, czyli napisanego pomiędzy 30 a 68 rokiem życia wynika, że jest to pismo człowieka dojrzałego, o wyrobionych formach, bez większych różnic zależnych od chronologii. Nie ma w tych przykładach niewyrobionego pisma młodzieńczego, ani nawet w czasie późniejszym - pisma starego człowieka.

Birkenmajer podczas badań nad autografem De revolutionibus rozpoznał pewne różnice zależne od szybkości, z jaką Kopernik pisał. Przez autograf przewijają się dwa dukty pisma: pospieszna choć kształtna i dobrze czytelna kursywa oraz pismo spokojniejsze, bardziej pionowe, które jest typową humanistyczną antykwą.

Najbardziej rzucają się w oczy charakterystyczne kształty liter, ich nachylenie, elementy kursywności, rozmach pisma, kierunek prowadzenia pióra, odstępy linii i marginesów. Analiza wykazała także, że w pewnych okresach i utrwalonych w nich zapisach autografu niektóre cechy utrwaliły się.

Kopernik nie przestrzegał zwyczaju stałej liczby wierszy, jaki stosowali współcześni mu zawodowi kopiści czystopisów. Liczba wierszy na stronie waha się pomiędzy 37 a 43. Blok tekstu ma przeciętnie 19 centymetrów szerokości i 28 centymetrów wysokości.

Tekst autografu zasadniczo napisany jest atramentem w odcieniach od brązowego do pełnej czerni. Czerwony atrament zastosowany został w tabelach wykreślonych na przestrzeni kart 15 verso do 70 verso.

Badający autograf podkreślają, że sposób notacji wskazuje na zamiłowanie piszącego do ładu, czystości i harmonijnego rozkładania kolumn tekstu i towarzyszących mu rysunków. Pomimo tego, że rękopis ma estetyczną formę, odnaleziono także dziwne omyłki. Na przestrzeni kart od 125 do 175 w co najmniej 6 miejscach Kopernik błędnie napisał wyraz iusta zamiast iuxta. Błąd ten określono jako ciekawy przypadek utrwalania się raz popełnionej pomyłki i nieświadomego powtarzania błędu.

Na czysto i starannie zapisanych kartach występuje wiele plam i kleksów atramentowych rozmaitej wielkości. Z ich rozmieszczenia wywiedziono, że powstały one w okresie późniejszych skreśleń i poprawek dokonywanych w pośpiechu.

Na uwagę zasługują także rysunki wykonane geometryczne, których w całym rękopisie jest 162, rozmieszczonych na 129 stronach. Rysunki również wykonane są ręką Mikołaja Kopernika, o czym świadczy krój liter użytych do ich oznaczania. Rysunki są wykonane starannie, przy użyciu cyrkla i linijki, choć czasem zdarzają się drobne usterki. Kopernik obficie używa tez linii w tablicach astronomicznych, które występują na 118 stronach rękopisu.

Konkuzją przeprowadzonych badań było stwierdzenie, że pismo rękopisu De revolutionibus jest – z wyjątkiem drobnych zapisków obcych – własnoręcznym autografem Mikołaja Kopernika.

Oprawa

Znak wodny na papierze A, okładka autografu De revolutionibus

Znak wodny na papierze B, okładka autografu De revolutionibus

 

W czasie pracy nad autografem De revolutionibus gromadzone przez Kopernika składki i karty nie posiadały oprawy. Przypuszczalnie – zgodnie ze zwyczajami panującymi w tamtej epoce – Kopernik przechowywał luźne składki swojej pracy w osłonie w postaci worka, koperty lub teczki ze skóry bądź pergaminu. Mogła to też być skrzynka albo pudło. Wskazuje na to znacznie większe przybrudzenie zewnętrznych kart składek, co było efektem oddzielnego ich przechowywania.

Okładka rękopisu składa się z 4 kart ochronnych (a, b, c oraz d) i 2 wyklejek. Słuszniej jednak uznaje się, że rękopis posiada wyklejkę i kartę ochronną a na początku oraz kartę ochronną e i wyklejkę na końcu, bowiem karty b i c nie są ściśle kartami ochronnymi ale zastępującymi kartę tytułową.

Karta a została wykonana z papieru A, zaś karty b, c i e z papieru B.

Znak wodny papieru A przedstawia dużą literę P, rozdwojoną u dołu, z umieszczoną nad nią rozetą w postaci czteropłatowego kwiatu na pojedynczym pręcie. Pod literą jest słabo widoczny rysunek przedmiotu – trąbki albo szyszki. W katalogu Briqueta znak najbardziej podobny skatalogowany jest pod nr 8833.

Znak wodny papieru B przedstawia tarczę herbową przeciętą poziomym pasem, nad którą znajduje się stercząca w górę laska opatrzona trójlistną koniczyną, oplecioną przez węża wystawiającego długi język. W katalogu Briqueta znak najbardziej podobny skatalogowany jest pod nr 1451.

Papiery te pochodzą z lat 1580–1600, z papierni wirtemberskich.

Podczas prac konserwatorskich, po zdjęciu wyklejki okazało się, że okładka wykonana z tektury składającej się z masy pergaminowej pod pergaminową oprawą zewnętrzną zawiera pergaminowy dokument dokument cesarza Maksymiliana II z 1566 oraz korektową odbitkę druku De inquisitione Hispanica, Heidelberg 1603.

Fakt, że wewnątrz okładki znalazły się karty korektorowe książki wydanej w 1603 roku dowodzi, że oprawa z pewnością nie była wykonana przed tym rokiem, a jednocześnie jej wykonanie nie mogło być zbyt odległe od przełomu 1603/1604.

Rękopis przed oprawą z 1603/4 nie był zszywany, ani obcinany, a obecna oprawa jest jego oprawą pierwszą.

czytaj dalej: [2], [3]