Autonomia prawa - Polski Serwis Naukowy

Autonomia prawa – koncepcja zakładająca, że prawo jest bytem niezależnym od pewnych bytów pozaprawnych. W zależności od tego, jaki rodzaj bytów rozpatrujemy i jak pojmujemy prawo, możemy mówić o różnych rodzajach autonomii prawa. Daleko idąca autonomia prawa ma być cechą charakterystyczną europejskiej kultury prawnej.

Pozytywizm prawniczy – nurt w XIX i XX-wiecznej filozofii prawa, przeciwstawiany prawu natury. Jego najsłynniejszymi przedstawicielami byli: John Austin, Rudolf von Ihering, Georg Jellinek, Herbert Hart i Hans Kelsen.

System autopoietyczny, autopoeza (gr. auto- samo, i poiesis wytwarzanie) – system samowytwarzający się. Pojęcie początkowo zastosowane przez dwóch chilijskich biologów Humberto Maturanę i Francisco Varelę do opisania istot żywych jako systemów; rozpropagowane przez Niklasa Luhmanna na gruncie nauk społecznych (szczególnie socjologii).

Od tak rozumianej autonomii prawa, należy odróżnić tzw. wewnętrzną autonomię prawa, czyli autonomię pewnej gałęzi prawa wobec całego systemu prawnego.

Pojmowanie autonomii prawa

Autonomia prawa może być rozpatrywana na cztery różne sposoby:

ontologicznie – czyli jakiego rodzaju bytem jest prawo (fakt czy norma) i jak ma się do innych bytów;
epistemologicznie – jakie są relacje między podmiotem a przedmiotem badania oraz jaka jest specyfika metod badań prawa. Pozytywizm prawniczy zakłada autonomię prawa w procesie wykładni, natomiast hermeneutyka prawnicza ją odrzuca;
aksjologicznie – czy prawo jest niezależną wartością, czy też jest wartością instrumentalną, służącą realizacji takich wartości jak ład społeczny;
funkcjonalnie – na ile prawo jest samodzielnym sposobem oddziaływania na zachowania ludzi i kształtowania stosunków społecznych.

Rodzaje autonomii prawa

W filozofii prawa autonomia prawa odnoszona jest najczęściej do dwóch zjawisk:

Kultura prawna - aspekt ogólnie pojmowanej . Zbliżona do definicji Grodziskiego jest ta zaproponowana przez . Odmiennie i bardziej ogólnie kulturę prawną zdefiniował .

Fakt społeczny - termin socjologiczny. Faktem społecznym są wszelkie treści pojawiające się w zbiorowościach ludzkich dotyczące norm i reguł zachowania, zasad działania i sposobów myślenia, które obiektywizują się i wywierają wpływ na członków zbiorowości. Przykładem faktu społecznego może być religia, prawo, moralność, obyczaje. W powyższym rozumieniu termin ten wprowadził francuski socjolog Emile Durkheim w pracy Zasady metody socjologicznej (1895). Badanie faktów społecznych powinno, jego zdaniem, stać się podstawą działalności naukowej socjologii.

autonomia prawa wobec moralności – jedną z głównych tez pozytywizmu było odgraniczenie prawa i moralności. Autonomia prawa według pozytywistów oznaczała, że moralność nie jest właściwym kryterium oceny tego, czy coś jest prawem, czy też nie.
autonomia prawa wobec polityki – na ile prawo jest instrumentem polityki (problem instrumentalizacji prawa), a na ile jest od niej niezależne.

Autonomia a autopojeza

Specyficzną forma autonomii jest autopojeza. Traktowanie prawa jako systemu autopojetycznego pojawia się w pracach Niklasa Luhmanna. Autopojeza oznacza jednak nie tylko autonomię systemu wobec środowiska, lecz również jego autoreferencyjność (odnoszenie się do siebie samego) i samoodtwarzanie (odtwarzanie się ze swoich własnych elementów). Autopojetyczność prawa rozpatrywana jest na płaszczyźnie socjologicznej i odnoszona do innych systemów społecznych, takich jak gospodarka czy polityka.

Zachowanie (czasem określane jako behawior) człowieka lub zwierzęcia - skoordynowane postępowanie w odniesieniu do określonego otoczenia w określonym (stosunkowo krótkim) czasie, na który składają się reakcje ruchowe wykonywane za pomocą mięśni szkieletowych.

Ład społeczny – stan funkcjonowania i przebiegu zachowań jednostek zapewniający istnienie, trwanie i rozwój zbiorowości jako całości. Opiera się na współpracy i konsensusie. Z ładem społecznym związane jest pojęcie równowagi społecznej.

Przypisy

Włodzimierz Gromski: Autonomia i instrumentalny charakter prawa. Wrocław: 2000.
Marek Zirk-Sadowski. Problem autonomii prawa podatkowego w orzecznictwie NSA. „Kwartalnik Prawa Podatkowego”. 2, 2001.
Mikołaj Wierzbicki: Autonomia prawa. W: Leksykon współczesnej teorii i filozofii prawa. Jerzy Zajadło(red.). Warszawa: C.H. Beck, 2007, s. 20-21. ISBN 978-83-7483-519-0.
Niklas Luhmann. Law as a Social System. „Northwestern University Law Review”. 83, 1988-89.

Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć prawnych w Wikipedii.

Gałąź prawa - ukształtowany w toku historycznym zbiór norm prawnych, regulujący daną dziedzinę życia. Podstawowy podział gałęzi prawa, to podział na prawo prywatne, które chroni interesy jednostek, reguluje stosunki osobiste i majątkowe oraz prawo publiczne, które służy ochronie interesów państwa jako dobra wspólnego wszystkich obywateli.

Funkcja społeczna jest to własność elementu systemu społecznego, mająca wpływ, zazwyczaj pozytywny na funkcjonowanie tego systemu w otoczeniu społecznym.