Autosan - Polski Serwis Naukowy

Autosan – marka polskich autobusów, produkowanych niegdyś w "Sanockiej Fabryce Autobusów „Autosan”", a od 1991 roku w przedsiębiorstwie "Autosan S.A." w Sanoku.

Historia firmy i marki

Warsztat rzemieślniczy Walenty Lipiński i Mateusz Beksiński (1832-1887)

Historia przedsiębiorstwa sięga pierwszej połowy XIX wieku. Dwaj byli powstańcy listopadowi z zaboru rosyjskiego Walenty Lipiński i Mateusz Beksiński osiedlili się w Sanoku. W 1832 roku założyli zakład rzemieślniczy (kowalsko-kotlarski), w którym rozpoczęli produkcję kotłów, narzędzi miedzianych i innych przedmiotów użytkowych. Z czasem uruchomiono w nim produkcję narzędzi i urządzeń dla górnictwa i przemysłu naftowego, przemysłu gorzelniczego i browarnictwa. W 1886 r. Walenty Lipiński przekazał warsztat synowi Kazimierzowi.

Marka, inaczej znak fabryczny, znak firmowy (ang. brand, trade mark) — znak określający producenta: nazwa lub symbol graficzny umieszczany na wyrobach w celu ochrony przed naśladownictwem lub podrabianiem, podszywaniem się, przypisywaniem sobie autorstwa. Traktowana jest jako rodzaj świadectwa: producent nie wstydzi się swego wyrobu, „podpisując” go, gwarantuje jego jakość. Stąd „marka” jest synonimem opinii.
Obwód kaliningradzki (ros. Калининградская область, Kaliningradskaja obłast´) – jednostka administracyjna Federacji Rosyjskiej, rosyjska eksklawa w Europie Środkowej, nad Morzem Bałtyckim.

Fabryka Wagonów i Maszyn w Sanoku - Kazimierz Lipiński (1887-1894)

Kazimierz Lipiński przekształcił warsztat w zakład przemysłowy. Zakład ten w 1891 roku otrzymał pierwsze zamówienie na produkcję kolejowych wagonów towarowych dla Krakowa. Napływały kolejne zamówienia, którym dotychczasowa firma nie była w stanie sprostać.

Przedsiębiorstwo (lub inaczej jednostka gospodarcza) - wyodrębniona prawnie, organizacyjnie i ekonomicznie jednostka, prowadząca działalność gospodarczą. Najczęściej definiowanym celem działalności przedsiębiorstwa jest osiąganie zysku lub zaspokajanie potrzeb konsumentów. W jego skład mogą wchodzić mniej lub bardziej odrębne jednostki gospodarcze, nazywane zakładami. Nieco inne znaczenie ma przedsiębiorstwo w języku prawnym.
Pojazdy Szynowe PESA Bydgoszcz SA (PESA) – bydgoska firma produkująca oraz remontująca pojazdy szynowe dla transportu kolejowego (m.in. lokomotywy, zespoły trakcyjne, wagony) jak i miejskiego (tramwaje).

Pierwsze Galicyjskie Towarzystwo Akcyjne Budowy Wagonów i Maszyn, przedtem Kazimierz Lipiński (1894-1913)

W 1894 roku dotychczasowa firma została przekształcona w spółkę akcyjną "Pierwsze Galicyjskie Towarzystwo Akcyjne Budowy Wagonów i Maszyn". Na jej czele dalej stał Kazimierz Lipiński. Za pozyskane z emisji akcji środki wykupiono podmiejskie tereny Sanoka, na których w latach 1894-1897 wybudowano nowe hale fabryczne. Ruszyła w nich produkcja wagonów kolejowych towarowych i osobowych, a także tramwajów. Firma była wówczas czołowym producentem tych wyrobów w Monarchii Austro-Węgierskiej. W przełomie wieków firma wykonała nawet salonkę dla dworu cesarskiego w Wiedniu. Kontynuowano produkcję maszyn i osprzętu dla przemysłu naftowego, spirytusowego i browarnictwa. Produkowano również m.in. maszyny i kotły parowe, cysterny, żurawie, pogłębiarki, walce drogowe, stalowe łodzie ratunkowe, stalowe konstrukcje mostów oraz wyroby odlewnicze. Od 1912 roku produkowano tramwaje elektryczne Sanok SN1.

Czołg – gąsienicowy wóz bojowy, przeznaczony do walki z siłami przeciwnika na krótkich i średnich dystansach za pomocą prowadzenia ognia na wprost. Ciężki pancerz i duża mobilność zapewniają czołgom przetrwanie na polu bitwy, a napęd gąsienicowy pozwala na przemieszczanie się z dużą prędkością w trudnym terenie. Czołg jest zasadniczym środkiem prowadzenia walki lądowej, zwłaszcza natarcia.
Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury im. L. Zieleniewskiego SA w Krakowie są jedną z najstarszych firm branży budowy maszyn w Polsce, nieprzerwanie produkują szeroki asortyment części, urządzeń i maszyn. Specjalizują się w wykonywaniu usług w produkcji jednostkowej i małoseryjnej. Produkują: maszyny, części maszyn, sprężarki śrubowe. Klientami zakładów są między innymi firmy z Niemiec, Francji, Hiszpanii, Belgii, Ukrainy, Estonii, Norwegii, Szwecji i USA. W 2008 r. ZBMiAp całkowicie przeniosły się do Niepołomic.

Polskie Fabryki Maszyn i Wagonów - L. Zieleniewski w Krakowie, Lwowie i Sanoku S.A., Fabryka Sanocka (1913-1928)

W roku 1913 następuje zakup Fabryki Maszyn księcia Lubomirskiego we Lwowie oraz fuzja z Pierwszym Galicyjskim Towarzystwem Akcyjnym dla Budowy Wagonów i Maszyn w Sanoku. Zakład S. A. L. Zieleniewski staje się pierwszym w zaborze austriackim przedsiębiorstwem wielozakładowym typu koncernowego. W czasie pierwszej wojny światowej fabryka w Sanoku została poważnie zniszczona. W roku 1915 po inwazji, wojska rosyjskie zniszczyły oraz wywiozły część wyposażenia fabryki.

OAO "Pawłowskij awtobus" (ОАО «Павловский автобус», d. Pawłowska fabryka autobusów im. A. A. Żdanowa) - Rosyjski producent autobusów klasy MINI oraz MIDI z siedzibą i zakładem produkcyjnym w miejscowości Pawłowo nad rzeką Oką.
Autosan H10 – seria autobusów miejskich, lokalnych i międzymiastowych klasy midi lub maxi produkowanych w latach 1984-2004 przez zakłady Autosan w Sanoku.

W latach międzywojennych przedsiębiorstwo odbudowano i podjęto produkcję wagonów kolejowych dla PKP w ramach wieloletniego kontraktu. Powstawały wówczas również tramwaje Sanok SN1 i Sanok SN2. W latach 1926-1928 na importowanych z Włoch podwoziach ciężarówki Lancia Pentaiota zbudowano pierwsze 15 autobusów.

Zjednoczone Fabryki Maszyn, Kotłów i Wagonów - L. Zieleniewski i Fitzner-Gamper, Spółka Akcyjna, Fabryka Sanocka (1928-1939)

W 1928 roku nastąpiła dalsza koncentracja kapitałowa, przez połączenie z firmą "Fitzner-Gamper". Lata wielkiego kryzysu spowodowały olbrzymi spadek poziomu produkcji z powodu małych zamówień z PKP. W połowie lat 30. uruchomiono produkcję osobowych wagonów motorowych.

Filip Schneider (ur. 5 sierpnia 1897 w Bukowsku - zm. 26 września 1979 w Sanoku) syn Filipa i Marii z domu Solon, w latach 1944 - 1948 pierwszy powojenny dyrektor Fabryki Kotłów i Wagonów L.Zieleniewski i Gamper (obecnie Autosan), do sierpnia 1944 żołnierz AK zgrupowania OP-23, działacz PPS, współorganizator Technikum Mechanicznego w Sanoku.
Autosan Sancity 12LF, Autosan Sancity 12LE – niskopodłogowy (Low Floor) i niskowejściowy (Low Entry) autobus miejski klasy maxi, które będą produkowane seryjnie od 2010 roku przez firmę Autosan w Sanoku. Obie odmiany, należą do modułowej rodziny o oznaczeniu kodowym M1xLx. Docelowe plany sprzedaży sięgają 70-100 szt. rocznie, oraz 20-30 sztuk w pierwszym roku produkcji. Jako pierwszy do produkcji wprowadzony został model niskowejściowy.

Zieleniewski Maschinen und Wagonbau-Gesellschaft m. b. H. Werk Sanok (1939-1944)

W czasie II wojny światowej w zakładzie produkowano i remontowano wagony kolejowe, remontowano czołgi i samochody, a także produkowano nosze sanitarne. W sumie do lipca 1944 r. wyprodukowano 5000 nowych wagonów, naprawiono 1000 wagonów uszkodzonych na froncie wschodnim oraz wykonano 180 tys. sztuk noszy sanitarnych dla rannych żołnierzy armii niemieckiej. W 1944 roku Niemcy, wycofując się, wywieźli część wyposażenia i zniszczyli fabrykę.

Przyczepa – pojazd kołowy, albo gąsienicowy bez własnego silnika, ciągnięty przez inny pojazd, przeważnie samochód, ciągnik drogowy, ciągnik rolniczy. Tylko nieliczne przyczepy posiadają napęd, ułatwiający jazdę w terenie np. ciężkich motocykli wojskowych.
Bombardier Transportation – przedsiębiorstwo należące do kanadyjskiego koncernu Bombardier, specjalizujące się w produkcji elektrycznych zespołów trakcyjnych, lokomotyw, wagonów kolejowych, tramwajów i pociągów metra, ale również urządzeń sterowania ruchem kolejowym i transportu miejskiego. Część taborowa wyprodukowała między innymi dla PKP lokomotywy EU11, E412 odsprzedane później do Włoch oraz obecnie jeżdżącą dla PKP Cargo EU43. Bombardier Transportation posiada w Polsce kilka zakładów: wrocławski Pafawag, katowicki ZWUS, warszawskie biuro projektowe Rail Engineering oraz łódzkie Biuro Obsługi.

Od lipca 1941 do lipca 1944 na terenie fabryki wagonów w Fabryce Obrabiarek mieściły się również zakłady naprawcze sprzętu wojskowego dla armii niemieckiej pod nazwą Panzer-Instandsetzungs-Kraftfahr-Werken, Instandsetzungsgruppe "Süd" (w skrócie K-Werk), w których remontowano m.in. czołgi, wozy pancerne oraz działa.

Autosan H9 – seria autobusów lokalnych i międzymiastowych produkowanych niegdyś w Sanockiej Fabryce Autobusów (SFA), a potem w zakładach Autosan S.A. w Sanoku w latach 1973-2001. Nieliczne egzemplarze produkowano jeszcze do 2006 roku.
Autosan A1012T Lider – autobus międzymiastowy produkowany od 1996 roku jako model A10-12T.01 Lider przez zakłady Autosan w Sanoku. Powstaje także w odmianach podmiejskiej i szkolnej. Należy do modułowej rodziny A10 Lider.

Sanocka Fabryka Wagonów "Sanowag" (1945-1958)

12 sierpnia 1944 trzy dni po wkroczeniu do Sanoka Armii Radzieckiej grupa przedwojennych działaczy związkowych jako pierwsza w kraju wznowiła działalność Oddziału Związku Metalowców. W tym samym miesiącu powołano Tymczasowy Zarząd fabryki pod kierownictwem Filipa Schneidera. Uruchomiono produkcję prostych narzędzi dla rolnictwa: łopat, pługów, bron, gwoździ, okuć budowlanych, wiader i innych wyrobów metalowych. 5 czerwca 1945 sanocka fabryka zostaje włączona do Zjednoczenia Przemysłu Taboru i Sprzętu Kolejowego "Tasko" w Poznaniu. Pierwszym dyrektorem zostaje Filip Schneider (od 1945 do 1948). Szybko uruchomiono produkcję wagonów kolejowych (węglarki od czerwca 1945), przyczep ciągnikowych i tramwajów (m.in. 15 sztuk dla otwartej w 1948 roku trasy W-Z w Warszawie).

Solaris Tramino S100 – rodzina tramwajów, które będą produkowane przez firmę Solaris Bus & Coach z Bolechowa koło Poznania. Pierwszy prototyp powstał w lipcu 2009 roku, zaś produkcja seryjna ruszy w 2011 roku.
Kielce – miasto wojewódzkie położone w południowej części centralnej Polski, stolica województwa świętokrzyskiego. Położone w Górach Świętokrzyskich nad rzeką Silnicą. Stanowi regionalny ośrodek gospodarczy, turystyczny oraz wystawienniczo-targowy. Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 203 804 mieszkańców. Na terenie Kielc znajduje się 5 rezerwatów przyrody.

Autobus Star N52 na podwoziu Star 20

Po II wojnie światowej zakład znacjonalizowano, nadając mu nazwę "Sanocka Fabryka Wagonów „Sanowag”". W roku 1950 rozpoczęto produkcję sprzętu motoryzacyjnego. Początkowo były to nadwozia osobowe i samochodów pożarniczych na podwoziach włoskiego Fiata i angielskiego Bedforda. Wytwarzano również przyczepy skrzyniowe o ładowności 3000 kg. W tym samym roku Centralny Zarząd Przemysłu Motoryzacyjnego zadecydował o podjęciu w fabryce montażu autobusu międzymiastowego Fiat 666RN o długości 10 metrów. Ogółem w 1950 roku zmontowano 71 sztuk tych autobusów na włoskich podwoziach i z użyciem części importowanych podzespołów. Rozwojowi montażu przeszkodziło nasilenie zimnej wojny. Pierwszy prototyp własnego autobusu międzymiastowego powstał w firmie w 1951 roku według projektu Biura Konstrukcyjnego Przemysłu Motoryzacyjnego, na wydłużonym podwoziu A50 samochodu ciężarowego Star 20, z silnikiem S42. Nazwano go "Star N50". W 1951 roku powstał zmodyfikowany prototyp "Star N51". Po modernizacji nadano mu nazwę Star N52 i w 1952 roku rozpoczęto produkcję (pierwsza partia informacyjna 20 szt.), która trwała do roku 1958. W latach 1951–1959 bramy Sanockiej Fabryki Wagonów opuściło łącznie 2507 międzymiastowych autobusów "Star". Równocześnie z produkcją autobusów w pobliskim Zasławiu uruchomiono produkcję przyczep rolniczych i samochodowych.

Austro-Węgry (t. Monarchia Austro-Węgierska; niem. Österreich-Ungarn, węg. Osztrák-Magyar Monarchia) – państwo związkowe w Europie Środkowej istniejące w latach 1867–1918.
IVECO SpA (skrót od: Industrial Vehicles Corporation, często pisana jako Iveco) jest włoskim przedsiębiorstwem o zasięgu ogólnoświatowym z siedzibą w Turynie, kontrolowanym przez koncern Fiat, specjalizującym się w produkcji samochodów dostawczych, ciężarowych, wojskowych i silników. Za pośrednictwem należącej doń firmy Irisbus jest również czołowym producentem autobusów i podwozi autobusowych.

Sanocka Fabryka Autobusów "Autosan" (1958-1991)

San H01B

San H100A

Po zakończeniu produkcji Starów N52 uruchomiono produkcję autobusów pod marką San H01 o samonośnej konstrukcji nadwozia (wręgowo-powłokowej). Jednocześnie firma otrzymała nową nazwę "Sanocka Fabryka Autobusów" (Autosan). Początkowo autobusy były napędzane silnikami benzynowymi. Dopiero w 1962 roku model San H27 otrzymał silnik wysokoprężny z FSC Star. W 1961 roku rozpoczęto produkcję modelu San H25. W 1966 roku uruchomiono produkcję modelu San H100 z nadwoziem o konstrukcji ramowej.

Tramwaj (z ang. tram way - linia tramwajowa, tram - tramwaj) – pojazd szynowy służący do transportu miejskiego, poruszający się w ruchu mieszanym po jezdni lub na wydzielonym albo niezależnym torowisku. Istnieją sieci przebiegające częściowo w tunelach.
San H27B - autobus miejski produkowany w latach 1964-1967 przez polską firmę SFA. Pojazd ten był kontynuacją autobusu San H01B i modernizacją modelu San H25B.

Po ukończeniu w 1955 r. studiów artystycznych Zdzisław Beksiński, potomek założyciela fabryki, przez kilka lat pracował w studiu projektowym fabryki jako stylista, choć wówczas określano ten etat jako "plastyk". Brał udział w projektowaniu kilku nowatorskich prototypów autobusów.

W latach 1961-1967 w SFA były lakierowane i ostatecznie montowane eksportowe wersje samochodu dostawczego Nysa N58/N61M/N61S. Powstało ich łącznie 2900 sztuk.

Białoruś, Republika Białorusi (również często niepoprawnie Republika Białoruś) (biał. Беларусь ?/i, Рэспубліка Беларусь ?/i, Biełaruś, Respublika Biełaruś ros. Беларусь, Республика Беларусь) – państwo w Europie Wschodniej. Graniczy z Polską (na zachodzie), Litwą, Łotwą (na północy), Rosją (na wschodzie) i Ukrainą (na południu). Nie posiada dostępu do morza.
Autosan H7 „Solina” - rodzina autobusów miejskich i podmiejskich (Autosan H7-20.07 „Solina City”, Autosan H7-20MB „Solina”, Autosan H7-10MB „Solina LE”), międzymiastowych (Autosan H7-10MB „Solina”) oraz specjalnych (Autosan H7-10DW) firmy Autosan S.A., produkowana od marca 2006 roku. Model "Autosan H7-10MB „Solina”" zadebiutował na targach Transexpo jesienią 2005 roku. Rodzina H7 „Solina” zastąpiła rodzinę autobusów H7 Traper/Trafic, produkowaną do marca 2006 roku.

Po "Sanoku 09" w "Sanockiej Fabryce Autobusów" przyszła kolej na produkcję od końca 1973 roku zmodernizowanego autobusu – Autosan H9. Jego prototyp powstał w 1969 roku i był to pierwszy model tej marki. Kolejne odmiany "Autosana H9" stopniowo zastępowały autobusy marki San. Montowano w nich silniki firmy WSW Andoria z Andrychowa, bądź opcjonalnie z FSC Star ze Starachowic lub WSK PZL-Mielec.

S42 - polski silnik niskoprężny, czterosuwowy produkowany przez Fabrykę Samochodów Ciężarowych "Star", będący protoplastą całej gamy silników pochodnych stosowanych głównie do napędu samochodów ciężarowych Star.
Autosan Sancity 12LF, Autosan M12LE Sancity – niskopodłogowy (Low Floor) i niskowejściowy (Low Entry) autobus miejski klasy maxi, które będą produkowane seryjnie od 2010 roku przez firmę Autosan w Sanoku. Obie odmiany, zwane czasem Sancity 12, należą do modułowej rodziny M1xLx Sancity. Docelowe plany sprzedaży sięgają 70-100 szt. rocznie, oraz 20-30 sztuk w pierwszym roku produkcji. Jako pierwszy do produkcji wprowadzony został model niskowejściowy.

W 1981 roku powstał pierwszy prototyp autobusu nowej rodziny Autosan H10, która weszła do produkcji w 1984 roku. W założeniach nowa rodzina miała docelowo zastąpić starszą rodzinę Autosan H9. Jednak trudności we wdrażaniu jej produkcji oraz wyższa cena spowodowały, iż obie rodziny produkowano równolegle.

Sanocka Fabryka Autobusów składała się z trzech podstawowych oddziałów zwanych zakładami: Zakładu Autobusów i Furgonów w Sanoku, Zakładu Budowy Przyczep i Naczep w Zasławiu oraz Zakładu Budowy Przyczep Rolniczych w Barwicach. Oddział w Zasławiu był największym producentem przyczep w kraju oraz współpracował z włoską firmą "Piacenza".

Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.
Nowy Sącz – miasto powiatowe i na prawach powiatu grodzkiego, w województwie małopolskim. Przed reformą administracyjną w 1998 r. stolica województwa nowosądeckiego. W latach 1973-1977 miasto było siedzibą gminy wiejskiej Nowy Sącz. Trzecie co do liczby mieszkańców i piąte co do powierzchni miasto w województwie małopolskim. Liczba ludności: 84 556 (GUS, grudzień 2009). Ważny węzeł komunikacyjny, główny ośrodek turystyczny ziemi sądeckiej. Jedno z najstarszych miast w Małopolsce – lokowane 8 listopada 1292 r.

"Autosan" w latach 1950-1990 zapewniał dla potrzeb kraju duże liczby tanich autobusów. W szczytowym okresie pod koniec lat 70. produkcja autobusów przekraczała 4000 szt. rocznie (4220 szt. w 1978 r.). Produkowano również blisko 2 tys. rocznie samochodów-furgonów i blisko 40 tysięcy przyczep rocznie. Zatrudnienie sięgało około 7 tys. osób.

Autosan Eurolider 13 – autobus międzymiastowy produkowany seryjnie od początku 2009 roku, początkowo pod oznaczeniem Autosan A1213C Eurolider, przez zakłady Autosan w Sanoku. Należy do modułowej rodziny A12 Eurolider.
Powstanie listopadowe – polskie powstanie narodowe przeciw Rosji, które wybuchło w nocy z 29 listopada na 30 listopada 1830, a zakończyło się 21 października 1831 [5]. Zasięgiem swoim objęło Królestwo Polskie i część prowincji zabranych (Litwę, Żmudź i Wołyń).

Współczesność firmy i marki

Autosan S.A. (od 1991)

Autosan H7-10.06 MB „Solina” w Krakowie

Autosan A8V „Wetlina City” na targach Transexpo 2008 w Kielcach

Autosan A0808T Gemini z 2004 roku

Autosan M09LE Sancity z MPK Kraków

Autosan A1010T DW dla policji na bazie modelu A1010T „Lider”

Autosan A1010T Lider 3 jako autobus szkolny w Makó, Węgry

Autosan A1012T Lider w Krakowie

Autosan A0909L Tramp II w Krakowie

Autosan M12LE Sancity na Transexpo 2009

Autosan A1212C Eurolider na Transexpo 2009

Autosan A1213C Eurolider na Transexpo 2008

Autosan A1112T Ramzes (z prawej) na Transexpo 2007 w Kielcach

Zabudowa autobusowa na bazie Mercedes-Benz Sprinter 518 CDI podczas Transexpo 2008

Autosany H9-21

Autosan H6-10 "Żaczek" w 1999 roku

Autosan H10-10S "Urwis" w 1999 roku

W 1991 roku "SFA Autosan" przekształcono w firmę "Autosan S.A.". Zakład Budowy Przyczep i Naczep w Zasławiu został najprawdopodobniej usamodzielniony i działa do dziś. W dniu 2 kwietnia 1994 roku zawarto umowę pomiędzy Autosanem i firmą "Sobiesław Zasada Centrum S.A." o konwersji długów na akcje. Umowa weszła w życie po pół roku, czyli 2 grudnia 1994 roku. W jej wyniku większość akcji tej firmy należy do "Grupy Zasada", założonej przez Sobiesława Zasadę. Wraz z Jelczem od lipca 2002 współpracuje ona za pośrednictwem przedsiębiorstwa Polskie Autobusy Sp. z o.o.. W ramach tej grupy Autosan specjalizował się w produkcji autobusów międzymiastowych, szkolnych i turystycznych. Dostarczał również zaprojektowane przez siebie podwozia modelu Gemini dla Jelcza M083C Libero. Po ogłoszeniu upadłości Jelcza w 2008 r. zarząd firmy podjął decyzję o opracowaniu i wdrożeniu do produkcji nowych odmian autobusów miejskich. Autosan jest czołowym w Polsce producentem autobusów międzymiastowych i szkolnych. Spółka "Polskie Autobusy" zajmuje się sprzedażą autobusów marek Autosan i Jelcz.

Polskie Koleje Państwowe Spółka Akcyjna (PKP S.A.) – powstała w wyniku komercjalizacji istniejącego od 1926 przedsiębiorstwa państwowego Polskie Koleje Państwowe. Ich jedynym akcjonariuszem jest Skarb Państwa, który reprezentuje obecnie Ministerstwo Infrastruktury. Spółka pełni dominującą rolę w Grupie PKP. Do jej podstawowych zadań należą:
Czerwonak (nazwa średniowieczna Czerwony Młyn) – duża wieś gminna położona na północny wschód od Poznania na terenie powiatu poznańskiego w województwie wielkopolskim przy drodze wojewódzkiej nr 196. Siedziba gminy Czerwonak.

Po przemianach przełomu lat 80. i 90. firma stopniowo modernizowała produkowane modele. W wyniku głębszej modernizacji Autosana H9-21 w roku 2000 powstał model "Autosan A0909L Tramp". W tym samym roku wdrożono do produkcji jego odmianę szkolną, tzw. gimbusa, model "Autosan A0903S Smyk". Rodzina Autosan H10 stała się podstawą nowej rodziny Autosan A10, A11, A12 Lider wprowadzanej do produkcji stopniowo od 1994 roku. Na targach Transexpo 2005 zadebiutował autobus Autosan H7-10 "Solina", z nowej rodziny, która weszła do produkcji wiosną 2006 roku.

Bolechowo-Osiedle – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie poznańskim, w gminie Czerwonak, na wschodnim brzegu Warty, 4,5 km na wschód-południowy wschód od Biedruska. Siedziba firmy Solaris Bus & Coach S.A..
Fiat 666RN - Autobus miejski lub międzymiastowy, produkowany na przełomie lat 40. i 50. przez włoską firmę Fiat. Miejsce kierowcy umieszczone było nietypowo, bo po prawej stronie pojazdu.

W lutym 1997 roku, w miejsce "Zakładu Krótkich Serii", powstała firma "Autosan-Bussan Sp. z o.o.", zajmująca się produkcją małych autobusów. "Autosan-Bussan" w 1999 roku wykonał partię 88 autobusów szkolnych H6-10.03S "Żaczek". Powstało wówczas również co najmniej 7 sztuk autobusu międzymiastowego Autosan H6-10 „Melon”. Był to szczyt popularności modeli tej firmy. W 1999 roku rozpoczęto produkcję autobusów rodziny Autosan H7. Spółka "Autosan-Bussan" w 2002 roku została zlikwidowana, a jej majątek włączony w strukturę "Autosan S.A.".

ZSD Nysa – polski samochód dostawczy opracowany na bazie Warszawy i Żuka. Miała wspólne z nimi podwozie, silnik (początkowo dolnozaworowy M-20, później górnozaworowy S-21), układ jezdny oraz elementy nadwozia.
Silnik o zapłonie samoczynnym (znany powszechnie jako silnik wysokoprężny lub silnik Diesla, ZS) – silnik cieplny spalinowy tłokowy o spalaniu wewnętrznym, w którym ciśnienie maksymalne czynnika jest znacznie większe, niż w silnikach niskoprężnych (z zapłonem iskrowym), a do zapłonu paliwa nie jest wymagane żadne zewnętrzne źródło energii, ma miejsce zapłon samoczynny.

W latach 80. marka "Autosan" była dobrze znana ze swych wyrobów w Europie Wschodniej. Po przemianach gospodarczych w latach 90., które zaowocowały wprowadzeniem tam wysokich ceł importowych, firma czterokrotnie zabiegała o uruchomienie montażu swoich autobusów w Rosji (w Orenburgu, wspólnie z firmą PAZ, w Obwodzie Kaliningradzkim) i na Białorusi. Część tych starań została nawet doprowadzona do stanu gotowości technicznej zakładów montażowych. Ostatecznie jednak szerszej produkcji nie uruchomiono. Jedynie w montowni w Brześciu na Białorusi zmontowano w 2003 r. 3 sztuki modelu Autosan H7-10 Traper.

Renault Trucks – francuski producent samochodów ciężarowych, z siedzibą w Saint-Priest koło Lyonu. W 2001 roku przedsiębiorstwo zostało sprzedane grupie Volvo. W latach 1978-2002 oficjalna nazwa firmy brzmiała Renault Véhicules Industriels (od 1992 roku pisano Renault V. I. lub krótko RVI). Do 1999 roku wytwarzano także autobusy pod markami Renault (przejęła ona również tradycje takich marek jak Berliet) oraz Karosa. Jednak oddział zajmujący się ich produkcja został sprzedany koncernowi Fiat-IVECO, a marka autobusów przekształcona na Irisbus.
Nacjonalizacja – akt przejęcia przez państwo prywatnego mienia. W rzadkich przypadkach może to być również przejęcie mienia należącego do samorządu. Nie należy mylić nacjonalizacji, która jest stosowana wobec określonej kategorii mienia lub osób, z wywłaszczeniem, które dotyczy konkretnej osoby i konkretnej sprawy.

W latach 1997-2001 firma "Granus" w Zvolen (ex "Liaz Zvolen") na Słowacji produkowała autobusy z nadwoziami "Autosana" (początkowo H10-11.11 "Local-2", później również H7-10/20, A10-12T "Lider" oraz A11-12T "San"), ale z innym zespołem napędowo-jezdnym. Pod koniec 1999 r. "Autosan" przejął 30% akcji tej firmy i zmienił jej nazwę na "Granussan". Najprawdopodobniej w 2003 roku współpraca Autosana z "Granussan" została ostatecznie zakończona.

FIAT, Fabbrica Italiana di Automobili Torino (pl. Włoska Fabryka Samochodów w Turynie) – włoski koncern motoryzacyjny, mający swą siedzibę w Turynie. Znany głównie z produkcji pod swoją marką popularnych samochodów osobowych i dostawczych.
POLMO - Zjednoczenie Przemysłu Motoryzacyjnego POLMO funkcjonujące w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, zlikwidowane 15 lipca 1982 i powołane ponownie pod nazwą Zrzeszenie Przemysłu Motoryzacyjnego POLMO.

Od 2003 r. firma "Autosan" ponownie wkroczyła na rynki eksportowe, zawierając kontrakty na dostawy autobusów do Wielkiej Brytanii, Szwecji, Rumunii, Słowacji i Węgier. Eksport stopniowo rósł, a następnie zaczął nieco spadać i w kolejnych latach wynosił: 2003 - 8 szt., 2004 - 24 szt., 2005 - 34 szt., 2006 - 78 szt., 2007 - 71 szt., 2008 - 65 szt., 2010 - 17 sztuk. Poziom produkcji osiągnął minimum w 2005 roku. Powstało wówczas 259 sztuk autobusów. W następnych latach ustabilizowała się ona powyżej 300 szt./rok (2006 - 310 szt., 2007 - 321 szt., 2008 - 333 szt.). Ze względu na coraz mniejszą sprzedaż autobusów międzymiastowych w Polsce oraz spadek eksportu wielkość produkcji została znacząco zmniejszona i wynosiła w kolejnych latach: 2009 - 193 szt., 2010 - 112 sztuk.

Barwice (do 1945 niem. Bärwalde) – miasto w woj. zachodniopomorskim, w powiecie szczecineckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Barwice. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. koszalińskiego. Ośrodek usługowy regionu rolniczego. Drobny przemysł: zakład produkcji przyczep i naczep samochodowych, przemysł papierniczy i spożywczy.
Autosan A0808MN Sancity – niskowejściowy autobus miejski klasy midi produkowany od jesieni 2008 do połowy 2009 roku w Sanoku przez firmę Autosan. Jego poprzednikiem produkowanym z wykorzystaniem podwozia firmy Autosan był model Jelcz M083C Libero, następcą jest nieco zmodernizowany model Autosan M09LE Sancity. A0808MN Sancity przeznaczony jest do przewozów na liniach miejskich i trasach podmiejskich o niewielkim obciążeniu.

W Autosanach montuje się głównie części firm zachodnich (np. silniki Cummins, Iveco, Mercedes-Benz, Renault). Autobusy te spełniają normy i przepisy krajowe oraz międzynarodowe (m.in. normy EURO dotyczące emisji spalin).

Głównymi częściami firmy związanymi z projektowaniem, produkcją i remontami autobusów są obecnie: "Biuro Rozwoju", "Zakład Produkcji Autobusów", "Zakład Produkcji Części", "Zakład Napraw Autobusów i Recyclingu".

W 2008 roku weszła do sprzedaży nowa rodzina autobusów klasy mini Autosan Wetlina, zaprezentowanych po raz pierwszy na targach Transexpo w Kielcach we wrześniu 2007. Składają się na nią wersje: turystyczna, miejska i międzymiastowa. "Wetlina" produkowana jest obok dotychczasowej rodziny Autosan H7 "Solina". Na targach Transexpo 2008 zadebiutował model Autosan A1213C Eurolider z nowej rodziny modułowych autobusów międzymiastowych i turystycznych "Autosan A12". Rodzina o wymiarach 9.7, 12 i 13.2 metra zapewni produktom firmy rodzinne podobieństwo i zastąpi modele z rodziny "Lider". Stylizacją nowych modeli zajmuje się firma "Nc.Art" z Sękocina Starego koło Warszawy. Wprowadzane do sprzedaży są również minibusy na bazie Mercedesa Sprintera. Po upadłości Jelcza w 2008 r. firma Autosan zaczęła wprowadzać do swojej oferty modele miejskie. W 2008 r. są to modele Wetlina City oraz Autosan A0808MN Sancity. Trwają prace nad nową modułową rodziną autobusów miejskich klasy midi i mega. We wrześniu 2009 roku zadebiutowały modele Autosan A1212C Eurolider oraz pierwszy niskowejściowy model z rodziny "M1xLx" Autosan M12LE Sancity. Projekt techniczny autobusów miejskich i podmiejskich wykonuje Grupa inżynierska DOT3D z Czerwonaka. W maju 2010 roku zaprezentowany został niskopodłogowy model Autosan Sancity 12LF, który jest kolejnym przedstawicielem modułowej serii autobusów miejskich M1xLx. 6 października 2010 roku podczas targów Transexpo 2010 w Kielcach odbyła się premiera niskpodłogowego, przegubowego autobusu miejskiego Autosan Sancity 18LF. Model ten jest pierwszym przegubowym autobusem skonstruowanym przez firmę Autosan. Podczas targów Transexpo 2011, które odbyły się w dniach 20-22 września 2011 roku przedstawiono dwa nowe modele. Pierwszym z nich był niskopodłogowy autobus miejski klasy midi Autosan Sancity 10LF, będący kolejną odmianą modułowej serii M1xLx. Kolejny pojazd to zmodernizowany autobus międzymiastowy i podmiejski Autosan Tramp FL o długości 9,5 m. W modelu tym zastosowano nowy typ nadwozia o konstrukcji zunifikowanej z należącymi do serii A10, autobusami Autosan A1010T i A1012T.

Sobiesław Zasada (ur. 27 stycznia 1930 roku w Dąbrowie Górniczej) – polski kierowca rajdowy, oszczepnik i biznesmen. Ekonomista po krakowskiej Akademii Handlowej.
Hummer – marka samochodów terenowych, produkowanych przez AM General Corporation, która sprzedała nazwę i pozwolenia na nowe modele i produkcję koncernowi General Motors Corporation. Nazwa Hummer pochodzi od nazwy Humvee i początkowo była nazwą potoczną, nadaną przez żołnierzy armii amerykańskiej pojazdowi wielozadaniowemu HMMWV.

W latach 90. spadająca produkcja autobusów oraz przekształcenia własnościowe skłoniły firmę do dywersyfikacji produkcji. Od 1996 roku dla Wojska Polskiego produkowane są kabiny szczelne elektromagnetycznie, kabiny dla mobilnych urządzeń łączności (montowane na podwoziu Hummer HMMWV), oraz nadwozia specjalne wsparcia technicznego "Sarna II".

Starachowice (w latach 1939-49 Starachowice-Wierzbnik) – miasto w województwie świętokrzyskim, w powiecie starachowickim. Położone na pograniczu Gór Świętokrzyskich i Przedgórza Iłżeckiego. Leży w dolinie rzeki Kamiennej i jest otoczone rozległymi lasami – pozostałością Puszczy Świętokrzyskiej.
San – marka polskich autobusów, produkowanych w Sanockiej Fabryce Autobusów "Autosan" w latach 1958-1967 (modele H01, H25 i H27 z nadwoziem samonośnym) i od 1967 do 1974 (model H100).

Kolejnym ważnym i rozwijającym się od 2001 roku działem jest projektowanie i produkcja elementów pojazdów szynowych, zwłaszcza nadwozi szynobusów i tramwajów. W tym zakresie jest ona realizowana we współpracy z firmami krajowymi: Pojazdy Szynowe PESA Bydgoszcz S.A. Holding z Bydgoszczy, NEWAG S.A. z Nowego Sącza, Poznańskie Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego S.A. z Poznania, Kolejowe Zakłady Maszyn KOLZAM S.A. z Raciborza, Solaris Bus & Coach z Bolechowa (kadłuby Tramino) oraz zagranicznymi (Bombardier Transportation). Ponadto "Zakład Napraw i Recyklingu Autobusów" wykonuje m.in. remonty kapitalne i odbudowy autobusów Autosan.

Polskie Zakłady Lotnicze Sp. z o.o. (PZL Mielec), największe zakłady lotnicze w Polsce, ulokowane są w Mielcu w województwie podkarpackim. Powstały w 1938 roku jako Zakład Nr 2 Państwowych Zakładów Lotniczych, w 1999 roku w wyniku restrukturyzacji stały się niezależnym podmiotem gospodarczym. Firma działa w Specjalnej Strefie Ekonomicznej EURO-PARK MIELEC.
Słowacja, Republika Słowacka () – państwo śródlądowe w Europie Środkowej. Graniczy z Austrią (127 km), Polską (597 km), Czechami (240 km), Ukrainą (98 km) oraz Węgrami (678 km). Łączna długość granicy lądowej wynosi 1740 km. Do 1993 wchodziła w skład Czechosłowacji. Od maja 2004 kraj należy do Unii Europejskiej, a od 1 stycznia 2009 – do strefy euro. Stolicą państwa jest Bratysława, położona nad Dunajem przy granicy z Austrią i Węgrami.

Zatrudnienie w firmie wynosi około 900 osób, w wyniku kryzysu w połowie 2009 roku zmniejszyło się o około 40 pracowników biurowych.

Tradycyjnym symbolem firmy i marki "Autosan" jest lecący bocian biały.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)