Autosan H10 - Polski Serwis Naukowy

Autosan H10 – seria autobusów miejskich, lokalnych i międzymiastowych klasy midi lub maxi produkowanych w latach 1984-2004 przez zakłady Autosan w Sanoku.

Historia

Prototyp

Pierwszy prototyp "Autosana H10" o oznaczeniu H10-20.01 ujrzał światło dzienne w 1981 roku, przy czym miał wiele wspólnego ze swoim poprzednikiem – "Autosanem H9", jednak zamontowano w nim doładowany silnik produkcji WSW Andoria 6CT107 o mocy 170 KM zblokowany z 5-biegową manualną skrzynią biegów S5-45. Dostawcą osi przedniej oraz mostu napędowego była Fabryka Samochodów Ciężarowych "Star".

Tczew (kaszb. Dërszewò, koc. Derszewo, niem. Dirschau, łac. Trsovia) – miasto i gmina w województwie pomorskim, siedziba powiatu tczewskiego. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa gdańskiego.
Renault Trucks – francuski producent samochodów ciężarowych, z siedzibą w Saint-Priest koło Lyonu. W 2001 roku przedsiębiorstwo zostało sprzedane grupie Volvo. W latach 1978-2002 oficjalna nazwa firmy brzmiała Renault Véhicules Industriels (od 1992 roku pisano Renault V. I. lub krótko RVI). Do 1999 roku wytwarzano także autobusy pod markami Renault (przejęła ona również tradycje takich marek jak Berliet) oraz Karosa. Jednak oddział zajmujący się ich produkcja został sprzedany koncernowi Fiat-IVECO, a marka autobusów przekształcona na Irisbus.

Rok później opracowano kolejne prototypy tej rodziny. Pierwszym z nich był "Autosan H10-20.02", który wyróżniał się w stosunku do podtypu ".01" dwuskrzydłowymi drzwiami, mostem napędowym o mniejszym przełożeniu oraz liczbą i rodzajem zastosowanych foteli. Ów prototyp był jednocześnie pierwszym sprzedanym egzemplarzem "Autosana H10" – kupił go ZT Sanok. Drugim prototypem zbudowanym w 1982 roku był "Autosan H10-21". W pojeździe tym zastosowano 6-cylindrowy jugosłowiański silnik diesla Tam F6L-413FR o mocy 192 KM zblokowany z 5-biegową skrzynią manualną Famos 5MS-6024. Obydwa prototypy zostały pokazane na Międzynarodowych Targach Poznańskich w 1982 roku.

Polskie Zakłady Lotnicze Sp. z o.o. (PZL Mielec), największe zakłady lotnicze w Polsce, ulokowane są w Mielcu w województwie podkarpackim. Powstały w 1938 roku jako Zakład Nr 2 Państwowych Zakładów Lotniczych, w 1999 roku w wyniku restrukturyzacji stały się niezależnym podmiotem gospodarczym. Firma działa w Specjalnej Strefie Ekonomicznej EURO-PARK MIELEC.
Słowacja, Republika Słowacka () – państwo śródlądowe w Europie Środkowej. Graniczy z Austrią (127 km), Polską (597 km), Czechami (240 km), Ukrainą (98 km) oraz Węgrami (678 km). Łączna długość granicy lądowej wynosi 1740 km. Do 1993 wchodziła w skład Czechosłowacji. Od maja 2004 kraj należy do Unii Europejskiej, a od 1 stycznia 2009 – do strefy euro. Stolicą państwa jest Bratysława, położona nad Dunajem przy granicy z Austrią i Węgrami.

W 1983 roku zbudowano 4 prototypy rodziny "Autosan H10". Pierwszym z nich był 11 metrowy model "H10-51" wyposażony w silnik TAM F6L-413FR oraz osie tego samego producenta. Kolejnym prototypem był model "H10-53", wyposażony w polski silnik Andoria 6CT107 o mocy 170 KM i zblokowany ze skrzynią biegów S5-45 z Tczewa. Trzeci prototyp to 12 metrowy autobus międzymiastowym o oznaczeniu "H10-12". No napędu tego pojazdu przewidziano polski silnik WS Mielec SW680/95/2 o mocy 188 KM współpracujący z 6-biegową skrzynią 6S-90. W zawieszeniu wykorzystano przednią oś marki Jelcz oraz most napędowy Rába.

Wytwórnia Silników Wysokoprężnych Andoria S.A. - fabryka w Andrychowie, specjalizująca się w produkcji silników wysokoprężnych i podzespołów do nich. Obecnie firma znajduje się w likwidacji.
Renault S.A. to istniejący od 1898 r. we Francji producent samochodów, będący zarazem jedną z najstarszych firm samochodowych. Koncern zatrudnia 130 tys. pracowników na całym świecie, z czego 63 tys. we Francji.

Ostatnim prototypem był miejski model "H10-35" wyposażonym w 4 pary dwuskrzydłowych drzwi. We wnętrzu pojazdu zastosowano elementy z autobusu Jelcz-Berliet PR110U (np. siedzenia, mechanizmy drzwiowe). W prototypie tym zastosowano pneumatyczne zawieszenie osi przedniej (marki Jelcz) oraz tylnego mostu (marki Raba). Do napędu "H10-35" zastosowano silnik Andoria 6CT107 o mocy 170 KM.

Fabryka Samochodów Ciężarowych "Star" – zakłady motoryzacyjne specjalizujące się w produkcji lekkich i średnich samochodów ciężarowych, istniejące do początku lat 90. XX wieku.
Cummins Inc. – koncern zajmujący się konstruowaniem i produkcją silników wysokoprężnych oraz innych układów napędowych dla producentów ciężarówek, autobusów, maszyn budowlanych, przemysłowych, rolniczych, kolejowych, sprzętu morskiego, wojskowego. Siedziba znajduje się w Columbus w stanie Indiana (USA).

Produkcja

Autosan H10-10S "Urwis" w 1999 roku

Autobus Granus H10-11 z SAD Žilina zmontowany na Słowacji w zakładach Granus (ex LIAZ Zvolen) z podzespołów Autosana H10

Autosan H10 należący do PKS Jasło

Produkcję serii H10 rozpoczęto w 1984 roku, zaś pierwsze seryjne egzemplarze autobusów międzymiastowych ujrzały światło dziennie pod koniec tego roku. Jednak nie cieszyły się one powodzeniem, toteż pracowano nad serią "Autosan H10-12" i w 1985 roku opracowano kolejne dwa prototypy.

Autosan - marka polskich autobusów, produkowanych niegdyś w "Sanockiej Fabryce Autobusów „Autosan”", a od 1991 roku w przedsiębiorstwie "Autosan S.A." w Sanoku.
Jelcz PR110 – polski autobus miejski, produkowany w latach 1975-1992 przez polską firmę Jelcz w Jelczu (obecnie Jelczu-Laskowicach) koło Oławy na licencji francuskiego Berlieta. Model ten stanowi licencyjną modernizację francuskiego autobusu Berliet PR100. Przeznaczony dla komunikacji miejskiej.

Oficjalnie wprowadzono model H10 do produkcji seryjnej na przełomie lat 1984/1985. Wtedy w ofercie sanockiego producenta znajdowały się modele "Autosan H10-11" oraz "Autosan H10-12". Pracowano również nad autobusem miejskim "Autosan H10-30", który nie wszedł do produkcji seryjnej (trzy prototypy w 1985 roku).

W 1991 powstał pierwszy Autosan H10-11.11, będący autobusem typowo miejskim. Pierwszy egzemplarz trafił do Chojnic.

Sanok – (Królewskie Wolne Miasto Sanok; węg. Sánók, niem. Saanig, ukr. Сянік, łac. Sanocum, jidysz Sonik, heb. סנוק lub סאנוק), miasto powiatowe w województwie podkarpackim. Położone w dolinie Sanu, na terenie Kotliny Sanockiej, u podnóża Gór Słonnych i Pogórza Bukowskiego w Euroregionie Karpackim. Miasto liczy ok. 40 tys. mieszkańców i ma powierzchnię 38,15 km² (2005).
TAM (Tovarna Avtomobil Maribor), później TVM (Tovarna Vozil Maribor) - słoweńskie przedsiębiorstwo motoryzacyjne, które od 1947 roku produkuje autobusy i ciężarówki.

Popyt na autobusy lokalne i międzymiastowe był duży, zaś braki materiałowe w Polsce skutecznie ograniczały produkcję. Zakłady WSW Andrychów nie nadążały z produkcją silników, toteż "Autosan" zmuszony był wyposażyć swoje autobusy w silnik produkcji TAM o mocy 192 KM, który w 1987 roku zastąpiono mocniejszym, o mocy 256 KM. Modele te nazywały się "Autosan H10-11.14" i od tamtej pory nie wniesiono do konstrukcji znaczniejszych modyfikacji.

Zmiany gospodarcze w Polsce na przełomie lat 80. i 90. wymusiły modernizację autobusów. Obok silników z WSW Andrychów i WSK Mielec zaczęto stosować silniki firm zachodnich Renault, Iveco, a później również Cummins. Autobusy "Autosan H10-12" produkowano do 2000 roku, zaś odmiany modelu "Autosan H10-10" do 2004 roku.

W latach 1997-2001 firma "Granus" w Zwoleniu (ex "Liaz Zvolen") na Słowacji produkowała autobusy z nadwoziami "Autosana". Początkowo był to model Autosan H10-11.11 "Local-2", później również Autosan A10-12T "Lider" oraz Autosan A11-12T "San", ale z innym zespołem napędowo-jezdnym i pod własną marką.

Główne różnice pomiędzy poszczególnymi wersjami autobusów "Autosan H10" wynikały z rodzaju zastosowanego silnika i ewentualnych zmian wynikających z ich użycia. O producencie silnika informuje m.in. symbol literowy używany w nazwach niektórych wersji autobusów. "A" – to silnik z WSW Andrychów, "R" lub "RE" – to silnik firmy Renault.

Rodzina "Autosan H10" stała się podstawą zmodernizowanej rodziny Autosan A10, A11.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)