Awarowie - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy wczesnośredniowiecznego ludu ałtajskiego. Zapoznaj się również z: współczesny naród kaukaski o tej nazwie.

Awarowie – koczowniczy lud mieszanego pochodzenia ugro-ałtajskiego, który w połowie VI wieku pojawił się Europie. Utworzone przez Awarów wspólnie z Kutigurami państwo Kaganat Awarów zasłynęło na przełomie VI i VII wieku łupieżczymi wyprawami głównie przeciw Bizancjum. Po upadku kaganatu na początku IX wieku Awarowie stopniowo zaniknęli. Charakterystyczną cechą wyglądu zewnętrznego Awarów był niespotykany wśród innych ludów europejskich zwyczaj wiązania włosów w dwa warkocze.

Sirmium – starożytne miasto greckie, rzymskie i bizantyjskie nad rzeką Sawą, ważna twierdza broniąca północnej granicy Cesarstwa Rzymskiego, obecnie Sremska Mitrovica na terenie Serbii.
Spółgłoski faryngalne - spółgłoski szczelinowe artykułowane poprzez silne cofnięcie nasady języka, tak że powstaje szczelina między nagłośnią a tylną ścianką jamy gardłowej. Występują w językach semickich (np. w arabskim i sefardyjskiej wymowie języka hebrajskiego), północnokaukaskich i niektórych językach indiańskich (zwłaszcza salisz i wakaskich). Zgodnie z teorią laryngalną język praindoeuropejski mógł również zawierać spółgłoski faryngalne.

Etnonim

Greckie bizantyjskie: l.poj. ̉Άβαρ/Abar, l.mn. ̉Άβαρεις/Abareis, ̉Άβαροι/Abaroi, gdzie beta wymawiano jak dwuwargowe dźwięczne "b"; co nie jest ścisłą regułą dla okresu języka średniogreckiego (V-XV w.) gdyż pomiędzy okresem języka starogreckiego (VI w. p.n.e. - V w.) a erą języka nowogreckiego musiał istnieć okres przejściowy i należy pamiętać o częstej wymienności w średniowieczu W:B; jednak z "b" zachował się we wszystkich językach słowiańskich (za wyjątkiem bułgarskiego i dolnołużyckiego, którego go nie znały), prasłowiańskie l.poj. *Obъr, l.mn. *Obъrъ, staroruskie Obъre, Obъri (ОБЪРЕ, ОБЪРИ), l.poj. Obъrinъ. We wszystkich językach słowiańskich, które ten etnikon znały, dało początek słowu "olbrzym, gigant" (za wyjątkiem ruskiego - gdzie Awar, koczownik): serbskie i chorwackie, częste zwłaszcza w nazwach miejscowych Obre/Обре, Obrov/Обров, Obrovac/Обровац, staropolskie obrzym (współcześnie z mazowiecką epentezą l olbrzym), słoweńskie óbǝr/ober, czeskie obr, słowackie obor, górnołużyckie hobr - "wielkolud, gigant".

Język rosyjski (русский язык, russkij jazyk; dawniej też język wielkoruski) – język należący do grupy oraz jest jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.
Przegłos inaczej metafonia (umlaut – z niem. ) to wymiana samogłosek w temacie (np. w języku niemieckim i praindoeuropejskim) jak również proces fonetyczny w wyniku którego przegłos się pojawia, np. przegłos lechicki.

G.-R. A.-K. Gusejnow zwrócił uwagę na prawidłowość, iż górnołużyckie hobr (z faryngalnym/gardłowym h, czyli spółgłoską szczelinową miękkopodniebienną bezdźwięczną, w języku polskim zapisywanemu dwuznakiem Ch) odpowiada X-wieczne słoweńskie *о́bъrъ/*о́bьrъ z długim zamkniętym ó pod wschodzącym akcentem w pierwszym zgłosce, co ma miejsce w dialektach Karyntii, Styrii i Recji, a to koreluje z faktem, iż w ruskich latopisach etnonim Obъre, Obъri zapisywano za pomocą omegi odpowiadającej greckiemu długiemu ō, a nie przez omikron (odpowiadającemu krótkiemu o) - ωбърЬ, ωбъринъ, ts. w Żywocie Teodozjusza Pieczerskiego (1219 r., w miejsce łacińskiego Hunnus), podobnie w Czeti Minei (Минеи-Четии, redakcji z XV wieku) ωбьринъ oraz w XVI-wiecznym rękopisie Творения Мефодия Патарского ωбъри, co oznacza, że pierwsza samogłoska pierwotnie miała brzmienie odrobinę inne od dzisiejszego o (przegłos).

Słowo o wyprawie Igora (Слово о плъку Игоревe trans. Slovo o pl’’ku Igorevě także Słowo o pułku Igora) – zabytek literatury staroruskiej z okresu Rusi Kijowskiej.
Bułgarzy - naród zamieszkujący głównie Bułgarię, w mniejszej liczbie także Macedonię, Grecję, Ukrainę i Mołdawię. Uważa się, iż Bułgarzy są potomkami trzech ludów - Słowian, którzy osiedlili się na Półwyspie Bałkańskim w VI wieku, Protobułgarów, którzy przybyli na Bałkany w VII wieku, a także Traków, lokalnej ludności, zamieszkującej tereny wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego od głębokiej starożytności.

W Słowie o pułku Igora występuje:

Поскепаны саблями калеными шеломы оварьскыя от тебе, яр туре Всеволоде!
transliteracja:
Poskepany sabljami kalenymi szelomy owar'skyja ot tebe, jar ture Wsewolode!
tłumaczenie:
Porąbane szablami hartowanymi hełmy awarskie przez ciebie, jar-turze Wsiewołodzie!

Pochodzenie Awarów

Relacje współczesnych

Pierwszą informację o Awarach podaje w swej Kronice Menander. Pisze on o pojawieniu się w Konstantynopolu poselstwa awarskiego na przełomie 557 i 558 roku. Awarzy byli wedle Menandra zupełnie nieznani Bizantyjczykom. Sensację wzbudził ich wygląd – długie splecione warkocze noszone przez mężczyzn. Wydaje się, że rzeczywiście Bizantyjczycy w tym czasie nie zetknęli się z Awarami i nic o nich nie wiedzieli, bowiem kolejną informację o Awarach Menander podaje w związku z wizytą posła kagana tureckiego Dizabula w 568 roku. Poseł miał wówczas przekazać, że Awarzy są zbiegłymi poddanymi tureckimi, których kagan zamierza ścigać i ukarać. Tenże Menander podaje również, że w trakcie poselstwa bizantyjskiego do Turków w 576 roku kagan Turksathos wyraził wobec posła greckiego Walentyna niezadowolenie z powodu układów Bizancjum z jego zbiegłymi poddanymi, Awarami, których nazwał Warchunitami.

Język średniogrecki - termin używany przez lingwistów na określenie czwartej fazy w rozwoju i ewolucji języka greckiego w okresie między założeniem Konstantynopola w roku 330 a jego upadkiem w roku 1453. Ponieważ język ten stanowił język całej epoki bizantyjskiej przeto często nazywany jest greką bizantyńską. Język średniogrecki zrodził się z języka koine u zarania epoki średniowiecznej. Początkowo, w mieście Konstantynopolu jako nowej stolicy cesarstwa, używano języka łacińskiego, jednak od czasów cesarza Herakliusza język grecki wrócił jako język dworu. Greka stanowiła też język kościoła i liturgii oraz edukacji. Greka bizantyńska posiadała liczne dialekty lokalne, np. bałkański, wyspiarski, syryjski, egipski, południowoitalski i sycylijski .
Język dolnołużycki (dolnoserbska rěc, dolnoserbšćina) - jeden z dwóch języków łużyckich, którym posługują się Dolnołużyczanie na niewielkim obszarze wokół Chociebuża we wschodniej części Niemiec.

Najwięcej wiadomości o pochodzeniu Awarów przynosi list kagana Tardu do cesarza Maurycjusza z 598 roku przytoczony w kronice Teofilakta Symokatty: kagan przeprowadził i drugie przedsięwzięcie i podporządkował sobie wszystkich Ogur. Jest to jedno z najsilniejszych plemion zarówno ze względu na wielką liczebność jak i wyszkolenie w rzemiośle wojennym. Żyją oni na wschodzie, gdzie przepływa rzeka Til, którą Turcy zwą Czarną. Najdawniejsi wodzowie tego plemienia nazywani byli „War” i „Hunni”. Za panowania cesarza Justyniana z owych „War” i „Hunni” niewielka grupa młodzieży tego ludu wpadła do Europy. Ci nazwawszy się Awarami, uczcili swego wodza nazwaniem „Qagan” […] Barselci, Onogurzy, Sabirowie i oprócz nich inne plemiona huńskie, ujrzawszy, że część War i Hunni uciekła w kierunku ich siedzib, przejęci zostali strachem – przypuszczali, że pośród przybyszów są Awarzy. Dlatego uczcili tych uciekinierów wspaniałymi darami, wierząc że kupili sobie w ten sposób bezpieczeństwo. Kiedy War i Hunni ujrzeli korzystny początek ucieczki, wykorzystali pomyłkę poselstwa i sami zaczęli nazywać się Awarami. Pośród plemion scytyjskich bowiem plemię Awarów jest najbitniejsze.

Kaganat Awarów – państwo w środkowej Europie utworzone przez koczownicze plemię Awarów po 568 roku z centrum w Panonii. W okresie swojej największej świetności na początku VII wieku sięgało od Lasu Wiedeńskiego na zachodzie po Don na wschodzie i od Karpat na północy po Adriatyk i dolny Dunaj na południu. Po trwającym około 30 lat kryzysie w połowie VII stulecia kaganat ponownie się skonsolidował jednak już na znacznie mniejszym terytorium. Kres, istnieniu państwa zadali na przełomie VIII i IX wieku Frankowie pod wodzą Karola Wielkiego. Ostatnie wzmianki o istnieniu kaganatu pochodzą z 822 roku.
Wołga (ros. Волга, mar. Jul, tat. Idel, łac. Rha) – wielka rzeka w Rosji przeduralskiej. Długość - 3531 km, powierzchnia zlewni - 1380 tys. km², średni roczny przepływ u ujścia 8 tys. m³/s (252,5 km³ rocznie). Największa i najdłuższa rzeka Europy i Rosji przeduralskiej, największa i najdłuższa na świecie rzeka uchodząca do jeziora. Płynie wyłącznie przez Rosję, tylko skrajne wschodnie ramię delty - Kigacz wyznacza granicę z Kazachstanem. W wyniku prowadzonej w czasach radzieckich budowy licznych zbiorników retencyjnych i regulacji koryta, bieg Wołgi został skrócony o ponad 160 km.

Teoria rourańska

Najstarsza teoria dotycząca pochodzenia Awarów, sformułowana w 1758 roku przez Josepha de Guignesa, a współcześnie rozwinięta przez A. Kollautza i H. Miyakawę, wiąże pochodzenie Awarów z plemieniem Rouranów. Rouran byli federacją plemion zamieszkującą terytoria pomiędzy Jeziorem Bałchasz i Tienszanem na zachodzie a wzniesieniami Wielkiego Chinganu na wschodzie. Specjalizowali się w łupieżczych wyprawach na Cesarstwo Chińskie. Okres ich dominacji trwał około 200 lat, od połowy IV wieku do 552-555 roku, kiedy to zupełnie rozbili ich dawni poddani – Turkuci.

Spółgłoska szczelinowa miękkopodniebienna bezdźwięczna - rodzaj dźwięku spółgłoskowego występujący w językach naturalnych, oznaczany w międzynarodowej transkrypcji fonetycznej IPA symbolem [x].
Spółgłoska zwarta dwuwargowa dźwięczna – rodzaj dźwięku spółgłoskowego występujący w językach naturalnych. W międzynarodowej transkrypcji fonetycznej IPA oznaczanej symbolem: [b].

Autorzy teorii powołują się zasadniczo na 5 przesłanek przemawiających za takim pochodzeniem Awarów:

Źródła chińskie podobnie jak Teofilakt mówią o schronieniu się odłamu Rouranów na obszarze północnych Chin. W relacji Teofilakta mówi się o mieście Tabgač, do którego uciekli War i Hunni. Nazwa Tabgač, wywodząca się od panujących w V i VI wieku w północnych Chinach Tabgaczy, była tureckim określeniem północnych Chin.

Cechą charakterystyczną Rouranów były noszone przez mężczyzn warkocze.

Chińska nazwa tego plemienia stanowić ma odpowiednik mongolskiego abarga – co oznacza „węże”, „wężowe ruchy” i może stanowić aluzję do warkoczy jak i zwierzęcia totemowego jednego z klanów.

Za pochodzeniem Awarów od Rouranów przemawia również porównanie dat. W 555 roku Rouran zostali rozbici przez Turkutów. W 558 roku pojawili się na przedwzgórzu Kaukazu i na dworze w Konstantynopolu.

Wreszcie zaciekłość z jaką kaganowie tureccy wypowiadają się o Awarach wskazuje na zadawnioną nienawiść. Podstawy do takich uczuć mieli niewątpliwie Turkutowie w stosunku do Rouranów. Korzystali wprawdzie ze schronienia na terytorium ich kaganatu, byli jednak przez pokolenia traktowani z pogardą jako wyrobnicy zajmujący się wytapianiem metalu.

Autorzy teorii rourańskiej odrzucają relację Teofilakta o przejęciu przez plemiona War i Hunni nazwy Awarów od prawdziwych Awarów. Ich zdaniem War i Hunni to Warchonici - oboczne (tureckie lub sogdyjskie) określenie odłamu Rouranów. Nazwa Awarowie powstała w wyniku przekształcenia tych obcych nazw.

Etnonim (gr. éthnos – lud, naród), nazwa danego narodu, plemienia, grupy etnicznej, np. Francuzi, Japończycy, Nawahowie. Wyróżnia się dwa rodzaje etnonimów:
Węgrzy albo Madziarzy (węg. l.poj.: magyar, l.mn.: magyarok) – naród liczący w sumie ok. 14,5 mln, w tym na Węgrzech 10,5 mln, pozostałe ok. 4 mln tworzy mniejszości w Rumunii (Siedmiogród), Serbii (Wojwodina), Słowacji, Słowenii, Ukrainie (rejon Karpat) i Austrii. Jedna z grup mniejszości węgierskojęzycznej zamieszkującej rumuński Siedmiogród zwana jest Szeklerami (węg. l.poj.: Székely, l.mn.: Székelyek). Część badaczy skłania się ku poglądowi, że Szeklerzy są nie Węgrami, lecz potomkami Hunów.

Terytoria federacji Rouran i Heftalitów, wedle głównych teorii ojczyzny Awarów

Najpoważniejszym zarzutem podnoszonym przeciw tej teorii jest brak jakichkolwiek informacji w źródłach chińskich o ucieczce Rouranów z terenu Chin na zachód.

Teoria heftalicka

Kolejna teoria została sformułowana na początku XX wieku przez J. Marquarta, a rozwinięta przez H. W. Haussiga. Opiera się ona zasadniczo na relacji Teofilakta. Plemiona, które Teofilakt określa jako War i Hunni, a Menander jako Warchonitów miały około połowy IV wieku przywędrować z podległych Rouranom terenów położonych na wschód od Wielkiego Chinganu, do Azji Środkowej – do zachodniego Turkiestanu. Ziemie te leżące w bezpośrednim sąsiedztwie Sogdiany stanowiły zachodnie peryferie federacji heftalickiej. Rozgromieni przez Turkutów War i Hunni uciekli w kierunku północno-zachodnim. Natomiast prawdziwymi Awarami, o których mówi Teofilakt byli Rouran.

Język staroruski – język słowiański, który na przestrzeni wieków rozwinął się w trzy języki narodowe: rosyjski, ukraiński i białoruski. Jako język literacki używany był na Rusi Kijowskiej i w krajach, które rozwinęły się po jej upadku.
Chan – tytuł oznaczający władcę w dawnych krajach Azji Środkowej; także część imienia, oznaczająca wysokie urodzenie w krajach muzułmańskich. W Mongolii, i państwach rządzonych przez potomków Czyngis-chana, tytuł ten był odpowiednikiem króla, a funkcja Wielkiego Chana odpowiednikiem Cesarza.

Przeciw tej teorii podnosi się dwa główne zarzuty. Najpierw, że wydaje się nieprawdopodobne, żeby w ciągu dwustu lat zamieszkiwania tych plemion w rejonie Sogdiany – będącej obszarem aktywności politycznej Bizancjum, pozostały one nieznane Bizantyjczykom. Menander podkreśla natomiast bardzo wyraźnie, że Awarowie byli w Konstantynopolu zupełnie nieznani. Po drugie: ani źródła chińskie ani bizantyjskie nie notują u Heftalitów zwyczaju związywania włosów w warkocze obserwowanego u Rouranów i europejskich Awarów.

Protobułgarzy również Prabułgarzy (Bułgarzy) - lud koczowniczy pochodzenia huńskiego lub tureckiego, który pomiędzy V a VII wiekiem zamieszkiwał stepy nadczarnomorskie. Nazwa Bułgar pochodzi od tureckiego bulgha i oznacza "mieszać się".
Morze Kaspijskie (per. دریای خزر, ros. Каспийское море, azerb. Xəzər dənizi, kaz. Каспий теңізі, turkm. Hazar deňzi) – bezodpływowe słone jezioro reliktowe w Azji i w niewielkiej części w Europie. Jest największym jeziorem świata z powierzchnią wynoszącą ok. 370 tys. km2 (zmieniającą się wskutek opadania poziomu wody, w 1930 roku wynosiła ona aż 442 tys. km²). Maksymalna głębokość to 1025 m. Zasolenie od 10-12‰ do bardzo dużego, sięgającego nawet 300‰ w zamkniętych zatokach. Czas wymiany wód wynosi 250 lat. W Starożytności nosiło różne nazwy: Ocean Hyrkański, Morze Azarskie i Morze Kwalijskie.

Pozostałe teorie

Uczeni rosyjscy M. I. Artamanow i L. Gumilow wychodząc od relacji Teofilakta wskazali na jeszcze inną lokalizację pierwotnych siedzib Awarów. Przyjęli oni za prawdziwe istnienie plemion War i Hunni, które wedle Teofilakta stanowiły część potężnego plemienia Ogur (utożsamionego z Ugrami). Wychodząc od tego zidentyfikowali rzekę Til (przez Turków zwaną Czarną), nad którą mieszkali War i Hunni z Wołgą i wskazali ich siedziby w rejonie na północ od jeziora Aralskiego. Według tej koncepcji Awarowie byliby silnie sturczonym plemieniem ugryjskim. Główny argument wysuwany przeciw tej teorii uznaje za dziwne, że Barsilowie mieszkający przez 100 lat w ich sąsiedztwie mogli ich pomylić z „prawdziwymi” Awarami.

Języki tureckie albo turkijskie - najliczniejsza podrodzina języków ałtajskich, obejmująca około 140 mln mówiących. Zamieszkują oni obszar Azji Mniejszej (Turcja), Zakaukazia (Azerbejdżan), Azji Środkowej (Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan, Uzbekistan, Rosja i Chiny) i Syberii (Jakucja), a także Europy Wschodniej (Karaimi, Tatarzy, Baszkirzy, Czuwasze). Dzielą się na następujące grupy: bułgarską (dziś tylko język czuwaski), oguzyjską, kipczacką, karłucką czyli krachanidzką, północnosyberyjską (tylko język jakucki i dołgański) i południowosyberyjską.
Tienszan, Tien-szan (chin. 天山 - tiān shān: "niebiańskie góry") – wielkie pasmo górskie w Azji Środkowej, na pograniczu Kazachstanu, Kirgistanu i Chin.

A. N. Bernštam zaproponował teorię „mieszaną”. W trakcie prac archeologicznych prowadzonych na terenach, na których Awarowie utworzyli w Europie swoje państwo, odnaleziono szereg zabytków nawiązujących do znalezisk dalekowschodnich takich jak: całopalenia konia wraz z uprzężą, naczynia z kwadratowymi, rogatymi wylewami charakterystyczne dla kultury mongolskiej czy tuwańskiej. Odkryto również pochodzącą z wczesnego okresu istnienia państwa awarskiego ceramikę o charakterze irańskim i sogdyjskim. Bernštam zaproponował, by przodków Awarów szukać zarówno pośród Rouranów jak i pośród Heftalitów, którzy wymieszali się ze sobą podczas wędrówki na zachód.

Karol Młot (fr. Charles Martel, niem. Karl Martell, ur. 23 sierpnia 686 w Herstalu, zm. 22 października 741 w Quierzy-sur-Oise) – frankijski majordom, a w rzeczywistości władca państwa Franków.
Kultura Awarów – kultura ludów koczowniczych zamieszkujących wraz z Awarami tereny kaganatu awarskiego, powstała pomiędzy połową VI a początkiem IX wieku.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)