Awdańcy,; – to potężny ród rycerski pochodzenia germańskiego w dawnej Polsce, używający herbu Avdank. Dokładne pochodzenie rodu Awdańców, jak również czas i okoliczności w jakich przybyli na ziemie polskie, nie zostały jak dotąd całkowicie wyjaśnione. Na temat pochodzenia tego rodu sformułowano szereg, mniej lub bardziej prawdopodobnych teorii. Z racji dużej dowolności w interpretowaniu faktów historycznych, jak również braku oparcia w źródłach pisanych, teorie te należy na razie uznać za daleko posunięte hipotezy, wymagające weryfikacji na drodze badań historycznych. Mimo wielu niepewności i znaków zapytania dotyczących pochodzenia rodu Awdańców, większość badaczy, zgadza się z twierdzeniem, że założyciele tego rodu byli z pochodzenia Skandynawami lub Anglo – Sasami i przybyli do Polski na przełomie X-XI wieku. Ród Awdańców największe znaczenie osiągnął w XI-XII wieku, kiedy jego członkowie piastowali wysokie godności dworskie i kościelne. Do historycznych przedstawicieli Awdańców należeli m.in.: Michał, prawdopodobny fundator klasztoru w Lubiniu, oraz jego synowie – Skarbimir, wychowawca, następnie palatyn (wojewoda) Bolesława III Krzywoustego, wspomagający go w walce ze Zbigniewem i w wojnach na Pomorzu, fundator kościoła w Skalbmierzu, skazany na oślepienie za bunt w 1117 przeciwko księciu, i Michał, kanclerz Bolesława III Krzywoustego ok. 1112/13. Kolebką rodu Awdańców były okolice Lubinia, Krzywinia i Kościana w Wielkopolsce. Ród stracił znaczenie w XIV wieku;. Po śmierci św. Stanisława, ród Awdańców udał się wraz z Bolesławem Śmiałym na emigrację na Węgry.

Legenda herbowa

Herb Abdank w dziele "Orbis Poloni" Szymona Okolskiego (1642)

Legenda herbowa mówi, że nazwa Abdank pochodzi od podziękowania, jakie skierował cesarz rzymski do polskiego posła Skarbimira (Skarbka) w czasach Bolesława Krzywoustego. Niemiecki władca, chcąc zaimponować polskiemu posłowi bogactwem, pokazał mu wielkie skrzynie pełne złota. Skarbek zdjął wówczas z palca pierścień i ze słowami "Idź złoto do złota. My Polacy bardziej się w żelazie kochamy i żelazem bronić będziemy." wrzucił go do cesarskiego skarbca. Zaskoczonemu cesarzowi nie pozostało nic innego jak powiedzieć "Habdank – dziękuję". Słowa te stały się nowym zawołaniem rodu, przez co zmieniono pierwotną nazwę herbu ze Skarbek na Abdank. Według historii przekazanej przez Marcina Kromera zawołaniem tym posługiwał się jeden z dowódców podboju Pomorza za panowania Bolesława Krzywoustego, oraz posła do Czech Jana Skarbka z Góry (Śląsk), który uposażył opactwo cysterskie w Koprzywnicy.

.

Najstarszy pień rodowy Awdańców do połowy XII w.

Pierwsze historycznie potwierdzone ślady Awdańców w Polsce, wiążą się z początkami opactwa benedyktyńskiego w Lubiniu. Stara tradycja przypisuje właśnie Awdańcom założenie i uposażenie tego klasztoru. Tradycja ta znajduje oparcie w dwóch źródłach. Pierwszym źródłem jest klasztor, wraz z całą jego tradycją piśmienniczą. Drugim źródłem jest sam ród Awdańców i przekazywane przez jego członków z pokolenia na pokolenie, przekazy ustne dotyczące tego doniosłego wydarzenia. Przekazy te są szczególnie trwałe w tej gałęzi rodu, która jeszcze do schyłku średniowiecza utrzymała się w swym odwiecznym gnieździe rodowym w okolicy Lubinia. Tę piękną rodową tradycję utrwalili także znani kronikarze, heraldycy i badacze dziejów Polski, od Galla Anonima i Jana Długosza począwszy, poprzez heraldyków Paprockiego, Okońskiego, historyków zakonu benedyktyńskiego ks. Szczygielskiego i ks. Krzywińskiego, na wielkim polskim mediewiście okresu międzywojennego Władysławie Semkowiczu kończąc. Charakter i struktura osadnictwa Awdańców w okolicach lubińskiego klasztoru, bezpośrednie sąsiedztwo i układ topograficzny ich majątków względem dóbr klasztornych, nie pozwalają mieć jakichkolwiek wątpliwości, że pierwotne uposażenie opactwa zostało z ziem Awdańców wydzielone, a co za tym idzie, osadzenie zakonu benedyktynów w Lubieniu, miało charakter fundacji prywatnej. W takim przypadku udział księcia dotyczył zapewne głównie pierwszej fazy fundacji i ograniczył się do przeprowadzenia akcji dyplomatycznej, celem sprowadzenia mnichów z Flandrii (Leodium) do Polski, przed ostatecznym osadzeniem benedyktynów na ziemiach Awdańców. Takie działania nie mogły się obejść rzecz jasna bez udziału i inicjatywy księcia i pewnie dlatego spis dobrodziejów klasztoru otwierają książęta Bolesław i Władysław. Przewodnia rola Awdańców w fundacji wydaje się być jednak bezsporna. Jak wynika z powyższych wypowiedzi, losy rodu Awdańców w momencie zarania jego dziejów na ziemiach polskich, związane są nierozłącznie, z losami klasztoru benedyktynów w Lubiniu. Z tego względu nieocenionym źródłem służącym do badań historycznych na dziejami tego rycerskiego rodu, a także do weryfikacji niektórych rodowych legend, są zachowane w oryginale lub w późniejszych odpisach rękopisy klasztoru. Tak też dzieje się w przypadku próby odtworzenia najstarszego pnia rodowego Awdańców. Już w najstarszych zapiskach dotyczących klasztoru na czele najstarszych braci i dobrodziejów zaraz po książętach Bolesławie i Władysławie, wyróżnia się purpurowym atramentem szereg znamienitych rycerzy, z których pierwszych ośmiu, ze względu na imiona jakie noszą niechybnie do rodu Awdańców zaliczyć należy. Rycerzami tymi są: Scarbimirus, Jascotel, Scarbimirus, Predvoy, Henricus, Caderic, Michael, Pacoslau. Tych ośmiu rycerzy stojących w zapiskach zaraz za książętami Bolesławem i Władysławem, tworzy najstarszą historycznie potwierdzoną, i zarazem współcześnie z fundacją klasztoru żyjącą generację rodu Awdańców, stanowiącą prastary pień rodowy sięgający ostatnich dziesięcioleci XI wieku. Rycerze ci w rzeczywistości mogą być przedstawicielami nawet trzech pokoleń rodu, czego dziś już nie sposób sprawdzić, nie mniej jednak wśród nich wzorem innych znamienitych rodów doszukiwać się należy seniora rodu, najstarszego i najznamienitszego żyjącego ówcześnie Awdańca, którego uznać można symbolicznie za protoplastę rodu na ziemiach polskich.

Komes Michał Awdaniec fundator opactwa benedyktynów w Lubiniu

Pomimo pierwszej pozycji Skarbimira zaraz za książętami Bolesławem i Władysławem w księdze brackiej klasztoru, w tradycji rodu Awdańców, pozycję seniora rodu i rolę fundatora opactwa przypisuje się Michałowi, znanemu też jako Michał Skarbek z Góry. Jako pierwszy pogląd ten umacnia Jan Długosz, który tworząc swą kronikę opiera się, przede wszystkim, na niezachowanych do dzisiaj kronikach klasztornych. Pod datą 1113 r., Jan Długosz podaje informację o śmierci Michała z rodu Awdańców, nadmieniając bardzo wyraźnie, że to właśnie on założył i z własnego majątku uposażył klasztor benedyktynów w Lubiniu, w którym po swojej śmierci znalazł miejsce wiecznego spoczynku. Wątpliwości w kwestii pierwszeństwa Michała w rodzie Awdańców i jego roli jako fundatora opactwa benedyktyńskiego w Lubiniu, rozwiewają późniejsze odpisy dokonane z nekrologu lubińskiego. W swoim odpisie nekrologu ks. Krzywiński podaje na samym początku oraz pod datami 24 lutego i 2 listopada kommemorację i anniwersarz komesa Michała, pod datą zaś 28 października zawiera zapiskę nekrologiczną o następującej treści: „Michaelis Skarbek militis de Góra, fundatoris monasterii huius, in ecclesia nostra quiescentis, circa annum 1113”. W odpisie nekrologu z XV w., który przechowywany jest z Cesarskiej Bibliotece w Petersburgu, znajdujemy zapis który informuje nas o tym, że w klasztorze lubińskim czczono szczególnie pamięć komesa Michała, a odprawiając anniwersarz za dusze zmarłych braci i dobrodziejów klasztoru, jego jedynego wspominano imiennie: „Commemoratio Michaelis comitis et anniversarius, et omnium fratrum, propinquorum, benefactorum defunctorum ordinis nostri”. Na podstawie informacji przekazanych w odpisach nekrologu lubińskiego nie można zatem podawać w wątpliwość, że prastara tradycja rodowa Awdańców jak i tradycja klasztorna, słusznie uważają komesa Michała, za właściwego fundatora opactwa benedyktynów w Lubiniu. Ustalenie tego faktu jest tym bardziej ważne dla badań nad rodem Awdańców, a w szczególności nad jego najstarszym pniem rodowym, ponieważ pozwala w sposób bardzo przybliżony datować czas przybycia do Polski całego rodu, jak również jego najdawniejszego protoplasty. Daty te należy wiązać bezpośrednio z datą fundacji opactwa, którą obecnie nauka określa na 1070 rok. Data ta wiąże się nierozerwalnie z działalnością fundatora i założyciela Lubinia, komesa Michała. Dzięki pracy kronikarzy znamy również inne szczegóły dotyczące Komesa Michała. Gall Anonim opowiadając o wyprawie Bolesława Krzywoustego na Kołobrzeg w roku 1105, wspomina, że książę Bolesław po spaleniu grodu i złupieniu podgrodzia za radą starego Michała cofnął się ze swym rycerstwem poza mury grodu („reccessit inde Boleslavus magni Michaelis consilio extra muros”). Michael o którym wspomina Gall Anonim przez wszystkich naukowców kojarzony jest jednoznacznie z komesem Michałem, który z racji zajmowanego stanowiska wicekróla był zapewne doradcą wojskowym Bolesława Krzywoustego. Michał w roku 1105 był również niewątpliwie już bardzo starym człowiekiem. Inna pochodząca z 1110 roku wzmianka dająca się chronologicznie zdeterminować, dotyczy inwentarza skarbca katedralnego w Krakowie, pośród wielu innych osobistości wspomniany jest w niej także komes Michał.

Kanclerz Michał Awdaniec późniejszy biskup poznański

W najdawniejszych materiałach źródłowych pojawia się także postać kanclerza Michała, późniejszego biskupa poznańskiego. Osobę kanclerza Michała wiązać należy również, z rodem Awdańców. W spisie najdawniejszych braci zakonu, tak żyjących jak i zmarłych, pojawiają się dwie osoby o tym samym imieniu Michał. Dlatego właśnie, wcześniejsi badacze niekiedy błędnie próbowali utożsamiać imię Michała z komesem Michałem założycielem i fundatorem opactwa benedyktynów w Lubiniu, sądząc, że jest to jedna i ta sama osoba. Jako pierwszy postaci tej przyjrzał się bliżej prof. Wojciechowski, który od dawna był przekonany, że imię Michał zapisywane w nekrologu lubińskim czarnym atramentem, nie musi być wcale, i nie jest tożsame z komesem Michałem, zapisywanym w innych miejscach tego samego rękopisu atramentem purpurowym. Niewątpliwie z racji koloru użytego do zapisu musiała być to postać o niższej randze w państwie niż postać komesa Michała, choć zdaniem profesora Wojciechowskiego nie musiało to wcale wykluczać braku więzi krwi pomiędzy dwoma Michałami. Podejrzenia profesora Wojciechowskiego zdawał się potwierdzać również fakt, że w spisie zmarłych nekrologu lubińskiego obie postacie stoją obok siebie: „Michael, Michael cum uxore”. Profesor Wojciechowski dokonując analizy porównawczej trzech źródeł: nekrologu lubińskiego, kroniki Galla Anonima a także nekrologu bamberskiego, dokonał dwóch niezwykle ważnych dla polskiej mediewistyki odkryć. Po pierwsze odkrył związek jaki istniał w państwie wczesnopiastowskim pomiędzy urzędem kanclerskim a godnością biskupa poznańskiego. Związek ów polegał na tym, że każdoczesny kanclerz z czasem wstępował na stolec biskupi w Poznaniu. Późniejszy badacz dziejów rodu Awdańców, Władysław Semkowicz, pogłębił jeszcze dalej, przemyślenia profesora Wojciechowskiego, dodając od siebie przypuszczenie, iż wzorem ówczesnego państwa czeskiego, gdzie kanclerstwo piastował zawsze proboszcz wyszehradzki, który potem postępował zwyczajową drogą na urząd biskupa, również w Polsce mógł funkcjonować podobny zwyczaj. Dlatego też, zdaniem Semkowicza, należy uznać, że kanclerz Michael w czasie piastowania urzędu kanclerza był równocześnie proboszczem poznańskim, a potem wstąpił na urząd biskupa Poznania. Z analizy kroniki Galla Anonima wynika, że biskup poznański Michał, umiera w podobnym czasie co komes Michał czyli około roku 1113. Nie jest to jednak jedna i ta sama osoba jak wcześniej sądzili niektórzy mediewiści. Nekrolog lubiński podaje bardzo dokładną datę śmierci biskupa poznańskiego Michała 7 sierpnia 1113 roku. Za nekrologiem lubińskim, dokładnie o dziesięć dni później, informację o śmierci biskupa Michała podaje nekrolog bamberski. Kommemoracja zawarta w nekrologu bamberskim jest dla historii rodu Awdańców niezwykle ważna, ponieważ przekazuje informację dotyczącą pochodzenia biskupa Michała: „Michahel episcopus Poloniae, de quo dantur IV unicate de Lubendorf”. Informacja dotycząca pochodzenia biskupa Michała jest drugim ważnym odkryciem profesora Wojciechowskiego. Zdaniem Wojciechowskiego a także Semkowicza, który w pełni potwierdza tezę autora Szkiców z XI wieku, nie ulega żadnej wątpliwości, że miejscowość wspomniana w nekrologu bamberskim jako "Lubendorf", tożsama jest w pełni z Lubiniem, pierwotnym gniazdem rodowym Awdańców. Obydwaj badacze stwierdzają zgodnie, że zapiska pochodząca z nekrologu bamberskiego jest koronnym dowodem na pochodzenie biskupa Michała z rodu Awdańców.