Azja - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy części świata. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego słowa.

Azja

Azja – zdjęcie satelitarne

Azja (gr. Ἀσία Asía, łac. Asia) – część świata, razem z Europą tworząca Eurazję, największy kontynent na Ziemi. Z powodów historycznych i kulturowych sama Azja bywa również nazywana kontynentem (zob. alternatywne listy kontynentów).

Pustynia – teren o znacznej powierzchni, pozbawiony zwartej szaty roślinnej na skutek małej ilości opadów i przynajmniej okresowo wysokich temperatur powietrza, co sprawia, że parowanie przewyższa ilość opadów[1]. Na gorących pustyniach ekstremalne temperatury sięgają do 50 °C (najwyższa zanotowana temperatura to 57,8 °C), nocą zaś dochodzą do 0 °C, charakterystyczne są dla nich też znaczne amplitudy dobowe temperatury, stały deficyt wilgotności oraz silne nasłonecznienie. Czasem termin pustynia stosowany jest również do obszarów pozbawionych zwartej roślinności z innych powodów niż przewaga parowania nad opadami, np. do pustyń lodowych. Funkcjonują również określenia odległe znaczeniowo od podstawowego terminu, takie jak pustynia porostowa.
Ligustr (Ligustrum L.) – rodzaj roślin należący do rodziny oliwkowatych (Oleaceae). Liczy ok. 50 gatunków występujących w południowo-wschodniej Azji, północno-zachodniej Afryce, w Europie i Australii. W Europie zadomowiony jest jedynie ligustr pospolity (L. vulgare).

Sąsiaduje z Europą od zachodu, Afryką od południowego zachodu Oceanem Indyjskim i Australią od południowego wschodu oraz Pacyfikiem od wschodu. Dokładny przebieg zachodniej granicy geograficznej przedstawiony jest w haśle granica Europa-Azja.

Obszar Azji to 44,5 mln km² powierzchni lądów, tj. ~29,88% powierzchni wszystkich lądów.

Nazwa kontynentu wywodzi się od akadyjskiego słowa aṣû oznaczającego wejście, miejsce jasne, kraj wschodzącego słońca. Początkowo nazwa ta odnosiła się jedynie do Azji Mniejszej. Około 450 r. przed narodzeniem Chrystusa odróżniono Azję Właściwą od Azji Mniejszej. Azja (Asja) była imieniem nimfy okeanidy w mitologii greckiej. Tak również nazywano i rodzaj żyta. Prawdopodobne jest również, że nazwa "Azja" pochodzi od greckiego określenia Asios leimon (dosł. łęg azyjski). Asios utworzone byłoby od greckiego asis, oznaczającego muł rzeczny. Wymieniony łęg azyjski leżał u ujścia rzeki Kaistru w pobliżu Efezu, a więc w Azji Mniejszej. Z chwilą podboju Azji Mniejszej przez Persów Grecy nazwali Azją obszary leżące na wschód od Morza Egejskiego. Dopiero później nazwą tą objęto cały kontynent.

Chińska Republika Ludowa (skr. ChRL; chiń. trad. 中華人民共和國, uproszcz. 中华人民共和国; pinyin: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó; posłuchaj po chińsku ?/i; pop. Chiny, trad. 中國,uproszcz. 中国, pinyin: Zhōngguó) – państwo w Azji wschodniej, obejmujące historyczne Chiny (bez Tajwanu) oraz Tybet i inne ziemie w Azji Środkowej zamieszkane w sumie przez 56 grup etnicznych. Chiny to najludniejsze państwo świata o populacji przekraczającej 1,3 mld osób. Pod względem powierzchni jest 4. na świecie, a pod względem wielkości gospodarki (PKB nominalny) – 3. (w 2007 r., po USA, i Japonii lub też 2. (PKB realny) po USA. Prawdopodobnie w 2010 roku Chiny staną się największą gospodarką na świecie po USA.
Azja Południowo-Wschodnia – nazwa stosowana dla określenia regionu Azji obejmującego Półwysep Indochiński i Archipelag Malajski wraz z Filipinami. Obejmuje on zatem następujące państwa: Birma, Tajlandia, Kambodża, Laos, Wietnam, Malezja, Singapur, Indonezja, Timor Wschodni, Brunei i Filipiny. Zajmują one powierzchnię około 4,495 mln km², z liczbą ludności przekraczającą 550 mln mieszkańców (szacunek na rok 2004).

Podział polityczny Azji

Osobny artykuł: Państwa Azji.

Państwa Azji

Mapa polityczna Azji. Ujęto także europejskie części państw, które leżą na obu kontynentach (Rosja, Turcja i Kazachstan).

1) Wraz z separatystycznym Górskim Karabachem
2) Bez Tajwanu
3) Wraz z Cyprem Północnym
4) Azjatycką część państwa stanowi tylko półwysep Synaj
5) miasto leży na obszarze Afryki
6) Azjatycka część państwa obejmuje tylko niewielki obszar wysp Sporadów, Chios i Lesbos
7) Miasto leży na obszarze Europy
8) Wraz z separatystyczną Abchazją
9) Bez zajętej przez Pakistan części Kaszmiru
10) Nie całe terytorium państwa leży w Azji
11) Wraz z Irianem Zachodnim, leżącym w Oceanii
12) Według prawa izraelskiego
13) Część obszaru kraju leży w Europie
14) Wraz z częścią europejską
15 Wraz z należącą formalnie do Indii częścią Kaszmiru
16) Siedzibą władz jest Kolombo

Czukocki Okręg Autonomiczny, Czukotka (ros. Чукотский автономный округ) – jednostka terytorialna Federacji Rosyjskiej, położony na północnym wschodzie państwa. Powierzchnia 737 700 km².
Indie, Republika Indii (w hindi, भारत – trl.: Bhārat wymowa ?/i, Bhārat Gaṇarājya, trb.: Bharat, Bharat Ganaradźja; ang. India, Republic of India) – państwo w Azji Południowej, zajmujące większość subkontynentu indyjskiego.

Terytoria zależne

1) siedziba dowództwa dwóch baz: Akrotiri i Dhekelia; brak stolicy
2) personel bazy wojskowej, w tym ok. 1350 żołnierzy; brak stałych mieszkańców
3) personel bazy wojskowej, w tym 2212 żołnierzy; brak stałych mieszkańców

Państwa nieuznawane

Następujące terytoria spełniają wszelkie kryteria bycia państwem, jednak nie są uznawane na arenie międzynarodowej przez inne kraje.

Terytoria autonomiczne

Następujące obszary, pozostając integralną częścią państwa posiadają większy lub mniejszy zakres autonomii:

Synaj (arab. شبه جزيرة سيناء Shibh Jazīrat Sīnā, hebr. סיני Sinai) – półwysep w kształcie trójkąta, otoczony Morzem Śródziemnym od północy, Zatoką Sueską i kanałem Sueskim od zachodu, Morzem Czerwonym od południa i Zatoką Akaba od wschodu. Półwysep Synaj leży w Azji Zachodniej i jest częścią Egiptu, którego większa część leży w Afryce Północnej. Administracyjnie podzielony jest na dwie prowincje gubernatorskie (muhafazy): Synaj Północny i Synaj Południowy.
Państwa nieuznawane (inne terminy stosowane zamiennie: państwa nieuznane, quasi-państwa, parapaństwa, państwa de facto niepodległe) jest terminem stosowanym dla kilku jednostek politycznych świata, które pomimo braku uznania (lub z minimalnym uznaniem) na arenie międzynarodowej de facto są niepodległymi państwami.

Aceh w Indonezji

Adżaria w Gruzji

Ałtaj w Rosji

Buriacja w Rosji

Chakasja w Rosji

Chanty-Mansyjski Okręg Autonomiczny w Rosji

Czukocki Okręg Autonomiczny w Rosji

Górski Badachszan w Tadżykistanie

Kuangsi w Chinach

Hongkong w Chinach

Jakucja w Rosji

Jamalsko-Nieniecki Okręg Autonomiczny w Rosji

Karakałpacja w Uzbekistanie

Kurdystan w Iraku

Makau w Chinach

Mongolia Wewnętrzna w Chinach

Muzułmańskie Mindanao na Filipinach

Nachiczewańska Republika Autonomiczna w Azerbejdżanie

Ningxia w Chinach

Sinciang w Chinach

Tuwa w Rosji

Tybet w Chinach

Żydowski Obwód Autonomiczny w Rosji

Inne terytoria sporne i separatystyczne

Azja Południowa – region Azji obejmujący kraje subkontynentu indyjskiego na południe od Himalajów, czyli: Indie, Nepal, Bhutan, Bangladesz oraz wyspiarskie państwa Sri Lankę i Malediwy.
Zatoka Perska (per. خليج فارس – Chalidż-e Fars, arab. الخليج الفارسي – Al-Chalidż al-farsi) – zatoka Morza Arabskiego, wcinająca się między Półwysep Arabski a wybrzeże Iranu. Tradycyjnie nazywana jest zatoką, ale ze względu na jej powierzchnię (233 000 km²) można by ją uznać także za morze śródlądowe. Z Morzem Arabskim połączona jest poprzez Cieśninę Ormuz i Zatokę Omańską.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)