Mexikowie (czyt. Meszikowie, popularnie zwani Aztekami) – najsilniejszy w prekolumbijskim Meksyku naród indiański, posługujący się językiem nahuatl z rodziny uto-azteckiej. W momencie konkwisty przewodzili najsilniejszej federacji państw na obszarze Mezoameryki.

Nazwa

Termin Azteca pierwotnie oznaczał "ludzi z Aztlán" i odnosił się jedynie do niewielkiego plemienia, które (jako ostatnie spośród wszystkich ludów Ameryki Środkowej) przybyło na obszar Płaskowyżu Meksykańskiego w XIII wieku. Z czasem jednak ludowi temu udało się podbić i częściowo zasymilować wiele innych ludów, przez co Aztekowie stali się mniejszością w samym Tenochtitlan.

Mieszkańcy Doliny Meksyku zazwyczaj nazywali siebie terminem Mexica (nadanym im wg ich wierzeń przez boga Huitzilopochtli), od którego wywodzi się współczesna nazwa Meksyku .

Historia

Prapoczątki Azteków opisuje średniowieczny dokument indiański, zwany także "Wstęgą Wędrówki" (hiszp. Tira de la Peregrinación). Opowiada on, iż Aztekowie natknęli się pewnego dnia na kamienną głowę boga Huitzilopochtli, która wydawała z siebie dziwne świszczące dźwięki. Huitzilopochtli obiecał im, że uczyni ich panami całego Meksyku i wskaże im miejsce do osiedlenia się, jeżeli tylko zabiorą kamienną głowę ze sobą. Zgodnie z legendą, Aztekowie posłuchali swego nowego boga i wyruszyli z mitycznej krainy Aztlán (Miejsce Czapli), znajdującej się daleko na północy, przypuszczalnie w rejonie dzisiejszego amerykańskiego stanu Nowy Meksyk.

Osiedlili się na krótko w miejscu zwanym Chicomóztoc (Siedem Grot – mityczne miejsce wymieniane w mitologiach wielu ludów Mezoameryki). Następnie w 1163 przybyli do Coatepez (według archeologów w pobliżu miasta Tula) i ostatecznie w 1168 do samej Tuli – oddalonej o 64 kilometry od brzegów jeziora Texcoco.

Dopiero po niemal 200 latach od przybycia do Tuli, po ciągłym poszukiwaniu miejsca do zamieszkania w okolicach jeziora, bóg Huitzilopochtli wskazał Aztekom miejsce na ostateczną siedzibę – według azteckiego kalendarza był to rok 1325 – na niewielkiej wyspie u źródeł strumienia. Pod skałą, z której wypływał, ujrzeli Aztekowie kaktus, na którym orzeł pożerał węża. Kapłani ogłosili, iż jest to długo oczekiwany znak od Huitzilopochtli, wobec czego Aztekowie na wyspie założyli miasto Tenochtitlan – Miejsce Owocu Kaktusa lub Kaktusowa Skała.

W rzeczywistości powód założenia miasta na wyspie mógł być o wiele bardziej prozaiczny: teren wokół jeziora w chwili przybycia Azteków był już od dawna podzielony między silne i zorganizowane miasta, a nowo przybyłym zwyczajnie mogło brakować siły do podbicia któregoś z sąsiadów.

Imperium

Pierwsze kroki

Wojownik – jaguar

Mexikowie, mimo niewielkiej powierzchni wyspy, uzyskiwali nowe miejsca do rozbudowy miasta budując tzw. chinampas – wykonane z sitowia i mułu z dna jeziora – platformy. Nie mieli zbyt dobrych stosunków z sąsiednimi plemionami, dla których reprezentowali oni ludy barbarzyńskie. Uchodzili za niezwykle krwiożerczy lud nawet mimo, iż ofiary z ludzi nie były obce innym ludom Doliny Meksyku. Aztekowie w końcu założyli tam miasto Tenochtitlan, wg tradycji w roku 1324. W 1357 doszło wśród Azteków do rozłamu. Legenda mówi, że zauważono na sąsiedniej wyspie ciągle powiększającą się górę piasku. Grupa Azteków, która tam przybyła postanowiła założyć tam oddzielne miasto, które stanowić miało wręcz konkurencję dla Tenochtitlan. Nowe miasto, powstałe w 1357, nazwano od owej góry piasku – Tlatelolco – co oznaczało właśnie "piaskowy nasyp". Oba miasta azteckie, mimo pochodzenia z jednego szczepu zaczęły szybko rywalizować na każdym polu. Miasto Tlatelolco zasłynęło największym w Mezoameryce targowiskiem, na które miało przybywać w dni targowe 20-50 tys. handlarzy. Militarnie jednak Tlatelolco ustępowało Tenochtitlan i zostało włączone do niego zbrojnie w 1472. Od tej pory Tlatelolco stanowiło piątą z kolei dzielnicę Tenochtitlan i szybko się zasymilowało. Podczas podboju hiszpańskiego w 1521, było najdłuższym punktem oporu Mexików.

Zanim jednak Mexikowie stali się liczącą się siłą ich sytuacja nie przypominała tej jaką zastali Europejczycy po przybyciu do Nowego Świata. Od początku Aztekowie byli traktowani przez inne ludy zamieszkujące region Doliny Meksyku z nieufnością i otwartą niechęcią. Byli jednak zbyt słabi, by stawić otwarty opór, przez co Tenochtitlan stało się wasalem miasta Azcapotzalco, głównego miasta imperium Tepaneków. Na czele Azcapotzalco stał wtedy Tezozomoc, panujący w Azcapotzalco w latach 1367-1427. Tezozomoc stał się szybko panem całej Doliny Meksyku, jego plemię podbiło wszystkie okoliczne ludy. Powstało tak imperium, oparte na płaceniu przez podbite ludy dużej ilości danin w naturze. Rodzaj i ilość daniny zależał od możliwości i rangi podbitego plemienia lub miasta. Aztekowie jako plemię małe płacili wówczas daninę raczej symboliczną, mającą na celu bardziej podkreślić zależność niż przynieść Tepanekom realne dochody. Było to kilka kaczek, rocznie oraz drobne produkty jeziora Tezcoco, typu ryby, małże i skorupiaki. Dodatkowo oczywiście podbite ludy dostarczały Tepanekom oddziałów wojskowych w razie potrzeby, co czynili także Aztekowie. Czynili to zresztą chętnie, gdyż lubili wojować, a wojna oznaczała możliwość wzbogacenia się również dla nich.

W 1375 miasto Tenochtitlan nie było jeszcze dużą metropolią, raczej przypominało rybacką wioskę. Mimo tego aztecka starszyzna (ufna, że bóstwo opiekuńcze Azteków – Huitzilopochtli – pragnie podboju świata) wybrała ,,króla". Słowo król nie do końca pasuje do realiów azteckich, dokładnie władca aztecki nosił przydomek tlatoani i jego funkcja nie zawsze była podobna do europejskich monarchów. Tlatoani miał być wodzem w czasie wojny, a także być najwyższym kapłanem. W czasie pokoju w dalszym ciągu panowała swoista oligarchia (kolegialne rządy arystokracji). Z czasem w związku z tym, że okres wojny się przedłużał tlatoani otrzymywał coraz większe prerogatywy aż w końcu stał się niemal władcą absolutnym. Pierwszym tlatoani, którego wybrano w 1375 roku był Garść Trzciny – Acamapichtli. Był on po kądzieli potomkiem dawnych dynastii tolteckich, oraz po części tepaneckich, a więc jego wybór był polityczny. Acamapichtli rządził w latach 1375-96. Prowadził liczne wojny, pod rozkazami Tepaneków, niewiele jednak zdziałał jako władca, gdyż jak wiemy rola Azteków w Dolinie nie była wtedy duża, a i jego urząd początkowo nie był aż tak wpływowy. Acamapichtli jest jednak prekursorem dynastii panującej u Azteków aż do przybycia Hiszpanów w 1521.

W 1425 roku na tron tepanecki w Azcapotzalco zasiadł Przepaska Biodrowa – Maxtla, uprzednio zabiwszy prawowitego następcę – swojego starszego brata Tayauha. W 1426 polecił uwięzić i zabić młodego władcę Azteków-Mexików, Dymiącą Tarczę – Chimalpopokę. Chimalpopoca popełnił samobójstwo, w więzieniu tepaneckim (oczekując na karę śmierci). Dokonał tego wieszając się na przepasce biodrowej, stanowiącej typowy element stroju azteckiego. Inna wersja mówi, że Chimalpopoca został uduszony w celi przez tepaneckich strażników. Mexikowie świadomi że nowy władca tepanecki Maxtla chce dokonać zniszczenia Tenochtitlan powołali na tron nowego władcę. Był to Wąż Obsydianowy – Itzcoatl 1427-144-. Postanowił uniezależnić się i wraz ze sprzymierzeńcami wypowiedział wojnę Azcapotzalco. Po roku ciężkich walk wojna skończyła się zwycięstwem wojsk sprzymierzonych. Tenochtitlan stało się państwem suwerennym.

Trójprzymierze

W wyniku wojny z Azcapotzalco Imperium Tepaneków w Mezoameryce przestało istnieć. Lud Tepaneków istniał oczywiście dalej nie posiadając jednakże już hegemonii. Niepodległe państwo azteckie nie było jeszcze dość silne by zdobyć dominację w regionie. Z tego powodu Aztekowie rozglądali się za sojuszem, który pozwoliłby im panować w regionie w porozumieniu z innym silnym plemieniem indiańskim. Już w wojnie przeciwko Azcapotzalco armia aztecka ściśle współpracowała z innym miastem indiańskim, które chciało się wyzwolić spod panowania Tepaneków. Było to miasto Texcoco (nie mylić z nazwą jeziora, nad którym miały miejsce owe wydarzenia). Należało ono do pradawnego plemienia Acolhuan. W ówczesnym mniemaniu sojusz z plemieniem o tak zacnych tradycjach uchodził za zaszczyt. Dodatkowo w Texcoco rządził świetny władca, zarówno dobry dowódca wojskowy, jak i administrator – Poszczący Kujot – Netzahualcoyotl (wym. Netsałalkojotl). Bezpośrednio więc po uniezależnieniu się obu miast (azteckiego Tenochtitlan i acolhuańskiego Texcoco) datuje się sojusz między nimi. Za datę powstania jednak trójprzymierza przyjmuje się 1430, gdyż w tym roku do sojuszu dołączyło miasto Tlacopan, zwane dziś Tacuba.

Trzeci aliant – Tlacopan był miastem słabszym, prezentował się w obliczu posiadających zaprawioną armię Mexików jak ubogi krewny. Dodatkowo, co ciekawe był miastem plemienia Tepaneków – plemienia tak bardzo znienawidzonego zarówno przez Tenochków jak i Tezcocańczyków w wyniku ostatnich wydarzeń. Z przyczyn jednak politycznych Tlacopan został przyjęty do sojuszu, gdyż po upadku Azcapotzalco miasto to miało największy posłuch wśród Tepaneków, liczących przecież w dalszym ciągu wiele głów na zachodnim wybrzeżu jeziora Texcoco. W ten sposób w 1430 Trójprzymierze zdobyło hegemonię nad światem meksykańskim.

Warto zaznaczyć jednak, że w sojuszu tym Tlacopan był nierównoprawny. W czasie wojny, która w założeniu miała być prowadzona zawsze wspólnie, dla Tenochtitlan i dla Texcoco przypadało po 2/5 łupów, podczas gdy Tlacopan miał brać 1/5. Wkrótce też Aztekowie przestali zupełnie liczyć się z tepaneckim Tlacopanem – zrobili to gdy tylko czuli się na tyle silni by nie słuchać już zdania sojusznika.

Trójprzymierze przetrwało aż do przybycia Hiszpanów, z tą różnicą, że w II połowie XV wieku Aztekowie byli już na tyle silni, że przestali liczyć się także z Texcoco. Właściwie ten sojusz militarny przestał istnieć, gdyż Aztekowie stali się na tyle potężni, że już go nie potrzebowali. Oficjalnie utrzymali go, w rzeczywistości Texcoco i Tlacopan nie miały nic do powiedzenia, i nie chciały sprzeciwiać się łamaniu zasad sojuszu przez Azteków w obawie o swe bezpieczeństwo.

Reformy Tlacaelela

Autorem sukcesu Azteków był między innymi Tlacaelel, dowódca wojsk azteckich. Po zwycięstwie w 1428 został on mianowany Cihuacoatlem. Cihuacoatl był to tytuł porównywany w Europie do wicekróla. W rzeczywistości w dosłownym tłumaczeniu ten męski przecież urząd to "kobieta-wąż". Tlacaelel stał na czele wymiaru sprawiedliwości i skarbu państwa. Miał też szeroki wpływ na armię. Zasłynął jednak jako reformator społeczno-religijny społeczeństwa azteckiego. Stworzył mistyczną wizję Azteków jako narodu wybranego przez słońce. Był on inicjatorem spalenia lub skazania na zapomnienie wszystkich dotychczas napisanych lub zapamiętanych historii i stworzenie całej mitologii od podstaw. Przez to zyskał sobie sławę Omara zachodniej półkuli. Wszystko to miało służyć budowaniu zapału religijnego Azteków, którym przewidywał misję zdobycia panowania nad światem, wyznaczoną przez bogów.

Tlacaelela często określa się jako szarą eminencję państwa Azteków. Nigdy nie został tlatoanim, jednakże niektórzy uważają, że zdając sobie sprawę z tego, że tlatoani nie ma władzy absolutnej sam o nią nie zabiegał. Przypisuje mu się poglądy, jakoby w rzeczywistości to on sprawował władzę zamiast tlatoani. Okres jego wpływów to lata od 1428 aż do śmierci, którą datuje się na rok 1480 lub 1497.

Z żelazną konsekwencją palił również wszystkie księgi ludów podbitych i zastępował je wizją rzeczywistości lansowaną przez Azteków. Podbitym pozwalano na zachowanie tradycyjnego panteonu lokalnych bogów, jednak za najwyższych musieli być uznani Huitzilopochtli i jego matka Coatlicue, bogini ziemi. Z całą pewnością to jemu ,,zawdzięczmy" utratę wielu cennych informacji na temat ludów starszych niż Aztekowie oraz na temat niezbyt chlubnych dla Azteków wydarzeń.

Tlacaelel stał się także autorem pomysłu wojen kwietnych, które były ściśle związane z religijnością ludów Mezoameryki. Polegały one na umówionych bitwach między miastami Doliny Meksyku w celu zdobycia jeńców, przeznaczanych potem na kamień ofiarny. Wojny kwietne są oryginalnym pomysłem w skali całego świata. Zwycięzca owej wojny nie miał prawa do żadnych roszczeń terytorialnych lub trybutarnych, a żołnierze unikać musieli zabijania, gdyż chodziło o zdobycie żywego jeńca.

Dalszy rozwój

Lokacja imperium azteckiego

Tlacaelel nigdy sam nie został wybrany tlatoanim, jednak w praktyce rządził tak polityką zagraniczną, jak i wewnętrzną państwa aż do swej śmierci między 1475 a 1480 rokiem. W tym czasie kolejni tlatoani prowadzili dalsze podboje państw Doliny Meksyku. Dzięki składom żywności założonym przez Tlacaelela, Aztekom udało się uniknąć głodu, jaki dotknął sąsiadów w wyniku powodzi w 1449 oraz mrozów i suszy w 1450 i 1451.

Zwycięskie wojny doprowadziły do tego, że w końcu XV wieku większa część państw od północnego Meksyku aż po dzisiejszą Gwatemalę płaciła Trójprzymierzu (Tenochtitlan, Texcoco i Tlacopan) trybut w tej czy innej formie. W przeciwieństwie jednak do państw europejskich, państwo azteckie nigdy nie było scentralizowane. Z całego "Imperium" spływały do stolicy dary i trybuty, jednak na podbitych terytoriach władzę sprawowała nadal administracja lokalna.

W 1502 na tron wstąpił Montezuma II, dziewiąty tlatoani Azteków. Próbował on przeprowadzić swoistą reformę intelektualną w mieście i zmienić nieco oficjalną ideologię państwową Azteków. Sprowadzał do stolicy urzędników, artystów i poetów z innych podbitych rejonów, a także złagodził politykę wobec podbitej ludności. Za jego panowania w Tenochtitlan, tuż obok wielkiej świątyni Huitzilopochtli z czasów Tlacaelela, postawiono wielką świątynię Coateocalli poświęconą wszystkim bogom.

Upadek

W latach 1519-1524 Hernán Cortés z oddziałem 500 żołnierzy podbił i opanował terytorium państwa Azteków. Swój sukces zawdzięczał głównie specyfice imperium azteckiego, gdzie w ramach imperium istniały miasta-państwa, które miały pewne synonimy niepodległości (władza) i płaciły coroczny trybut władcom Trójprzymierza, oraz zbiegowi okoliczności związanemu z wierzeniami Azteków. Przybycie Corteza zbiegło się z czasem oznaczonym na powrót bóstwa azteckiego Quetzalcoatla i za nie początkowo Cortez był brany. Fakt, iż Hiszpanie dysponowali końmi, które były wcześniej Aztekom nieznane, nie miał aż takiego znaczenia, jak się do niedawna sądziło.

Ostatnim tlatoani był heroiczny obrońca Tenochtitlan Cuauhtemoc, który został zamordowany przez Hiszpanów w lutym 1525 w kraju Majów-Chontal zwanym Acalan (lub Hueymollan w języku nahuatl).

Warto wspomnieć, że w czasie najazdu konkwistadorów Aztecy stali na bardzo wysokim poziomie rozwoju. Ich miasta osiągały nawet do 300 tysięcy mieszkańców.

Czasy obecne

W wyniku konkwisty z wielkiego imperium Azteków pozostały jedynie ruiny, lecz nadal w Meksyku żyją potomkowie Azteków i innych ludów, posługujący się starożytnym językiem nahuatl.

czytaj dalej: [2], [3]