Azulejo – cienkie ceramiczne płytki, najczęściej kwadratowe, pokryte nieprzepuszczalnym i błyszczącym szkliwem. Powierzchnia azulejo jest jedno lub wielokolorowa, gładka lub z fakturą. Płytek azulejo używano jako elementów mozaik składających się z wielu, czasem ponad kilku tysięcy elementów, pokrywających całe ściany, oraz jako oddzielnych kompozycji dekoracyjnych.

Motywy wykonywane z azulejo miały postać scen historycznych, mitologicznych, ikonografii religijnej, oraz całej gamy elementów dekoracyjnych zarówno geometrycznych jak i roślinnych. Mozaiki bardzo często pokrywały całe ściany i podłogi w pałacach, ogrodach, kościołach, klasztorach, a także mieszkaniach czy miejscach użyteczności publicznej.

Płytki azulejo o bardzo różnych kształtach i kolorystyce stały się najbardziej charakterystycznym środkiem wyrazu i najbardziej ekspresyjnym rodzajem sztuki, głównie portugalskiej, rozwijanym i używanym przez ponad pięćset lat, ale także sztuki hiszpańskiej choć w mniejszym stopniu. Azulejo stały się czymś więcej niż tylko atrakcyjnym elementem dekoracyjnym. Wykonane z taniego materiału płytki stanowiły najlepszy sposób na podniesienie estetyki budynków, a także nadanie im niepowtarzalnego wyglądu, a przede wszystkim zapewnienia higieny wnętrz.

Obecnie ze względu na dekoracyjne własności i odporność na wodę, płytki azulejo stosuje się do wykładania ścian kuchni, łazienek, oraz innych pomieszczeń narażonych na wilgoć.

Terminologia i technika produkcji azulejo

Podział ze względu na typ produkcji

Azulejo mudéjar (hiszpańsko-mauretańskie)

Technika produkcji azulejo została opracowana i wprowadzona na Półwysep Iberyjski przez Maurów. Początkowo mozaiki przedstawiały wzory geometryczne, ale po upowszechnieniu się tej techniki w Hiszpanii także motywy roślinne, a celem ich układania była chęć ożywienia i urozmaicenia monotonnych powierzchni nazywana horror vacui – wstrętem do pustki.

Technika pokrywania płytek trwałym i jednorodnym szkliwem polegała na powlekaniu ich płynną zawiesiną tlenków metali. W celu uzyskania różnych barw szkliwa stosowano tlenki kobaltu dla barwy niebieskiej, miedzi dla zielonej, manganu dla brązowej i czarnej, żelaza dla żółtej i cyny dla białej. W celu nałożenia drugiej warstwy szkliwa układano płytki poziomo na specjalnych stojakach i wypalano. Gotowe azulejo posiadały trzy charakterystyczne punkty powstałe w miejscach podparcia płytek, które są obecnie jednym z kryteriów oceniania ich autentyczności.

Początkowo płytki nie miały określonych rozmiarów, ale od XVI do XIX wieku głównie ze względu na wzrost produkcji, znormalizowano rozmiary hiszpańskich i portugalskich płytek nadając im formę kwadratów o boku od 13,5 do 14,5 cm. Alicatado: technika układania mozaik polegająca na cięciu przy pomocy obcęgów płytek azulejo na kawałki o różnych kształtach i rozmiarach. Każdy kawałek jest w jednym kolorze i tworzy część mniej lub bardziej skomplikowanego wzoru. Technika ta była bardzo popularna w XVI i XVII wieku, ale ze względu na dużą pracochłonność została zastąpiona przez nowocześniejsze techniki. Corda-seca: technika, która rozwinęła się na przełomie XV i XVI wieku polegała na malowaniu płytek na więcej niż jeden kolor. Aby kolory na płytce nie zlewały się podczas malowania i wypalania, barwniki były rozpuszczane nie w wodzie, ale w mieszaninie manganu, oleju lnianego i innych tłuszczów.

Aresta (lub Cuenca): technika polegająca na odciskaniu metalowym lub drewnianym stemplem, kształtów w mokrej glinie, z której wytwarzano płytki, w celu odseparowania kolorów i przeciwdziałania mieszaniu się barwników. Odciśnięcie kształtów powodowało powstanie ostrych krawędzi (małych ścianek) zapobiegających rozlewaniu się farby. Takie uproszczenie procesu spowodowało spadek cen płytek, oraz dało możliwość tworzenia nowych, bardziej skomplikowanych wzorów. Technika ta była najpopularniejsza w Sewilli i Toledo, dwóch największych centrach produkcji azulejo, a także w Portugalii, gdzie opracowano płytkę z wysokim reliefem (azulejo relevado) i standardowym wzorem winorośli. Bardzo rzadką odmianą azulejo były płytki typu „lustre”, o lustrzanej powierzchni pokrytej srebrem lub brązem, które nanoszono w piecu w trzykrotnie niższej temperaturze niż wypalało się szkliwa.

Majolika

Włoska technika, która pojawiła się na Półwyspie Iberyjskim w połowie XVI stulecia. Pochodzenie słowa majolika jest dość niejasne, przypuszcza się jednak, że wywodzi się ono od nazwy wyspy i portu Majorka, dużego eksportera azulejo, lub pojęcia Opera di Mallica, którym od XV wieku określano włoskie towary eksportowane z Málagi. Z kolei używana od XVII wieku nazwa fajans pochodzi od włoskiego miasta Faenza, gdzie pierwszy raz wyprodukowano ten rodzaj ceramiki.
Technika wytwarzania majoliki zrewolucjonizowała również produkcję azulejo, pozwalając na łatwiejsze malowanie wprost na szkliwie. Po pierwszym wypalaniu na powierzchnię płytki nakładano bazę emalii w postaci gęstego mlecznobiałego roztworu minerałów i metali (cyny, tlenków ołowiu, piasku kwarcowego, soli i topników), z której powstawała druga warstwa szkliwa. Zastosowanie tlenków cyny pozwalało na uzyskanie półprzezroczystego białego szkliwa, na które nanoszono pigmenty z tlenków metali, pozwalające uzyskać pięć kolorów: kobaltowy niebieski, brązowy zielony, manganowy brunatny, antymonowy żółty i żelazowy czerwony (najtrudniejszy do uzyskania). Rozpuszczone pigmenty bardzo szybko wsiąkały w powierzchnię podczas malowania, co uniemożliwiało późniejsze korygowanie wzoru i zmuszało malującego pracownika do bardzo szybkiego nanoszenia rysunku. Następnie płytki były wypalane w temperaturze co najmniej 850 °C i dopiero po zakończeniu tego procesu ujawniał się kolor naniesionego na nie wzoru.

Półprzemysłowe Azulejo

W XIX wieku wprowadzono półprzemysłowe techniki produkcji azulejo (opisane poniżej).

Techniki zdobnicze

Azulejo aerografado (lub zdobienie w trzecim wypalaniu): nanoszenie wzoru przy pomocy przy pomocy aerografu poprzez cynkowy szablon. W portugalskiej Fábrica de Sacavém wykorzystywano tę technikę zdobniczą w epoce Art déco.

Azulejo esgrafitado: technika zdobnicza polegająca na usuwaniu wierzchniej warstwy szkliwa przez wydrapywanie ostrym narzędziem, a następnie wypełnieniu tak powstałego wzoru czarnym bitumem lub białym wapnem.

Azulejo esponjado: nanoszenie barwnika na powierzchnię płytek przy pomocy gąbki lub pędzla, dla uzyskania faktury skały. Technika opracowana w XVIII stuleciu i stosowana głównie na płytkach do pokrywania schodów.

Azulejo estampado: drukowana płytka zdobiona nanoszonymi na powierzchnię szkliwa wzorami lub kalkomanią.

Azulejo estampilhado: zdobienie płytek poprzez odciskanie na nich wzoru przy pomocy rzeźbionego stalowego stempla z farbą.

Decoração ao grande fogo: „dekorowanie w wysokiej temperaturze”, zdobienie szkliwa płytek po pierwszym wypaleniu i powtórne wypalanie w temperaturze 800 °C.

Decoração ao fogo de mufla: „dekorowanie w średniej temperaturze”, nanoszenie wzoru na płytki bez szkliwa lub ze szkliwem i powtórne wypalanie w średniej temperaturze.

Tematyka i rodzaj zdobienia

Albarrada (od arabskiego słowa albarrello oznaczającego wazę z dwoma uszami lub dzban na wodę): azulejo, które pojawiły się w XVII wieku jako pojedyncze elementy zdobnicze, a od XVIII wieku stosowane jako motywy powtarzalne, przedstawiające najczęściej kwiaty w dzbanach, wazonach, koszach, wazach lub czarach wzbogacone dodatkowymi elementami (sylwetki dzieci, ptaków, delfinów). Ze względu na powtarzalność wzoru stosowano ten typ mozaiki do zdobienia cokołów budynków lub ścian ogrodów, ale także ścian klasztorów i budynków sakralnych. Symboliką wazonu z kwiatami była doskonałość duszy, jak pisał portugalski mnich Juan de la Cruz kwiaty symbolizują doskonałość duszy, a bukiet kwiatów, doskonałość duchową.

Alminha: panele azulejo o niewielkich rozmiarach lub jako element samodzielny, przedstawiające sceny alegoryczne najczęściej dusze w czyśćcu. Często na płytkach malowano również inicjały P.N. (od Padre Nosso – Ojcze nasz) lub A.V. (od Ave Maria).

Atlante: mozaika w stylu starożytnym przedstawiająca sylwetkę męską, używana w XVII i XVIII wieku zamiast figur na kolumnach.

Azulejo enxaquetado: tworząca szachownicę mozaika składająca się z płytek o kontrastowych kolorach, stosowana w Portugalii od XVI do połowy XVII wieku.

Azulejo de figura avulsa: każda płytka azulejo przedstawiała osobną kompozycję (kwiat, zwierzę, itp. lub fragment bardziej skomplikowanej sceny). W Portugalii najczęściej produkowano tego typu płytki w XVIII wieku. Malowany na nich wzór był wyłącznie koloru niebieskiego z ozdobnymi elementami na krawędziach, które pełniły rolę pewnego rodzaju optycznego łącznika pomiędzy płytkami. Najczęściej układano je w kuchniach i na klatkach schodowych, także w obiektach sakralnych oraz innych budynkach. Azulejo tego typu były popularne w epoce Nowego Państwa (Estado Novo) na początku drugiej połowy XX wieku. Bardziej skomplikowane kompozycje tego typu układano z płytek holenderskich.

Azulejo de padrão: „standardowe azulejo” płytki ułożone w powtarzający się deseń złożony z kwadratów od 2x2 do 12x12 płytek, które przybierają formę dywanu.

Azulejo de tapete: „azulejo – dywan”, mozaiki układane w bardzo dużej liczby płytek, pokrywające duże powierzchnie. Krawędzie mozaiki często zakańczano fryzami, lub kontrastowymi pasami upodabniającymi całą kompozycję do dywanu. Najczęściej wykorzystywano je jako pokrycie ścian kościołów i klasztorów, wplatając w powtarzający się wzór obrazy wotywne przedstawiające sceny z życia świętych lub Chrystusa.

Balaústre: kolumienka używana jako dekoracyjny element balustrad. Mozaiki tego typu układano głównie w XVIII wieku w celu uzyskania efektu przestrzennego.

Barra: „pas” – poziomy lub pionowy pas wykonany z dwóch lub więcej sąsiadujących ze sobą linii płytek azulejo dla uzyskania określonego efektu dekoracyjnego. W tym samym celu stosuje się kompozycję cercadura w postaci pasa z tylko jednej linii azulejo. Z kolei faixa jest pasem z połówek płytek azulejo (o kształcie prostokąta) i była używana jako obramowanie mozaiki.

Cartela: sposób dekoracji, który osiągnął największą popularność w baroku. Przy pomocy tej metody przedstawiano scenę lub konkretny obraz otoczony ramką zdobioną ornamentami roślinnymi, mającą za zadanie optyczne odseparowanie obrazu od otaczających go elementów. Często ramka miała postać tarczy lub zwoju pergaminu.

Figura de convite: „witająca postać” – charakterystyczna w XVIII i XIX wieku mozaika przedstawiająca umieszczaną naprzeciw wejścia domów szlacheckich (na ganku, na podeście schodów) osobę (lokaja, kobietę, wojownika, itd.), którą wykonywała zapraszający gest w kierunku mieszkania lub domu. Była symbolem bogactwa, siły i arystokratycznego pochodzenia mieszkańców. Postacie były naturalnej wielkości i układano je od samej podłogi. Mozaiki te pojawiły się po raz pierwszy około 1730 roku i są charakterystycznymi dla sztuki portugalskiej motywami, unikalnymi w skali świata. Inspiracją do ich powstania były prawdopodobnie postacie teatralne, a pierwszym, który stworzył dzieło tego typu był anonimowy artysta podpisujący się inicjałami P.M.P

Painéis historiados: „panel historyczny”, przedstawiający wydarzenie historyczne, scenę mitologiczną, religijną lub z życia codziennego.

Silhar: długa kompozycja, pokrywająca ściany od podłogi na wysokość 10 do 12 płytek.

Określenia dodatkowe

Alicer (lub tacelo): jednokolorowy mały element używany jako forma dekoracji w kompozycji płytek.

Biscoito (lub chacota): określenie płytek, które jeszcze nie zostały pokryte szkliwem.

Trempe: mały trójnóg, który zapewniał optymalne wykorzystanie przestrzeni pieca do wypalania azulejo.

Tardoz: druga strona płytki, która nie była pokryta szkliwem i służyła do przyklejania do ściany.

Pochodzenie i ekspansja azulejo

Nazwa azulejo pochodzi prawdopodobnie od arabskiego słowa azzelij (lub al zuleycha, al zuléija, al zulaiju, al zulaco) oznaczającego mały gładki kamień, które było używane w odniesieniu do mozaik bizantyjskich spotykanych na Bliskim Wschodzie. Równie popularna jest teoria o genezie nazwy azulejo od hiszpańskiego i portugalskiego słowa azul oznaczającego kolor niebieski, pochodzącego z kolei od perskiego لاژورد: lazhward – lapis lazuli). Duża część produkowanych w Portugalii azulejo była właśnie niebieska i prawdopodobnie stąd wywodzi się ta teoria.

Płytki do tworzenia mozaik zaczęto stosować już w starożytności, od czasów starożytnego Egiptu poprzez Mezopotamię, technika produkcji płytek szeroko rozprzestrzeniła się wraz z kulturą Islamu najpierw w Afryce północnej, docierając do śródziemnomorskich krajów Europy, a zwłaszcza na Półwysep Iberyjski, który pozostawał pod panowaniem Maurów do XIV wieku. Arabowie nabyli wiedzę na temat szkliwienia płytek dzięki chińskiej porcelanie, która docierała jedwabnym szlakiem do bliskowschodnich centrów artystycznych. Obecność Maurów na Półwyspie Iberyjskim spowodowała, dzięki muzułmańskim rzemieślnikom, rozprzestrzenienie się i udoskonalenie technik produkcji azulejo, między XI a XVI wiekiem, głównie w Máladze, Walencji (Manises, Paternal) i Talavera de la Reina, oraz największym centrum produkcji płytek w Sewilli. Na przełomie XV i XVI wieku technologia produkcji azulejo dotarła do Portugalii, kraju z długą tradycją w dziedzinie wyrobu ceramiki. Początkowo płytki importowano z Hiszpanii, ale po rozpoczęciu własnej produkcji, która charakteryzowała się bardzo wysoką jakością, rozpoczęto ich sprzedaż nie tylko na rynkach krajowych, ale także poza granice, głównie do kolonii portugalskich Brazylii, Afryki i Indii.

Ze względu na duże własności dekoracyjne azulejo zaczęto ich używać także w krajach europejskich, głównie Holandii, a w mniejszym stopniu także we Włoszech i Anglii, ale w żadnym z tych krajów azulejo nie osiągnęło takiej popularności i wielkości produkcji jak w Portugalii stając się niemal narodową sztuką tego państwa.

czytaj dalej: [2], [3]