Baktria - Polski Serwis Naukowy

Baktria ok. 320 p.n.e.

Baktria (gr. Baktriana, Βακτριανα; pers. Bākhtar; arab. i ind. Bhalika; chin. 大夏, Dàxià) to starożytna, grecka nazwa krainy położonej obecnie w północnym Afganistanie. Jej stolica to Baktra (Balhika, Bokhdi, współczesny Balch).

Geografia

Baktria leżała pomiędzy górami Hindukusz oraz rzeką Amu-daria (dawniej Oxus). Na zachodzie graniczyła z Margianą, północy z Sogdianą i Ferganą, południu z Gandharą. Starożytni historycy określali teren Baktrii jako bogaty, żyzny i dobrze nawodniony.

Margiana – historyczna kraina w Azji centralnej, dzisiaj we wchodnim Turkmenistanie, położona nad rzeką Murghab (grecka Margos). Ślady rolnictwa na obszarze żyznej delty rzeki sięgają III/II tysiąclecia p.n.e.

Hindukusz (paszto: هندوکش; lub Hindu Kūh = هندوکوه i Kūh-e Hind = کوه هند) – pasmo górskie w środkowej części Azji mieszczące się w północno-zachodnim Pakistanie oraz centralnym i wschodnim Afganistanie. Hindukusz graniczy z górami Safed Koh na zachodzie, natomiast od wschodu – z wyżyną Pamiru, górami Karakorum oraz z Himalajami.

Historia

Wczesne dzieje

Ślady osadnictwa z przełomu III i II tysiąclecia p.n.e. Początkowo zamieszkana przez mówiące językami z rodziny indoeuropejskiej plemiona irańskie Ariów, które rozprzestrzeniły się na południowy zachód (dzisiejszy Iran) oraz dotarły do północno-zachodnich Indii. Okolice Baktrii uważane są za miejsce narodzin i początkowej działalności proroka Zaratustry.

Cyrenajka to historyczna kraina w północno-wschodniej Libii nad wybrzeżem Morza Śródziemnego. Jej nazwa pochodziła od miasta Cyrena (gr. Kyrēnē), do III w. n.e. stolicy prowincji. Później jej najważniejszym miastem, portem, a jednocześnie stolicą było Bengazi.

Antioch I Soter (ur. około 324, zm. w 261 p.n.e.; jako samodzielny władca: 281-261 p.n.e.) – król z dynastii Seleucydów, syn Seleukosa I Nikatora i jego sogdiańskiej żony Apamy. Władał zróżnicowanym państwem seleukidzkim rozciągającym się od Bliskiego Wschodu, aż po Azję Środkową. Swój przydomek „Soter” (gr. „Zbawca”) otrzymał od miast greckich w Jonii po zwycięstwie nad celtyckimi Galatami, którzy wtargnęli do Azji Mniejszej.

W VII-VI w. p.n.e. rozpoczęło się zagospodarowywanie dolin dużych rzek, powstały pierwsze osady warowne (zalążki miast), nastąpił rozwój rzemiosła.

Imperium Perskie

W VI wieku p.n.e. Cyrus II Wielki przyłączył Baktrię do swego imperium jako satrapię. Wymieniana jest w inskrypcji z Behistun jako kraj podległy Dariuszowi I. Persowie przesiedlili do Baktrii greckich wygnańców z Cyrenajki, a także niektórych greckich jeńców z obszarów Azji Mniejszej. Dla armii królów perskich Baktria stanowiła źródło uznanej w starożytności jazdy.

Język perski (nowoperski, farsi albo parsi, per. فارسی albo پارسی) – język z grupy irańskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się ponad 50 mln mówiących, zamieszkujących głównie Iran (40 mln), Afganistan (7 mln) i Irak (200 tys.). Jest on jednocześnie lingua franca dla blisko 80 mln mieszkańców Środkowego Wschodu.

Kuszanowie (chiń. Yuezhi) - irańskojęzyczny koczowniczy lud, który w I wieku n.e. podbił państwa Greków Baktryjskich oraz Saków i utworzył potężne państwo (Królestwo Kuszanów) na obszarze Afganistanu, gór Pamiru, Hindukuszu, doliny Indusu i Gangesu. Kuszanowie wyznawali i propagowali buddyzm. Najazdy Sasanidów oraz napór Białych Hunów (Heftalitów) zniszczyły cywilizację kuszańską.

Podbój przez Aleksandra Macedońskiego

W latach 20. IV w. p.n.e., podczas podboju imperium perskiego przez Aleksandra Macedońskiego, satrapa Baktrii Bessos ogłosił się królem podległych sobie obszarów, został jednak zdradzony i Baktria poddała się Macedończykom. Później w prowincji wybuchł bunt satrapy Sogdiany – Spitamenesa, stłumiony po długich walkach, co zakończyło się włączeniem Baktrii do imperium Aleksandra. To tutaj macedoński władca poślubił Roksanę, córkę miejscowego arystokraty Oxyartesa. Przed dalszą wyprawą do Indii pozostawił w Baktrii liczne siły okupacyjne złożone z greckich najemników i macedońskich weteranów. Po śmierci Aleksandra w 323 p.n.e. greccy żołnierze zbuntowali się i próbowali wrócić do ojczyzny. Perdikkas wysłał Pejtona, który krwawo stłumił bunt najemników.

Języki indoeuropejskie - jedna z największych i najwcześniej odkrytych spokrewnionych ze sobą języków współczesnych, używanych od kilku tysięcy lat w Europie, Indiach (stąd przymiotnik indoeuropejski) i południowo-zachodniej Azji. W czasach nowożytnych języki indoeuropejskie rozprzestrzeniły się na wszystkie kontynenty, głównie za sprawą angielskiego, hiszpańskiego i portugalskiego. Obecnie jako językami ojczystymi posługuje się nimi ok. 3 miliardy osób na całym świecie (co stanowi ok. 45% ziemskiej populacji).

Język grecki klasyczny, inaczej greka klasyczna - stadium rozwojowe języka greckiego, używanego w okresie klasycznym (500 r. p.n.e. - 350 r. p.n.e.) starożytnej Grecji. Był to jeden z ważniejszych języków starożytności, rozpowszechniony na znacznych obszarach Półwyspu Bałkańskiego i Azji Mniejszej oraz na Cyprze. Dzisiaj ten język można studiować na filologii klasycznej. Był to język bogatej literatury, w okresie klasycznym działali Tukidydes, Arystofanes, Platon, mówcy ateńscy.

Imperium Seleucydów

W wyniku wojen Diadochów Baktria przypadła Seleukosowi I. Za jego – oraz jego syna Antiocha I – rządów ufundowano wiele greckich miast umacniając grecką dominację na hellenistycznym wschodzie.

Królestwo Greko-Baktryjskie

Osobny artykuł: Królestwo Greko-Baktryjskie.

Złoty stater króla Eukratydesa, Największa złota moneta Starożytności. Masa 169,2 g, średnica 58 mm

W wyniku powstania państwa Partów, Grecy w Baktrii zostali odcięci od reszty Imperium Seleucydów. Prowincja stała się niezależnym królestwem pod rządami byłego satrapy Diodotosa. Państwo przetrwało ponad 100 lat, odpierając m.in. najazd Antiocha III, urosło w potęgę i rozszerzyło swoje panowanie na sąsiednie obszary oraz na południe – dolinę Indusu i północno-zachodnie Indie (gdzie powstało Królestwo Indo-Greckie). Walki wewnętrzne oraz zewnętrzne ataki (Partów i nomadów z północy) osłabiły kraj.

Królestwo Indo-Greckie – państwo hellenistyczne istniejące na terenie dzisiejszego południowo-wschodniego Afganistanu, północnego Pakistanu i północno-zachodnich Indii w latach ok. 180 p.n.e. do ok. 10 n.e.

Ariowie (albo Indo-Irańczycy) – odłam ludów indoeuropejskich, który w III i II tysiącleciu p.n.e. zamieszkiwał Azję Środkową, by następnie rozprzestrzenić się na tereny Iranu i Indii.

Najazd nomadów – Sakowie i Yuezhi

Greckim rządom na terenach Baktrii położyły kres plemiona z północy – najpierw scytyjscy Sakowie, później Yuezhi (znani potem jako Kuszanowie), podbijając kraj ok. 130 p.n.e. Chiński wódz Zhang Qian, odbywający podróż po Baktrii w 126 p.n.e., zastał już kraj pod panowaniem barbarzyńców.

Antioch III Wielki (ur. około 242, zm. 187 p.n.e.) – hellenistyczny władca (w latach: 223-187 p.n.e.) największego państwa powstałego na gruzach imperium Aleksandra Wielkiego – państwa Seleucydów (Seleukidów) rozciągającego się na Bliskim Wschodzie.

Cyrus II Wielki, zwany także Starszym (ok. 590-529 p.n.e.), król Persji z dynastii Achemenidów, syn króla Anszanu Kambyzesa I i medyjskiej księżniczki Mandane. Zjednoczył w ramach swojego imperium wiele ówczesnych państw i narodów. Znany nie tylko z wielkich osiągnięć militarnych, lecz także z tolerancji i sprawiedliwości. W ciągu niespełna 25 lat swojego panowania Cyrus podbił większość krajów Bliskiego Wschodu z wyjątkiem Egiptu oraz plemion Wyżyny Irańskiej.

Tocharystan

Baktria pod nazwą Tocharystanu (Tocharami nazywali Grecy Yuezhi) między I w. p.n.e. a III w. n.e. była częścią imperium Kuszanów, później w rękach Sasanidów, w VII wieku została podbita przez Arabów.

Przypisy

M. M. Diakonow: Starożytna Baktria. W: Śladami dawnych kultur. T. 3: Od Wołgi do Oceanu Spokojnego. Warszawa: PWN, 1958, s. 459.