Baligród - Polski Serwis Naukowy

Czołg T-34 w centrum Baligrodu

Baligród. Nazwiska Polaków pomordowanych przez UPA

Cmentarz żydowski w Baligrodzie

Baligród – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie leskim, w gminie Baligród (od 1 stycznia 1999 do 1 stycznia 2002 w powiecie bieszczadzkim), leży w dolinie rzeki Hoczewki.

Muzeum Broni Pancernej Centrum Szkolenia Wojsk Lądowych im. Hetmana Polnego Koronnego Stefana Czarnieckiego w Poznaniu - muzeum zlokalizowane na terenie dawnych koszar sołackich.
Stężnica – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie leskim, w gminie Baligród. Znajduje się ona w Bieszczadach. Przeważają tu pola, łąki i raczej pojedyncze domy. Miejscowości sąsiadujące z osadą to: Jabłonki, Baligród. Dojazd drogą powiatową.

W latach 1975-1998 miejscowość położona była w województwie krośnieńskim.

Miejscowość jest siedzibą gminy Baligród.

Historia

Osada wzmiankowana w 1615 r. jako wieś, powstała przypuszczalnie w początkach XVII w. u podnóża zamku w Stężnicy będącego własnością Mikołaja lub Piotra herbu Gozdawa, syna Matjasza III, albo jego ojca Matjasza Bala z Hoczwi, którzy wznieśli w tym miejscu zamek oraz kaplicę ok. roku 1510. W roku 1511 Piotr Herburt dziadek poety Mikołaja Reja, przeprowadził rozgraniczenie swoich dóbr pomiędzy wsiami Mchawą i Stężnica należącą do Mikołaja Bala. W 1604 r. odnotowano pierwszych żydowskich mieszkańców. W miejscu rozgraniczenia powstała na nowo wieś i miasto Baligród. Wydany w 1634 przez króla Władysława IV dokument potwierdzał, iż miasto założone było na prawie magdeburskim, cieszyło się z prawa składu win oraz miało dwa jarmarki. W 1765 r. w Baligrodzie mieszkało 144 Żydów. Miasto pozostawało we władaniu rodu Balów do 1770 r.

Czołg – gąsienicowy wóz bojowy, przeznaczony do walki z siłami przeciwnika na krótkich i średnich dystansach za pomocą prowadzenia ognia na wprost. Ciężki pancerz i duża mobilność zapewniają czołgom przetrwanie na polu bitwy, a napęd gąsienicowy pozwala na przemieszczanie się z dużą prędkością w trudnym terenie. Czołg jest zasadniczym środkiem prowadzenia walki lądowej, zwłaszcza natarcia.
Balowie herbu Gozdawa. Potomkowie tego rodu należą do Gozdawitów. Według Jana Długosza, ma to być "genus polonicus" i mają nosić w herbie lilię biała na czerwonym polu. Ten herb jednak nasuwa przypuszczenia, że rodzina ta przybyła do Polski z Węgier w XIV wieku, gdzie panowała wówczas andegaweńska rodzina o podobnym herbie. Mimo twierdzenia Jana Długosza i innych heraldyków jak Niesiecki ród ten ma pochodzenie węgierskie a nie polskie. W r. 1361 z nadania króla Kazimierza Wielkiego osiadają na Podkarpaciu rycerze herbu Gozdawa, od których pochodzą Balowie.

Mieszkańcy miasta aktywnie zasilali powstanie styczniowe w 1863 r. Np. Jan Feliks Biliński (ur. 1851 r.) w wieku 12 lat został jednym z najmłodszych powstańców styczniowych, Ludwik Riedl jako uczestnik powstania styczniowego z roku 1863, pojmany przez Rosjan, został zesłany na Syberię.

W 1870 r. miejscowa gmina żydowska usamodzielniła się. Wcześniej żydowscy mieszkańcy Baligrodu byli członkami gminy w Lesku. Położony przy uczęszczanym trakcie handlowym na Węgry posiadał dobre warunki rozwoju, słynął z wielkich targów, później podupadł i jeszcze przed 1915 r. utracił prawa miejskie. Według spisu z 1921 roku, miejscowość miała 179 domów i 1260 mieszkańców (w tym 515 religii mojżeszowej a 281 greckokatolickiej). Żydzi dominowali w tym okresie życie gospodarcze osady. W 1939 r. było ich 990 co stanowiło 41,8% ogółu mieszkańców.

Targ - sprzedaż i kupno towarów odbywające się na wydzielonej przestrzeni, w określonym czasie oraz związane pewną tradycją lub formalnymi zasadami handlowymi. Miejsce gdzie odbywa się targ nazywane jest targowiskiem lub również targiem.
Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.

Baligród był siedzibą dekanatu greckokatolickiego, który obejmował kilkanaście parafii i istniał do wysiedleń w latach 40. XX w.

I wojna światowa

Podczas działań wojennych w Karpatach w latach 1914 - 1915 miasteczko doznało poważnych zniszczeń.1914/1915 - ciężkie boje między wojskami rosyjskimi a austro-węgierskimi o Przełęcze Użocką i Łupkowską, szczególnie pod Baligrodem w marcu. Od listopada 1918 do stycznia 1919 Republika Komańczańska.

Cmentarz żydowski w . Cmentarzem opiekują się w ramach programu Przywróćmy Pamięć uczniowie gimnazjum w Mchawie. Prace renowacyjne na cmentarzu prowadzi stowarzyszenie Magurycz.
Hoczewka – rzeka w Bieszczadach Zachodnich o długości 27,8 km i powierzchni dorzecza 180,1 km² . Lewobrzeżny dopływ Sanu. Według niektórych podziałów dolny bieg znajduje się w Górach Sanocko-Turczańskich.

II wojna światowa

We wrześniu 1939 r. miejscowość została zajęta bez walki przez oddziały niemieckie i słowackie. W niemieckiej administracji okupacyjnej większość stanowisk zajmowali Ukraińcy a ludność polska była szykanowana. Jesienią 1942 r. Niemcy dokonali zagłady miejscowych Żydów wywożąc i mordując w Zasławiu koło Sanoka 880 osób. Istniał tu ruch konspiracyjny; działała Placówka AK Baligród nr VII, której dowódcą od maja 1943 do 1944 był Jan Marciak ps. „Dąb”.
Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego (ukr. Українська Греко-Католицька Церква – Ukrajinśka Hreko-katołyćka Cerkwa) – większy arcybiskupi Kościół wschodni działający obecnie na terenie Ukrainy oraz wśród diaspory ukraińskiej, uznający władzę i autorytet papieża.
Piotr Herburt z Odnowa , Zboisk i Felsztyna, (ur. ok. 1485, zm. ok. 1532), szlachcic polski, herbu Herburt. Ożeniony z Beatą z Romanowa v. Romanowska. Syn Jana z Odnowa (1437-1487) i Zuzanny Bal ze Zboisk, wnuk Frydrusza z Chlipel. Starosta biecki, starosta sądecki, podkomorzy lwowski, w roku 1522 przeprowadził odbudowę zamku sądeckiego. Zastaw długu na wsi Odrzykoń (1497). Potomstwo syn Mikołaj, córki Katarzyna, Anna, Barbara z Herburtów - (matka poety - Mikołaja Reja), Elżbieta. Dziadek poety Mikołaja Reja. Właściciel Zboisk, Zahoczewia, Mchawy i Żernicy. W roku 1511 przeprowadził rozgraniczenie swoich dóbr pomiędzy wsiami Mchawą i Stężnica należącą do Mikołaja Bala. W miejscu rozgraniczenie powstało następnie wieś i miasto Baligród. Rodzeństwo; siostry Marta żona Jana Laszniowskiego, Katarzyna, Barbara i Elena 1v. Ramsz. Kuzyn Fryderyka Herburta.

30 lipca 1944 roku oddział UPA zamordował w lesie pod Baligrodem 11 mieszkańców Średniej Wsi. 6 sierpnia 1944 r. miasteczko zostało napadnięte przez sotnię UPA "Burłaki", zamordowano 42 Polaków, w tym 90 letnich starców, spalono część zabudowań.
Osobny artykuł: Zbrodnia w Baligrodzie.

W toku działań wojennych i późniejszych walk z UPA Baligród został w części zniszczony oraz doznał poważnych strat ludnościowych. Przez stacjonujących tu żołnierzy zwane było Diabligrodem, gdyż w czasie okupacji Niemcy wybrukowali część tutejszego rynku kamieniami z żydowskiego cmentarza. W pobliżu, przy drodze do Cisnej, pod Jabłonkami 28 marca 1947 zginął generał Karol Świerczewski.
Lesko (do 1931 – Lisko) – miasto w woj. podkarpackim, stolica powiatu, siedziba gminy Lesko. Położone nad Sanem na obszarze Gór Sanocko-Turczańskich. W latach 1972-75 Lesko było siedzibą powiatu bieszczadzkiego. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. krośnieńskiego.
Mikołaj II Bal – notariusz ziemi sanockiej 1501-1505, podkomorzy sanocki 1531 - 1534. Syn Matjasza Bala herbu Gozdawa z matki Anny Waszmuntowskiej, szlachcic polski, z Nowotańca i Hoczwi heres de Hoczew, ożeniony z senatorówną Heleną Tęczyńską (1504).

Lata powojenne

Dopiero w kilkanaście lat po wojnie miasteczko zaczęło się odbudowywać. Jeszcze w 1961 roku miejscowość miała zaledwie 987 mieszkańców.
Obecnie stanowi rozwinięty ośrodek usługowo-gospodarczy dla okolicy. O dawnym miejskim charakterze świadczy zachowany układ urbanistyczny z obszernym prostokątnym rynkiem. Stoi na nim czołg typu T-34, który nie ma nic wspólnego z Bieszczadami, ale zastąpił umieszczony tu wcześniej czołg T-70 biorący udział w walkach z UPA. Baligrodzki T-70 był ostatnim zachowanym czołgiem tego typu w Polsce. W 1975 roku został, z inicjatywy oficerów z Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Pancernych w Poznaniu, przetransportowany do Poznania, gdzie został wyremontowany i przekazany do Muzeum Broni Pancernej Centrum Szkolenia Wojsk Lądowych.
Mikołaj Rej z Nagłowic (historyczna pisownia nazwiska: Rey - na początku XX wieku wprowadzono pisownię "Rej", jednak nie zaakceptowaną przez potomków - rodzinę Reyów), herbu Oksza (ur. 4 lutego 1505 w Żurawnie pod Haliczem, zm. między 8 września a 5 października prawdopodobnie 4 października 1569 w Rejowcu) - polski poeta i prozaik epoki renesansu. Był także politykiem oraz teologiem ewangelickim. Długo uznawany za "ojca literatury polskiej" (dopóki nie doceniono pisarzy polskiego średniowiecza oraz Biernata z Lublina).
Karpaty (51-54) (węg. Kárpátok; rum. Carpaţi; ukr. Карпати, czes. i słow. Karpaty) – łańcuch górski w środkowej Europie (jeden z największych w tej części świata), ciągnący się łukiem przez terytoria Czech, Polski, Słowacji, Węgier, Ukrainy, Rumunii i Serbii. Najwyższy szczyt Gerlach ma wysokość 2655 m n.p.m.

Współczesność

W marcu 2008 za kwotę 250 tys. zł rozpoczęła się rewitalizacja rynku zwanego w Baligrodzie "Plantami". Z funduszy unijnych wykonano nową nawierzchnia rynku, oświetlenie, ławki, drogi oraz monitoring. Gmina pozyskała także fundusze na otwarcie nowej Szkoły Podstawowej. Obecnie trwają intensywne prace budowlano-wykończeniowe. Otwarcie ma nastąpić najprawdopodobniej na początku roku 2011.
Synagoga w Baligrodzie - nieistniejąca synagoga znajdująca się w Baligrodzie w północno-zachodniej części rynku. Stanęła przypuszczalnie w miejscu starej synagogi.
Województwo krośnieńskie – jednostka podziału administracyjnego istniejąca w latach 1975 – 1998. Położone w południowo-wschodniej części Polski, przy granicy ze Słowacją i Ukrainą. Graniczyło od zachodu z województwem nowosądeckim i tarnowskim, a od północy z rzeszowskim i przemyskim. Siedzibą władz województwa było Krosno.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)