Bank Emisyjny w Polsce - Polski Serwis Naukowy

Awers banknotu o nominale 100 złotych z 9 listopada 1934 roku, wydanego przez Bank Polski

Awers banknotu o nominale 100 złotowy z 2 czerwca 1932 roku wydany przez Bank Polski

Awers banknotu o nominale 100 złotych z 1 marca 1940 roku, wydanego przez Bank Emisyjny

Bank Emisyjny w Polsce, (niem. Emissionbank in Polen) instytucja emitująca pieniądze w Generalnym Gubernatorstwie, powołana 15 grudnia 1939 r., uruchomiona 8 kwietnia 1940 r. w Krakowie.

Emisja pieniądza – polega na wprowadzaniu i wycofaniu z obiegu pieniądza gotówkowego a także bezgotówkowego przede wszystkim przez banki centralne i komercyjne.

Nikiel (Ni, łac. niccolum) - pierwiastek chemiczny z grupy metali przejściowych w układzie okresowym. Został odkryty w roku 1751 przez Cronstedta. W 1804 otrzymano go po raz pierwszy w stanie czystym. Przed naszą erą był używany w stopach z miedzią i cynkiem.

Władze okupacyjne zdecydowały, że ważność zachowały w Generalnym Gubernatorstwie przedwojenne banknoty Banku Polskiego z wyjątkiem najwyższych nominałów, stuzłotówek (z księciem Józefem Poniatowskim) i banknotów pięćsetzłotowych z datą emisji 1919, wprowadzonych do obiegu w 1924 r., które nakazano złożyć do depozytu. Deponowane banknoty stuzłotowe wprowadzano z powrotem do obiegu ostemplowane czerwonym nadrukiem Generalgouvernement / fur die besetzen polnischen Gebiete. Nadruk ten był masowo fałszowany.

Banknot (niem. Banknote, ang. bank-note – kwit bankowy) to pieniądz papierowy emitowany przez centralny bank emisyjny. Jest to pieniądz symbolizujący określoną wartość niepokrytą w jego wartości materialnej. W przypadku pieniądza metalowego odpowiednikiem banknotu jest bilon. Od niedawna oprócz banknotów z papieru stosuje się również bardzo podobne do nich pieniądze wykonane z tworzyw sztucznych bez udziału celulozy.

Powstanie warszawskie () – wystąpienie zbrojne przeciwko okupującym Warszawę wojskom niemieckim, zorganizowane przez Armię Krajową w ramach akcji "Burza", połączone z ujawnieniem się i oficjalną działalnością najwyższych struktur Polskiego Państwa Podziemnego.

Jednocześnie przygotowywano emisję nowych banknotów. Niemcom zależało na utrzymaniu zaufania ludności do waluty i na szybkim uporządkowaniu stosunków pieniężnych na okupowanych terytoriach, co wobec całkowitej ewakuacji Banku Polskiego było utrudnione i według części badaczy uderzyło głównie w polską ludność cywilną. Spowodowało to, że postanowili pozostawić nazwę złoty i zaproponowali kierowanie nową instytucją emisyjną wiceprezesowi Banku Polskiego, Feliksowi Młynarskiemu, znanemu polskiemu ekonomiście, współpracownikowi Władysława Grabskiego i twórcy teoretycznej koncepcji, na której oparto Bank Rozrachunków Międzynarodowych. Postawione przez niego warunki, aby napisy na banknotach były wyłącznie polskie i żeby w nazwie banku było słowo Polska, zostały przyjęte i Młynarski, po konsultacjach z podziemiem i za zgodą gen. Sikorskiego, przyjął propozycję kierowania bankiem z tytułem prezydenta. Oprócz centrali w Krakowie bank miał kilkanaście oddziałów w większych miastach GG, najczęściej w dotychczasowych siedzibach Banku Polskiego i zatrudniał głównie byłych pracowników tego banku. Podporządkowany był całkowicie władzom niemieckim i realizował ich politykę polegającą na zwiększaniu ilości pieniądza w obiegu, co obniżało stopę życiową ludności. Finansował również bezpośrednio potrzeby władz Generalnego Gubernatorstwa.

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

Władysław Eugeniusz Sikorski (ur. 20 maja 1881 w Tuszowie Narodowym, zm. 4 lipca 1943 na Gibraltarze) – polski wojskowy i polityk, generał broni Wojska Polskiego, Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych i premier Rządu na Uchodźstwie podczas II wojny światowej.

"Góral" z marca 1940 roku

Bank rozpoczął oficjalną działalność 8 kwietnia 1940 r., pierwsza emisja banknotów miała jednak datę już 1 marca 1940 r. Jej nominały to 1, 2, 5, 10, 20, 100 i 500 zł. Druga emisja miała datę 1 sierpnia 1941 r. i miała nominały 1, 2, 5, 50, 100 zł. Łącznie wartość tych emisji wyniosła 10 183 milionów złotych. Banknoty były drukowane w Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych w Warszawie i w Wiedniu. Banknoty nazywano potoczne złotymi krakowskimi lub młynarkami. Na przedniej stronie przedstawiały wizerunki postaci (popiersia), na niektórych również personifikacje. Najwyższy nominał (500 zł) miał na tej stronie wizerunek górala (na odwrotnej – Tatry), stąd potocznie nazywano go góralem. Na odwrotnej stronie banknotów umieszczono głównie charakterystyczne budowle krakowskie (50 zł – Sukiennice, 20 zł – Wawel). Na rewersie banknotu 100 zł emisji z roku 1940 umieszczono widok budynku dawnego Banku Polskiego położonego na Placu Bankowym w Warszawie, zaś na rewersie banknotu 100 zł emisji z roku 1941 widok Lwowa (Lwów znalazł się wówczas w granicach Generalnego Gubernatorstwa). Pod koniec okupacji planowano wypuścić banknoty o nominale 1000 zł z podobizną Krakowiaka (zachowały się jedynie klisze).

Kenkarta (niem. Kennkarte) - dowód tożsamości wydawany przez władze niemieckie wszystkim nie-niemieckim mieszkańcom Generalnego Gubernatorstwa, którzy ukończyli piętnasty rok życia. W początkowym okresie okupacji poświadczeniem tożsamości były polskie dowody osobiste. Dopiero na mocy rozporządzenia Hansa Franka z 26 października 1939 przewidziano obowiązkowe wydawanie okupacyjnych kenkart. Odpowiednie zarządzenia wykonawcze pojawiły się stosunkowo późno, bo dopiero 13 czerwca 1941 r. Władze postanowiły rozpocząć akcję wydawania kenkart prawdopodobnie ze względu na szerokie rozpowszechnienie się fałszywych polskich dowodów osobistych. Do końca roku 1942 nie udało się opatrzyć wszystkich w nowe dokumenty i akcję przedłużono do 1 kwietnia 1943. Ostatnie obowiązkowe kenkarty wydano w roku 1943.

Wawel – wzgórze na Pomoście Krakowskim, w Krakowie, w Dzielnicy I Stare Miasto, na lewym brzegu Wisły; wysokość 228 m n.p.m., antropogeniczne; historyczna dzielnica Krakowa, na wzgórzu zabytkowe zespoły budowlane.

Oprócz banknotów w Generalnym Gubernatorstwie emitowano drobne monety zdawkowe od 1 do 20 groszy. Bito je w mennicy warszawskiej starymi polskimi stemplami, jednak nie w brązie, mosiądzu i niklu jak w II Rzeczypospolitej, lecz w cynku. Dodatkowo wprowadzono dziurkowane pięciogroszówki. Wprowadzono również do obrotu monety pięćdziesięciogroszowe z niklowanego żelaza, które były przygotowane przez polski rząd na wypadek wojny.

Bon towarowy jest dokumentem uprawniającym jego posiadacza do nabycia towarów w oznaczonym terminie, w określonym przedsiębiorstwie. Bony towarowe najczęściej kupowane są z okazji świąt, czy jubileuszy przez zakłady pracy i wydawane pracownikom. Bony towarowe powinny mieć konkretny termin ważności, który można na nich odczytać.

Brązy – stopy miedzi z cyną lub innymi metalami i ewentualnie innymi pierwiastkami, w których zawartość miedzi zawiera się w granicach 80-90% wagowych. Wyjątkiem są stopy miedzi i cynku, które noszą nazwę mosiądzów. Składy brązów specyfikuje Polska Norma PN-xx/H-87050.

Komenda Główna Związku Walki Zbrojnej powołała specjalną komórkę pod nazwą Podziemna Wytwórnia Banknotów (PWB 17). Zajmowała się ona głównie fabrykowaniem wszelkiego rodzaju dokumentów. Oprócz tego, udało jej się zorganizować siatkę współpracowników w Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych i w fabryce papieru w Mirkowie gdzie produkowano papier banknotowy. PWB wyprodukowała, a właściwie przejęła prawdziwe młynarki na około 20 000 000 zł. Z końcem 1942 r. dowództwo Armii Krajowej nakazało tę działalność przerwać ze względu na możliwość rozszyfrowania komórki przez Niemców, którzy nasilili działania kontrolne spowodowane m.in. coraz częstszym pojawianiem się w obrocie fałszowanych przez różne osoby banknotów. Główną działalnością PWB 17 była niezbędna dla podziemia produkcja kartek żywnościowych, talonów na żelazo, talonów na obuwie zarówno dla Polaków jak i dla Niemców, kenkart, niemieckich książeczek wojskowych, legitymacji gestapo itp. Całą zgromadzoną infrastrukturę do produkcji banknotów przesłano do Londynu. Oddziały partyzanckie od lata 1943 r. zaczęły otrzymywać ze zrzutów wyprodukowane w Anglii młynarki.

Mosiądz – stop miedzi i cynku, zawierający do 40% cynku. Może zawierać dodatki innych metali, takich jak ołów, aluminium, cyna, mangan, żelazo, chrom oraz krzem. Topnieje w temperaturze ok. 1000 °C (zależnie od gatunku).

Mennica to zakład zajmujący się produkcją (biciem) monet, medali oraz stempli. Pojęcie mennicy jest z reguły utożsamiane z pojęciem mennicy państwowej mającej monopol na bicie monet obiegowych i medali oraz odznaczeń państwowych.

Podczas powstania warszawskiego ... Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Ogółem w latach 1944-1945 wymieniono na nowe złote polskie 4 012 000 tys. złotych okupacyjnych byłego Banku Emisyjnego oraz kilkaset milionów marek niemieckich. Ponadto zdeponowano około jednego miliarda złotych okupacyjnych byłego Banku Emisyjnego w Polsce.

Młynarki – popularna nazwa banknotów emitowanych w czasie okupacji niemieckiej w Polsce w Generalnym Gubernatorstwie przez podporządkowany niemieckim władzom okupacyjnym Bank Emisyjny w Polsce.

Armia Krajowa (AK) – zakonspirowana siła zbrojna polskiego podziemia w czasach II wojny światowej, działająca pod okupacją niemiecką państwa polskiego i sowiecką w granicach sprzed 1 września 1939 oraz poza nimi. Była najsilniejszą i najlepiej zorganizowaną armią podziemną z działających w tamtym czasie w Europie.

Zobacz też

Banknoty polskie z 1940

Banknoty polskie z 1941

Przypisy

Dane te podaje Jan Moczydłowski w artykule Produkcja banknotów przez Związek Walki Zbrojnej i Armię Krajową zamieszczonym w Biuletynie Numizmatycznym nr 10-12 z 1989 r. Tam też przedstawia sposób organizacji produkcji, który powodował, że banknoty były "prawdziwe".