XIX-wieczny neogotycki ratusz miejski. W tle widać wieżę kościoła św. Anny z przełomu XVIII i XIX wieku

Barczewo (dawniej Wartembork, niem. Wartenburg in Ostpreussen) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Barczewo. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. olsztyńskiego.

Ośrodek usługowy, drobny przemysł: drzewny, metalowy, chemiczny, włókienniczy, spożywczy.

Historia

Miasto położone jest na Warmii nad rzeką Pisą Warmińską. Pierwotnie lokowane było w 1325 w miejscu, gdzie obecnie jest miejscowość Barczewko. Po zniszczeniu pierwszego grodu przez Litwinów nowe miasto uzyskało prawa miejskie 4 lipca 1364 od biskupa warmińskiego Jana II Stryprocka, zasadźcą i sołtysem drugiej lokacji miasta był Henryk z Łajs.

Miasto wybudowano na planie prostokąta z centralnym rynkiem. W części północno-wschodniej zlokalizowany został kościół farny pw. św. Anny, a w części południowo-wschodniej kościół franciszkański św. Andrzeja. Na północ od kościoła farnego zlokalizowany był zamek biskupi, w którym rezydował burgrabia zarządzający jednym z komornictw Księstwa Warmińskiego. Funkcję burgrabiego pełnił m.in. Bartosz Kromer – brat biskupa Marcina Kromera. Miasto posiadało dwie bramy miejskie: Olsztyńską i Jeziorańską oraz Furtę Zamkową. Parafia w ówczesnym Wartemborku przed reformacją należała do archiprezbiteratu w Jezioranach.

Na mocy pokoju toruńskiego miasto wraz z całą Warmią włączone zostało do Królestwa Polskiego. W 1538 Wartembork odwiedził Mikołaj Kopernik, który jako przedstawiciel kapituły towarzyszył biskupowi Janowi Dantyszkowi w czasie objazdu diecezji warmińskiej, gdy ten odbierał hołd od poddanych. W 1772 miasto wcielone zostało do Prus, i wraz z nimi weszło w 1871 w skład zjednoczonych Niemiec.

31 stycznia 1945 r. miejscowość została zajęta przez wojska radzieckie, później zaś przekazana administracji polskiej. Pozostałą w mieście ludność niemiecką wysiedlono. Ze względu na niemieckie brzmienie historycznej nazwy Wartembork, 15 września 1946 roku władze polskie zmieniły ją na Nowowiejsk, a 4 grudnia 1946 roku ostatecznie na Barczewo dla uczczenia pamięci księdza Walentego Barczewskiego. W roku 1991 ukazała się pierwsza, w powojennej historii miasta gazeta samorządowa "Nowiny Barczewskie". Pomysłodawcą i pierwszym redaktorem był Tadeusz Rynkiewicz. W barczewskim zakładzie karnym 12 listopada 1986 roku zmarł zbrodniarz wojenny, były gauleiter i nadprezydent Prus Wschodnich Erich Koch. Więzienie to w latach 80. XX wieku było więzieniem politycznym, w którym przetrzymywano działaczy antykomunistycznych (m.in. Władysława Frasyniuka, Adama Michnika i Leszka Moczulskiego).

Zabytki

Średniowieczna część Barczewa położona jest na planie prostokąta z regularną siatką ulic o charakterystycznej zabudowie małomiasteczkowej. Do zabytków architektonicznych Barczewa należą:

• Zamek Biskupi
• Kościół św. Andrzeja Apostoła
• Kościół św. Anny i Szczepana w Barczewie
• Kościół Więzienny św. Dyzmy w Barczewie
• Neogotycki kościół ewangelicko – augsburski
• Synagoga
• Brama Południowa
• Szpital św. Antoniego (Mariacki)
• Nagrobek Andrzeja Batorego
• Ratusz
• Wieża Ciśnień
• Brama cmentarna przy ulicy Armii Krajowej
• Pozostałości murów miejskich (XIV w.)
• Muzeum Feliksa Nowowiejskiego w Barczewie
• Cmentarz żydowski w Barczewie (ul Warmińska)

Dwa kilometry od Barczewa, nad rzeką Pisą znajduje się Góra Krzyżowa, która według źródeł historycznych jest miejscem dawnej osady pruskiej.

Osoby związane z Barczewem

Lista osób urodzonych w Barczewie:

• Feliks Nowowiejski – kompozytor, dyrygent, pedagog, organista-wirtuoz, organizator życia muzycznego, szambelan papieski,
• animator kultury,
• Winfried Lipscher – niemiecki teolog katolicki, tłumacz, działacz na rzecz polsko-niemieckiego pojednania,
• Tomasz Zahorski – piłkarz, napastnik reprezentacji Polski i Górnika Zabrze.
• Małgorzata Jasińska – kolarka, mistrzyni Polski w kolarstwie szosowym.

Lista osób związanych z Barczewem:

• Paweł Górnicki – kanonik wileński, inflancki i warmiński, prepozyt kapituły warmińskiej, sekretarz króla Stefana Batorego – podczas najazdu szwedzkiego schronił się w klasztorze bernardynów w Barczewie, gdzie zmarł 8 marca 1632 r. Pochowany został w kościele klasztornym pw. św. Andrzeja.
• Barbara Hulanicka – autorka gobelinów zdobiących Watykan i Biały Dom w Waszyngtonie.

Plebiscyt "Barczewianin Roku"

Od 2000 roku wygrali go:

• Barbara Hulanicka
• Leontyna Sawicka
• Teresa Huścia
• Krystyna Szter
• Jan Franciszek Krakowiak
• Henryk Kopecki
• Danuta Zielonka
• Marian Sawicki
• Janusz Skowroński
• Wojciech Zenderowski